Nazar Eshonqul. Pablo Neruda & Buxoroni sevgan shoir

037

Неруда ўз ижодида беш қитъа бадиий анъаналаринигина эмас, жўғрофиясини ҳам бирлаштирган, унинг шеърлари, достон, балладаларидан беш қитъанинг деярли йирик ва тарихий шаҳарларининг барчасини топиш мумкин. Нега шундай? Жавоб, афтидан, Неруданинг бош ижодий кредосидан келиб чиқади. У миллати, ирқи, тили, дини қайси давлатга фуқаролигидан қатъи назар, «мен инсонман» деган ғояни илгари сурди ва инсон ҳурлиги, фикр, сўз, туйғу, қарашлар ҳурлиги унинг бош мақсади бўлди. Шу сабабли унинг асарлари бир қарашда деклоратив шиорлардай туюлади, бироқ ундаги образларга, ўхшатиш, сўз ўйини, метонимияларга назар ташласангиз, ундаги юксак ва нозик поэтик нафосатдан юрагингиз тўлиб кетади. Бу шеърлари инсон, жамият, нафосат ўртасини боғлаб турувчи бир уйғун мусиқага ўхшайди.

Назар Эшонқул
ПАБЛО НЕРУДА
05

07Неруда ўз ижодида беш қитъа бадиий анъаналаринигина эмас, жўғрофиясини ҳам бирлаштирган, унинг шеърлари, достон, балладаларидан беш қитъанинг деярли йирик ва тарихий шаҳарларининг барчасини топиш мумкин. Нега шундай? Жавоб, афтидан, Неруданинг бош ижодий кредосидан келиб чиқади. У миллати, ирқи, тили, дини қайси давлатга фуқаролигидан қатъи назар, «мен инсонман» деган ғояни илгари сурди ва инсон ҳурлиги, фикр, сўз, туйғу, қарашлар ҳурлиги унинг бош мақсади бўлди. Шу сабабли унинг асарлари бир қарашда деклоратив шиорлардай туюлади, бироқ ундаги образларга, ўхшатиш, сўз ўйини, метонимияларга назар ташласангиз, ундаги юксак ва нозик поэтик нафосатдан юрагингиз тўлиб кетади. Бу шеърлари инсон, жамият, нафосат ўртасини боғлаб турувчи бир уйғун мусиқага ўхшайди.

Неруда ҳақида гап кетганда, унинг ижодини ХХ аср ижтимоий ва бадиий тафаккурининг ўзига хос бир намунаси дейиш мумкин. Неруда ХХ асрдаги сиёсий ёвузликларнинг барчасига ўз шеърлари билан қарши турди, уларга қарата исён шаклида шеърлар ёзди. Норозилигини баён этди, инсон, шахс сифатида лоқайд ўтирмади – у ҳақиқий маънода курашди.

Бироқ бу курашчининг қўлида фақат сўз бор эди. Унинг шеъриятини «ХХ аср воқелигининг тезкор бадиий виждони» дейиш мумкин. Бироқ ана шундай улкан шахснинг нигоҳи ҳам шўро мафкурасининг ниқобини тешиб ўтолмади. Шўро тузуми уни дўст шоир сифатида қабул қилди, унинг асарларини чоп эттирди. Бироқ чоп этилган асарлар фақат ижтимоий шеърлар эди. Унинг чинакам гўзал шеърлари таржима қилинмади, оқибатда Неруда ижтимоий масалалар шоири сифатида ном қозонди. Унинг чинакам шеърлари энди таржима қилинмоқда, нашр этилмоқда. Биз бугун Нерудани қайтадан кашф этяпмиз.

Неруда бу Лотин Америкаси зиёлиларининг, нафақат зиёлилари, балки ўзига йўл, мустақиллик, тараққиёт, озодлик излаган Лотин Америкасининг айнан ўзидир. Ундаги ибтидоий ҳиссиётлар билан замонавий жўшқинлик омихталигининг ҳам сабаби шу. Адашишлари, ўзига суянчиқ излаш учун турли ғояларга берилиб кетишлар, энг муҳими, комунистик ғояга ўхшаш оҳанрабо ва маккор ғояга лаққа тушишлар, маҳлиё бўлишлар – бари Лотин Америкасига хос соддалик оқибатидир. Шу сабабли Неруда ўзида 30–50-йиллар Лотин Америкаси ижтимоий, ҳиссий ҳаётини мужассамлаштиради.

