Nazar Eshonqul. Pablo Neruda.

037

Неруда ўз ижодида беш қитъа бадиий анъаналаринигина эмас, жўғрофиясини ҳам бирлаштирган, унинг шеърлари, достон, балладаларидан беш қитъанинг деярли йирик ва тарихий шаҳарларининг барчасини топиш мумкин. Нега шундай? Жавоб, афтидан, Неруданинг бош ижодий кредосидан келиб чиқади. У миллати, ирқи, тили, дини қайси давлатга фуқаролигидан қатъи назар, «мен инсонман» деган ғояни илгари сурди ва инсон ҳурлиги, фикр, сўз, туйғу, қарашлар ҳурлиги унинг бош мақсади бўлди. Шу сабабли унинг асарлари бир қарашда деклоратив шиорлардай туюлади, бироқ ундаги образларга, ўхшатиш, сўз ўйини, метонимияларга назар ташласангиз, ундаги юксак ва нозик поэтик нафосатдан юрагингиз тўлиб кетади. Бу шеърлари инсон, жамият, нафосат ўртасини боғлаб турувчи бир уйғун мусиқага ўхшайди.

011
Назар Эшонқул
ПАБЛО НЕРУДА
05

Неруда ўз ижодида беш қитъа бадиий анъаналаринигина эмас, жўғрофиясини ҳам бирлаштирган, унинг шеърлари, достон, балладаларидан беш қитъанинг деярли йирик ва тарихий шаҳарларининг барчасини топиш мумкин. Нега шундай? Жавоб, афтидан, Неруданинг бош ижодий кредосидан келиб чиқади. У миллати, ирқи, тили, дини қайси давлатга фуқаролигидан қатъи назар, «мен инсонман» деган ғояни илгари сурди ва инсон ҳурлиги, фикр, сўз, туйғу, қарашлар ҳурлиги унинг бош мақсади бўлди. Шу сабабли унинг асарлари бир қарашда деклоратив шиорлардай туюлади, бироқ ундаги образларга, ўхшатиш, сўз ўйини, метонимияларга назар ташласангиз, ундаги юксак ва нозик поэтик нафосатдан юрагингиз тўлиб кетади. Бу шеърлари инсон, жамият, нафосат ўртасини боғлаб турувчи бир уйғун мусиқага ўхшайди.

Неруда ҳақида гап кетганда, унинг ижодини ХХ аср ижтимоий ва бадиий тафаккурининг ўзига хос бир намунаси дейиш мумкин. Неруда ХХ асрдаги сиёсий ёвузликларнинг барчасига ўз шеърлари билан қарши турди, уларга қарата исён шаклида шеърлар ёзди. Норозилигини баён этди, инсон, шахс сифатида лоқайд ўтирмади – у ҳақиқий маънода курашди.

Бироқ бу курашчининг қўлида фақат сўз бор эди. Унинг шеъриятини «ХХ аср воқелигининг тезкор бадиий виждони» дейиш мумкин. Бироқ ана шундай улкан шахснинг нигоҳи ҳам шўро мафкурасининг ниқобини тешиб ўтолмади. Шўро тузуми уни дўст шоир сифатида қабул қилди, унинг асарларини чоп эттирди. Бироқ чоп этилган асарлар фақат ижтимоий шеърлар эди. Унинг чинакам гўзал шеърлари таржима қилинмади, оқибатда Неруда ижтимоий масалалар шоири сифатида ном қозонди. Унинг чинакам шеърлари энди таржима қилинмоқда, нашр этилмоқда. Биз бугун Нерудани қайтадан кашф этяпмиз.

Неруда бу Лотин Америкаси зиёлиларининг, нафақат зиёлилари, балки ўзига йўл, мустақиллик, тараққиёт, озодлик излаган Лотин Америкасининг айнан ўзидир. Ундаги ибтидоий ҳиссиётлар билан замонавий жўшқинлик омихталигининг ҳам сабаби шу. Адашишлари, ўзига суянчиқ излаш учун турли ғояларга берилиб кетишлар, энг муҳими, комунистик ғояга ўхшаш оҳанрабо ва маккор ғояга лаққа тушишлар, маҳлиё бўлишлар – бари Лотин Америкасига хос соддалик оқибатидир. Шу сабабли Неруда ўзида 30–50-йиллар Лотин Америкаси ижтимоий, ҳиссий ҳаётини мужассамлаштиради.

Пабло Неруда ижоди, ҳаёти Лотин Американинг ХХ аср ижтимоий ҳаёти билан чамбарчас боғлиқ. Унинг шеърлари шу ижтимоий ҳаётнинг инъикоси, у тириклигида кўплаб китоблар чиқарди. Бутун дунёга машҳур шоирга айланди, унинг эҳтиросли образлари, овози беш қитъани ўзига қаратди ва ўлими ҳам Лотин Американинг ўша давр ҳаётига хос якун топди. ХХ асрнинг машҳур шоири 1973 йил ҳарбий ўнта туфайли вафот этди. Бутун дунё муҳаббати ва эҳтиромини қозонган шоирни ўз мамлакати аскарлари танимадилар, уйини вайрон этишди, уй қамоғига маҳкум этишди. Бу хўрлик 1973 йил сентябрида ХХ асрнинг яна бир катта шоири вафоти билан якунланди. Тирик шоирни хўрлашдан қўрқмаган хунта унинг ўлимидан қўрқди. Дафн маросими сир тутилиб, ими-жимида кўмиб келинди. Фақат шундан кейин бутун дунё шоирнинг ўлимидан хабар топди. 1960 йил шоир шундай ёзганди:

Мен ўлмасман, ўлдиролмас ҳеч қачон,
Жисмим сўнса, руҳим яшар қон бўлиб.
Чорлашсалар алам пайт, бахт пайти,
Мен келарман шеър бўлиб, вулқон бўлиб.
Ва шундай бўлди ҳам. Хайр, омон бўлинг.

011

(Tashriflar: umumiy 41, bugungi 1)

Izoh qoldiring