Пабло Неруда ижоди, ҳаёти Лотин Американинг ХХ аср ижтимоий ҳаёти билан чамбарчас боғлиқ. Унинг шеърлари шу ижтимоий ҳаётнинг инъикоси, у тириклигида кўплаб китоблар чиқарди. Бутун дунёга машҳур шоирга айланди, унинг эҳтиросли образлари, овози беш қитъани ўзига қаратди ва ўлими ҳам Лотин Американинг ўша давр ҳаётига хос якун топди. ХХ асрнинг машҳур шоири 1973 йил ҳарбий ўнта туфайли вафот этди. Бутун дунё муҳаббати ва эҳтиромини қозонган шоирни ўз мамлакати аскарлари танимадилар, уйини вайрон этишди, уй қамоғига маҳкум этишди. Бу хўрлик 1973 йил сентябрида ХХ асрнинг яна бир катта шоири вафоти билан якунланди. Тирик шоирни хўрлашдан қўрқмаган хунта унинг ўлимидан қўрқди. Дафн маросими сир тутилиб, ими-жимида кўмиб келинди. Фақат шундан кейин бутун дунё шоирнинг ўлимидан хабар топди. 1960 йил шоир шундай ёзганди:

Мен ўлмасман, ўлдиролмас ҳеч қачон,
Жисмим сўнса, руҳим яшар қон бўлиб.
Чорлашсалар алам пайти, бахт пайти,
Мен келарман шеър бўлиб, вулқон бўлиб.
Ва шундай бўлди ҳам. Хайр, омон бўлинг.

БУХОРОНИ СЕВГАН ШОИР

Сўз — инсоннинг бор ҳис-туйғуларини ифода эта олиш қудратига эга. Барча юксак инсоний орзулар, халқ озодлиги, эрки учун кураш, аввало, сўздан бошланади. Чилилик атоқли шоир Пабло Неруда ижоди, сиёсий фаолияти ибтидоси ҳам шундай бўлган эди. Унинг эркка даъвати, фашизмга қарши кураш хитоблари ҳам дастлаб Сўз — Шеър бўлиб янгради.

Пабло Неруда шеърлари ўзбек тилига таржима қилинган, шеърият мухлисларига унинг номи яхши таниш. Шуниси диққатга сазоворки, Пабло Неруда бундан анча йиллар аввал Ўзбекистонга ташриф буюрган, дунёга машҳур қадимий шаҳарларимизни зиёрат қилган. Айниқса, шоирга кўҳна Бухоро шаҳри жуда ёқиб қолган. У бу шаҳардан усталаримиз, ҳунармандларимиз қўлларидан чиққан миллий буюмлар, сопол идишлар, сўзаналар, турли осори-атиқалардан олиб кетган, Чилидаги уйининг бир хонасини Бухороча безаган ва уни “Бухоро уйи” деб атаган. Ўзи таъриф берганидай, бу ерда “Бухоро музейи”ни ташкил этган эди.

Биз ҳозир эътиборингизга ҳавола этаётган Хелмуд Ритси қаламига мансуб мақоладан олинган парчада Пабло Неруданинг озодлик учун, юксак инсонпарвар ғоялар учун зиддиятларга тўла курашчан ҳаёти ҳақида ҳикоя қилинади

0244

“Ялтираб ўчиши мисли бир кунлик капалакларга қиёсланмиш кўпдан-кўп адабий мукофот, совринларни олишимдан нима наф? Ҳаётимда Лотанинг тошкўмир қатламлари орасидан, кондан ҳолдан тойиб, силласи қуриб, гўёки жаҳаннамдан чиққандай, қуёшда чўғдай қизиган селитра конидан чиққан, кўзлари чангдан ёшланган, оғир, сермашаққат меҳнатдан башараси бужмайиб кетган киши олдимга келиб, худди пампа (Жанубий Америка дашти)нинг бутун харитаси тушурилган каби ғадир-будир, серажин қўлларини менга узатиб: “Мен сени танийман, биродар”, деган он мен учун энг бахтиёр лаҳза, энг катта мукофот эди бу”.

Пабло Неруда “Мен яшаганимни тан оламан” хотиралар китобида шундай ёзганди. Атоқли шоир ўзини “Ўз халқи шоири” деб аташга ҳамма асослари бор эди. Ким-ким, ундан бошқа ҳеч ким Пабло Нерудачалик Чили аталмиш она юрти ҳақида илҳом билан ҳаққоний ёза олмаган!

Ёш йигит Нефтали Рикардо Реес Басуалто то Чили ишчи ва деҳқонининг биродари бўлмиш Пабло Нерудага айлангунча машаққатли ва узоқ йўлни босиб ўтди. Бу йўлда уни адашишга, чалғишга қўймайдиган алоҳида даврлар бўлди.

…1904 йилнинг 12 июл куни паровоз машинисти оиласида пешонасига бутун жаҳон адабиёти тарихида янги саҳифа очиш битилган ўғил дунёга келди. Бу бола қалбида гўдаклигидан ватанга теран муҳаббат куртак ёзди. Чилининг бетакрор гўзал табиати шоир Пабло Неруда учун бутун умри давомида туганмас илҳом манбаи бўлди. Шоир учун уйғунлик ва мукаммалик мужассам бўлган ана шу замин, тоғлар, денгизни умри бўйи куйлаб ўтди. Шоир асарларида “она табиат” тимсоли билан бир қаторда бошқа бир шеърий рамз — “халқ дарахти” ҳам пайдо бўладики, Неруда бу сўзлар замирида меҳнаткаш, бунёдкор инсоннинг энг юксак, олижаноб орзу-ўйларини назарда тутади. Айнан ана шу икки тушунча Неруданинг воқеликни бадиий идрок этиши асосини белгилаб берди.

Йигирма уч ёшга кирган, бу пайтга келиб Сантягода шоир бўлиб танилган Неруда дипломатик хизматга киради. У Рангун, Коломбо ва Цингапурда умрининг беш йилини ўтказади. Бу ерда у “Ер — мен яшайдиган макон” китобининг биринчи қисмини тугатади. Бу тўпламни ташкил этган шеърларда Неруданинг ватан соғинчи, айрилиқ изтироблари акс этади. Шеърлар мустамлакачилар тупроғига тушиб қолган, бу ердаги тартибга кўника олмаган, уларга қарши туришга кучи етмаган ёлғиз одамнинг дил оғриқлари билан лиммо-лим эди.

1933 йилда Пабло Неруда Аргентинага консул этиб тайинланади ва ниҳоят ўз дўстлари билан учрашиш имкониятига эга бўлади. Шу пайтгача шоирни қийнаган изтироблардан асар ҳам қолмайди.

У Буенос-Айресда испан шоири Федерико Гарсиа Лорка билан танишади. Уларни, то Гарсиа Лорка 1936 йилда фашистлар томонидан қатл этилгунга қадар, дўстона муносабатлар боғлаб турди. Неруда Гарсиа Лорка орқали ўша йиллар ҳур, исёнкорлик руҳи билан йўғрилган испан шеъриятини кашф этади. Республика даври испан адабиёти сабоғи Чили халқ шоирининг шаклланиб камолга етишида дастлабки поғона бўлади.

Пабло Неруда 1934 йили Барселонага, сўнгра 1935 йилнинг феврал ойида Мадридга консул қилиб тайинланади. У Гарсиа Лорка кўмагида “27 авлод” деб номланган гуруҳ шоирлари билан алоқа ўрнатади. Улар орасида Висенте Алейсандре (1977 йилдаги Нобел мукофоти совриндори), Хорхе Гильен, Луис Сернуда, Педро Салинаслар бор эдилар. Шунингдек, Неруда Гарсиа Лорка билан биргаликда фашистларга қарши зиёлилар уюшмасини ташкил этган, кейинроқ жаҳонда тинчлик ўрнатиш ҳаракатида фаол қатнашган Рафаел Алберти билан яқиндан танишади.

Чили ҳукумати Испанияда Франко фашист режими ўрнатилгач, назарларида республикачиларни қизғин қўллаб-қувватлаётган консулини Мадриддан чақириб олади. Пабло Неруда 1936 йили “Жаҳон шоирлари испан халқини ҳимоя қилади” тўпламини чоп этади. 1937 йил февралида Гарсиа Лорка хотирасига бағишланган нутқ ирод этади. У ўз нутқида Испания республикасини қонга ботиришга аҳд қилган қотилларни лаънатлайди. Апрел ойида эса Пабло Неруда Перу шоири Сесаро Валехо билан биргаликда “Испанияга ёрдам Лотин Америкаси гуруҳи”ни ташкил этади, июлда эса Америка халқлари конгрессида Испания республикасини ҳимоя қилиб чиқади. У яна Маданиятни ҳимоя қилиш халқаро конгрессини ташкил этишда фаол қатнашади (1937 йил). Бу ишда унга Элюар, Арагон, Малро, Вальехо, Гильен, Карпентер сингари ёзувчилар ёрдам берадилар.

Пабло Неруданинг энг яқин дўстларидан бири Эрнан Лоёла (1973 йил сентябригача Чили университети профессори бўлган) 1964 йили шундай деб ёзган эди: “Неруда Испаниядаги фуқаролар уруши таъсири остида ўзи учун Чилини қайтадан кашф этди”.

Пабло Неруда 1937 йил октябрида ватанига қайтиб, маданиятни ҳимоя қилиш мақсадида Чили зиёлилар уюшмасига асос солади. Орадан бир ой ўтгач эса Испанияда фуқаролар уруши аланга олиши билан ёза бошлаган “Қалбимдаги Испания” китобини нашр қилади. 1939 йили Пабло Неруда дипломатик хизматга қайтади, Парижга жўнайди. У кейинроқ ўз мемуарларида “Виннипег” юк кемасида Чилига фашизм зулмидан қочган испанларни ўтказиб юборишга муваффақ бўлганлигини “Ҳаётимдаги энг олижаноб миссия”, деб айтади.

1945 йил март ойида Пабло Неруда Тарапак ва Антофагаст вилоятларидан Чили сенатига сайланади. У “саводсиз ва ялангоёқ одамлар” вакили, селитра ва мис конлари ишчилари сайлаган депутат бўлади.

1947 йил октябрида машҳур шоир, сенатор Америка қитъаси халқларига Чилида озодлик ва демократияни ҳимоя қилишга даъват этган “Миллионлаб кишиларга очиқ мактуб”и билан мурожаат этади.

Ҳукумат доирасидагилар сенатор Пабло Неруданинг депутатлик дахлсизлигидан маҳрум қилиш учун бу мактубдан фойдаланиб қоладилар. У бунга жавобан миллий конгрессда ғазаб билан маъруза қилади:

— Мени шахсан таъқиб қилаётганлари билан фахрланаман. Азоб чекаётган ва адолат учун курашаётган халқ ким жамият олдидаги бурчига содиқлиги-ю, ким унга хиёнат қилаётганлигини ўз кўзи билан кўриб, амин бўлганлиги учун ҳам фахрланаман, — дейди Пабло Неруда.

Уни ҳибсга олиш ҳақидаги буйруқ узоқ куттирмайди. Шоир яширинишга мажбур бўлади, шу кунгача ўзи билмаган юзлаб одамлар унга ёрдам берадилар. Пикассо, Элюар, Арагон яширин равишда жўнашга мажбур бўлган Пабло Нерудани Францияда кутиб оладилар. У биринчи тинчлик тарафдорлари конгресси минбаридан туриб, бутун инсониятга қуролланиш пойгасини жиловлаш, фашизмнинг томир отишига йўл қўймаслик даъвати билан мурожаат этади.

Ўтган асрнинг 73 йили Чили халқининг буюк шоири дунёдан кўз юмади. Аммо унинг ўтли шеърияти, озодлик, ҳурлик ва тинчлик йўлидаги қарашлари боқийлик тимсоли сифатида ҳамиша қадрланади.

Маъсума Аҳмедова тайёрлаган

065 Ispancha she’riyatning buyuk namoyandasi Pablo Neruda she’rlari o’zbek tiliga tarjima qilingan, she’riyat muxlislariga uning nomi yaxshi tanish. Shunisi diqqatga sazovorki, Pablo Neruda bundan ancha yillar avval O’zbekistonga tashrif buyurgan, dunyoga mashhur qadimiy shaharlarimizni ziyorat qilgan. Ayniqsa, shoirga ko’hna Buxoro shahri juda yoqib qolgan. U bu shahardan ustalarimiz, hunarmandlarimiz qo’llaridan chiqqan milliy buyumlar, sopol idishlar, so’zanalar, turli osori-atiqalardan olib ketgan, Chilidagi uyining bir xonasini Buxorocha bezagan va uni “Buxoro uyi” deb atagan.

Nazar Eshonqul
PABLO NERUDA

Neruda o’z ijodida besh qit’a badiiy an’analarinigina emas, jo’g’rofiyasini ham birlashtirgan, uning she’rlari, doston, balladalaridan besh qit’aning deyarli yirik va tarixiy shaharlarining barchasini topish mumkin. Nega shunday? Javob, aftidan, Nerudaning bosh ijodiy kredosidan kelib chiqadi. U millati, irqi, tili, dini qaysi davlatga fuqaroligidan qat’i nazar, «men insonman» degan g’oyani ilgari surdi va inson hurligi, fikr, so’z, tuyg’u, qarashlar hurligi uning bosh maqsadi bo’ldi. Shu sababli uning asarlari bir qarashda deklorativ shiorlarday tuyuladi, biroq undagi obrazlarga, o’xshatish, so’z o’yini, metonimiyalarga nazar tashlasangiz, undagi yuksak va nozik poetik nafosatdan yuragingiz to’lib ketadi. Bu she’rlari inson, jamiyat, nafosat o’rtasini bog’lab turuvchi bir uyg’un musiqaga o’xshaydi.

Neruda haqida gap ketganda, uning ijodini XX asr ijtimoiy va badiiy tafakkurining o’ziga xos bir namunasi deyish mumkin. Neruda XX asrdagi siyosiy yovuzliklarning barchasiga o’z she’rlari bilan qarshi turdi, ularga qarata isyon shaklida she’rlar yozdi. Noroziligini bayon etdi, inson, shaxs sifatida loqayd o’tirmadi – u haqiqiy ma’noda kurashdi.

Biroq bu kurashchining qo’lida faqat so’z bor edi. Uning she’riyatini «XX asr voqeligining tezkor badiiy vijdoni» deyish mumkin. Biroq ana shunday ulkan shaxsning nigohi ham sho’ro mafkurasining niqobini teshib o’tolmadi. Sho’ro tuzumi uni do’st shoir sifatida qabul qildi, uning asarlarini chop ettirdi. Biroq chop etilgan asarlar faqat ijtimoiy she’rlar edi. Uning chinakam go’zal she’rlari tarjima qilinmadi, oqibatda Neruda ijtimoiy masalalar shoiri sifatida nom qozondi. Uning chinakam she’rlari endi tarjima qilinmoqda, nashr etilmoqda. Biz bugun Nerudani qaytadan kashf etyapmiz.

Neruda bu Lotin Amerikasi ziyolilarining, nafaqat ziyolilari, balki o’ziga yo’l, mustaqillik, taraqqiyot, ozodlik izlagan Lotin Amerikasining aynan o’zidir. Undagi ibtidoiy hissiyotlar bilan zamonaviy jo’shqinlik omixtaligining ham sababi shu. Adashishlari, o’ziga suyanchiq izlash uchun turli g’oyalarga berilib ketishlar, eng muhimi, komunistik g’oyaga o’xshash ohanrabo va makkor g’oyaga laqqa tushishlar, mahliyo bo’lishlar – bari Lotin Amerikasiga xos soddalik oqibatidir. Shu sababli Neruda o’zida 30–50-yillar Lotin Amerikasi ijtimoiy, hissiy hayotini mujassamlashtiradi.

Pablo Neruda ijodi, hayoti Lotin Amerikaning XX asr ijtimoiy hayoti bilan chambarchas bog’liq. Uning she’rlari shu ijtimoiy hayotning in’ikosi, u tirikligida ko’plab kitoblar chiqardi. Butun dunyoga mashhur shoirga aylandi, uning ehtirosli obrazlari, ovozi besh qit’ani o’ziga qaratdi va o’limi ham Lotin Amerikaning o’sha davr hayotiga xos yakun topdi. XX asrning mashhur shoiri 1973 yil harbiy o’nta tufayli vafot etdi. Butun dunyo muhabbati va ehtiromini qozongan shoirni o’z mamlakati askarlari tanimadilar, uyini vayron etishdi, uy qamog’iga mahkum etishdi. Bu xo’rlik 1973 yil sentyabrida XX asrning yana bir katta shoiri vafoti bilan yakunlandi. Tirik shoirni xo’rlashdan qo’rqmagan xunta uning o’limidan qo’rqdi. Dafn marosimi sir tutilib, imi-jimida ko’mib kelindi. Faqat shundan keyin butun dunyo shoirning o’limidan xabar topdi. 1960 yil shoir shunday yozgandi:

Men o’lmasman, o’ldirolmas hech qachon,
Jismim so’nsa, ruhim yashar qon bo’lib.
Chorlashsalar alam payti, baxt payti,
Men kelarman she’r bo’lib, vulqon bo’lib.
Va shunday bo’ldi ham. Xayr, omon bo’ling.

BUXORONI SEVGAN SHOIR

So28‘z — insonning bor his-tuyg’ularini ifoda eta olish qudratiga ega. Barcha yuksak insoniy orzular, xalq ozodligi, erki uchun kurash, avvalo, so’zdan boshlanadi. Chililik atoqli shoir Pablo Neruda ijodi, siyosiy faoliyati ibtidosi ham shunday bo’lgan edi. Uning erkka da’vati, fashizmga qarshi kurash xitoblari ham dastlab So’z — She’r bo’lib yangradi.

Pablo Neruda she’rlari o’zbek tiliga tarjima qilingan, she’riyat muxlislariga uning nomi yaxshi tanish. Shunisi diqqatga sazovorki, Pablo Neruda bundan ancha yillar avval O’zbekistonga tashrif buyurgan, dunyoga mashhur qadimiy shaharlarimizni ziyorat qilgan. Ayniqsa, shoirga ko’hna Buxoro shahri juda yoqib qolgan. U bu shahardan ustalarimiz, hunarmandlarimiz qo’llaridan chiqqan milliy buyumlar, sopol idishlar, so’zanalar, turli osori-atiqalardan olib ketgan, Chilidagi uyining bir xonasini Buxorocha bezagan va uni “Buxoro uyi” deb atagan. O’zi ta’rif berganiday, bu yerda “Buxoro muzeyi”ni tashkil etgan edi.

Biz hozir e’tiboringizga havola etayotgan Xelmud Ritsi qalamiga mansub maqoladan olingan parchada Pablo Nerudaning ozodlik uchun, yuksak insonparvar g’oyalar uchun ziddiyatlarga to’la kurashchan hayoti haqida hikoya qilinadi

“Yaltirab o’chishi misli bir kunlik kapalaklarga qiyoslanmish ko’pdan-ko’p adabiy mukofot, sovrinlarni olishimdan nima naf? Hayotimda Lotaning toshko’mir qatlamlari orasidan, kondan holdan toyib, sillasi qurib, go’yoki jahannamdan chiqqanday, quyoshda cho’g’day qizigan selitra konidan chiqqan, ko’zlari changdan yoshlangan, og’ir, sermashaqqat mehnatdan basharasi bujmayib ketgan kishi oldimga kelib, xuddi pampa (Janubiy Amerika dashti)ning butun xaritasi tushurilgan kabi g’adir-budir, serajin qo’llarini menga uzatib: “Men seni taniyman, birodar”, degan on men uchun eng baxtiyor lahza, eng katta mukofot edi bu”.
Pablo Neruda “Men yashaganimni tan olaman” xotiralar kitobida shunday yozgandi. Atoqli shoir o’zini “O’z xalqi shoiri” deb atashga hamma asoslari bor edi. Kim-kim, undan boshqa hech kim Pablo Nerudachalik Chili atalmish ona yurti haqida ilhom bilan haqqoniy yoza olmagan!

Yosh yigit Neftali Rikardo Reyes Basualto to Chili ishchi va dehqonining birodari bo’lmish Pablo Nerudaga aylanguncha mashaqqatli va uzoq yo’lni bosib o’tdi. Bu yo’lda uni adashishga, chalg’ishga qo’ymaydigan alohida davrlar bo’ldi.

…1904 yilning 12 iyul kuni parovoz mashinisti oilasida peshonasiga butun jahon adabiyoti tarixida yangi sahifa ochish bitilgan o’g’il dunyoga keldi. Bu bola qalbida go’dakligidan vatanga teran muhabbat kurtak yozdi. Chilining betakror go’zal tabiati shoir Pablo Neruda uchun butun umri davomida tuganmas ilhom manbai bo’ldi. Shoir uchun uyg’unlik va mukammalik mujassam bo’lgan ana shu zamin, tog’lar, dengizni umri bo’yi kuylab o’tdi. Shoir asarlarida “ona tabiat” timsoli bilan bir qatorda boshqa bir she’riy ramz — “xalq daraxti” ham paydo bo’ladiki, Neruda bu so’zlar zamirida mehnatkash, bunyodkor insonning eng yuksak, olijanob orzu-o’ylarini nazarda tutadi. Aynan ana shu ikki tushuncha Nerudaning voqelikni badiiy idrok etishi asosini belgilab berdi.

Yigirma uch yoshga kirgan, bu paytga kelib Santyagoda shoir bo’lib tanilgan Neruda diplomatik xizmatga kiradi. U Rangun, Kolombo va Singapurda umrining besh yilini o’tkazadi. Bu yerda u “Er — men yashaydigan makon” kitobining birinchi qismini tugatadi. Bu to’plamni tashkil etgan she’rlarda Nerudaning vatan sog’inchi, ayriliq iztiroblari aks etadi. She’rlar mustamlakachilar tuprog’iga tushib qolgan, bu yerdagi tartibga ko’nika olmagan, ularga qarshi turishga kuchi yetmagan yolg’iz odamning dil og’riqlari bilan limmo-lim edi.

1933 yilda Pablo Neruda Argentinaga konsul etib tayinlanadi va nihoyat o’z do’stlari bilan uchrashish imkoniyatiga ega bo’ladi. Shu paytgacha shoirni qiynagan iztiroblardan asar ham qolmaydi.

U Buyenos-Ayresda ispan shoiri Federiko Garsia Lorka bilan tanishadi. Ularni, to Garsia Lorka 1936 yilda fashistlar tomonidan qatl etilgunga qadar, do’stona munosabatlar bog’lab turdi. Neruda Garsia Lorka orqali o’sha yillar hur, isyonkorlik ruhi bilan yo’g’rilgan ispan she’riyatini kashf etadi. Respublika davri ispan adabiyoti sabog’i Chili xalq shoirining shakllanib kamolga yetishida dastlabki pog’ona bo’ladi.

Pablo Neruda 1934 yili Barselonaga, so’ngra 1935 yilning fevral oyida Madridga konsul qilib tayinlanadi. U Garsia Lorka ko’magida “27 avlod” deb nomlangan guruh shoirlari bilan aloqa o’rnatadi. Ular orasida Visente Aleysandre (1977 yildagi Nobel mukofoti sovrindori), Xorxe Gilьen, Luis Sernuda, Pedro Salinaslar bor edilar. Shuningdek, Neruda Garsia Lorka bilan birgalikda fashistlarga qarshi ziyolilar uyushmasini tashkil etgan, keyinroq jahonda tinchlik o’rnatish harakatida faol qatnashgan Rafayel Alberti bilan yaqindan tanishadi.

Chili hukumati Ispaniyada Franko fashist rejimi o’rnatilgach, nazarlarida respublikachilarni qizg’in qo’llab-quvvatlayotgan konsulini Madriddan chaqirib oladi. Pablo Neruda 1936 yili “Jahon shoirlari ispan xalqini himoya qiladi” to’plamini chop etadi. 1937 yil fevralida Garsia Lorka xotirasiga bag’ishlangan nutq irod etadi. U o’z nutqida Ispaniya respublikasini qonga botirishga ahd qilgan qotillarni la’natlaydi. Aprel oyida esa Pablo Neruda Peru shoiri Sesaro Valexo bilan birgalikda “Ispaniyaga yordam Lotin Amerikasi guruhi”ni tashkil etadi, iyulda esa Amerika xalqlari kongressida Ispaniya respublikasini himoya qilib chiqadi. U yana Madaniyatni himoya qilish xalqaro kongressini tashkil etishda faol qatnashadi (1937 yil). Bu ishda unga Elyuar, Aragon, Malro, Valьexo, Gilьen, Karpenter singari yozuvchilar yordam beradilar.

Pablo Nerudaning eng yaqin do’stlaridan biri Ernan Loyola (1973 yil sentyabrigacha Chili universiteti professori bo’lgan) 1964 yili shunday deb yozgan edi: “Neruda Ispaniyadagi fuqarolar urushi ta’siri ostida o’zi uchun Chilini qaytadan kashf etdi”.

Pablo Neruda 1937 yil oktyabrida vataniga qaytib, madaniyatni himoya qilish maqsadida Chili ziyolilar uyushmasiga asos soladi. Oradan bir oy o’tgach esa Ispaniyada fuqarolar urushi alanga olishi bilan yoza boshlagan “Qalbimdagi Ispaniya” kitobini nashr qiladi. 1939 yili Pablo Neruda diplomatik xizmatga qaytadi, Parijga jo’naydi. U keyinroq o’z memuarlarida “Vinnipeg” yuk kemasida Chiliga fashizm zulmidan qochgan ispanlarni o’tkazib yuborishga muvaffaq bo’lganligini “Hayotimdagi eng olijanob missiya”, deb aytadi.

1945 yil mart oyida Pablo Neruda Tarapak va Antofagast viloyatlaridan Chili senatiga saylanadi. U “savodsiz va yalangoyoq odamlar” vakili, selitra va mis konlari ishchilari saylagan deputat bo’ladi.

1947 yil oktyabrida mashhur shoir, senator Amerika qit’asi xalqlariga Chilida ozodlik va demokratiyani himoya qilishga da’vat etgan “Millionlab kishilarga ochiq maktub”i bilan murojaat etadi.

Hukumat doirasidagilar senator Pablo Nerudaning deputatlik daxlsizligidan mahrum qilish uchun bu maktubdan foydalanib qoladilar. U bunga javoban milliy kongressda g’azab bilan ma’ruza qiladi:

— Meni shaxsan ta’qib qilayotganlari bilan faxrlanaman. Azob chekayotgan va adolat uchun kurashayotgan xalq kim jamiyat oldidagi burchiga sodiqligi-yu, kim unga xiyonat qilayotganligini o’z ko’zi bilan ko’rib, amin bo’lganligi uchun ham faxrlanaman, — deydi Pablo Neruda.

Uni hibsga olish haqidagi buyruq uzoq kuttirmaydi. Shoir yashirinishga majbur bo’ladi, shu kungacha o’zi bilmagan yuzlab odamlar unga yordam beradilar. Pikasso, Elyuar, Aragon yashirin ravishda jo’nashga majbur bo’lgan Pablo Nerudani Frantsiyada kutib oladilar. U birinchi tinchlik tarafdorlari kongressi minbaridan turib, butun insoniyatga qurollanish poygasini jilovlash, fashizmning tomir otishiga yo’l qo’ymaslik da’vati bilan murojaat etadi.

O’tgan asrning 73 yili Chili xalqining buyuk shoiri dunyodan ko’z yumadi. Ammo uning o’tli she’riyati, ozodlik, hurlik va tinchlik yo’lidagi qarashlari boqiylik timsoli sifatida hamisha qadrlanadi.

Ma’suma Ahmedova tayyorlagan

011

(Tashriflar: umumiy 63, bugungi 1)

Izoh qoldiring