Orziqul Ergash. Poyandoz

055
Эзгу ишнинг кечи йўқ дейдилар. Бир кун кечикиб бўлса-да, азиз жўрам, узоқ йиллар бирга ёнма-ён ( аввал нашриётда, кейин ТВда) ишлаган ҳамкасбим, ажойиб инсон ва маҳоратли ёзувчи Орзиқул Эргашни туғилган куни билан, муборак пайғамбар ёши етгани билан чин юракдан самимий табриклайман.

Орзиқул ЭРГАШ
ПОЯНДОЗ
“Болалигим кўчаларида” туркумидан
03

022Орзиқул Эргаш 1953 йил 14 январда Самарқанд яқинидаги Дархон қишлоғида туғилган. Самарқанд Давлат университетини тамомлаган (1975). «Тўй» (1983), «Дунёнинг бир чеккаси» (1984), «Болалигим кўчаларида» (1986), «Шохсанам» (1988), «Дархон қиссалари» (1990), «Сенинг бу дунёда борлигинг» (2008) каби қисса ва ҳикоялар китоблари нашр этилган.
Ёзувчи Орзиқул Эргаш ўз асарларида, асосан, қишлоқ ҳаётини ёритади. Қишлоқ кишиларининг турмуши, уларнинг ўй-хаёллари, пахта мавсуми “ҳангома”лари ёзувчи асарларида ойнадек акс этади. Адиб 80-йиллар аввалида “Шоҳсанам”, “Дунёнинг бир чеккаси” номли қиссалари билан кўзга кўрина бошлади. Сўнг унинг “Тўй”, “Болалигим кўчаларида”, “Дархон қиссалари” каби китоблари бирин-кетин нашр этила бошланди. Қисқа давр оралиғида ёзувчининг беш китоби дунё юзини кўриб, кенг жамоатчининг эътирофига сазовор бўлади.

03

Август охирлаяпти. Ҳадемай тўйлар мавсуми бошланади.
Тўй ажойиб нарса-да, айниқса, никоҳ тўйлари… Ҳамқишлоқ акалардан бирортаси уйланадими ё опалардан қай биттаси эрга тегадими, фарқи йўқ, ишқилиб кўчаларимиздан “ёр-ёр” айтиб, гурра-гурра куёвнавкарлар ўта бошласа бас, этларим ғалати-ғалати жимирлаб, бир ерда ўтиролмай қоламан. Тезроқ улғайгим келаверадими-ей, ширин-ширин хаёлларим ўз-ўзидан келажакка етаклайверадими-ей, ишқилиб!.. (тўғриси, ҳамма болалар ҳам шунақа, фақат бир-биримизга айтишга ийманамиз). Ва ҳар сафар кўз ўнгимда мана шунақа бир манзара жонлана бошлайди…

…Машиналардан тушиб, тўйхона сари боряпмиз. Мен куёвнавкарларим қуршовидаман. Улардан бири жўрттага: “Ҳўв, тераквой, кўп ғўдаймай, хам бўлсанг-чи!” деб биқинимга нуқилайди. Унга ҳўмрайиб қўяман. Бошимни эгиб, тиззамни букиб юраверганимдан терлаб кетганман (бўйинг дароз бўлса ҳам азоб экан).
Кенг ҳовлини эгаллаган стол-стулларга ўтирамиз. Талаба ошналарим торларини тиринглатиб, қўшиқ бошлайди.
Аввал шира-шарбат, кейин ош тортилади. Менга алоҳида товоқда “куёв ҳақи” келади: ликопчада ярим килоча қовурилган гўшт. Уни икки ёнбошимда ўтирган дўстларим — Эрйигит билан Сайим баҳам кўради. Гўштга ҳушим йўқроқ, аммо уларнинг жон-дили.

Дастурхонга фотиҳа ўқилгач, бир оқсоқол тугунча кўтариб олдимга келади.
— Қани, куёвтўра, бир турсинлар!..
— Беқасам тўн кийдиради. Бошимга дўппи, белимга шоҳи қийиқча боғлайди. Сўнгра бўйдоқ тенгқурларим ва атрофдаги қора-қура болакайларнинг ҳавасманд нигоҳларини туюб, бир оз қизарган, бошимни сал эгган ҳолда келин турган хона томонга йўл оламан. Бир ёғимда Эрйигит, бир ёғимда Сайим. Сайим қулоғимга шипшийди.
— Тағин оёғингни бостириб қўйиб, бизани шарманда қилмагин-а! Пойла-аб туриб, ўнг оёғини ғарчча…
Сайим уйланган-да, билади(у оилада ёлғиз ўғил — эрта уйлантиришган).

Келиннинг дарвозасида бизни шу қишлоқ йигитлари ёвқараш билан қарши олишади. Тўхтаймиз. Бир қария қўлида пояндоз билан чиқиб, “Қани, келинглар”, дейди. Икки томондан икки йигит ажралиб чиқиб, катта қийиқчадек келадиган пояндознинг икки учидан тутади. Пояндоз келиннинг кўйлаклари қийқимларидан қураб тикилган. Мен унга ўнг оёғимни босиб, ҳатлаб ўтишим керак. Ўтаман. Икки томон йигитлари уни олатасир тортиша кетади. Мен уларга эътиборсиз, ичкари юраман. Эрйигит, Сайим ҳамон икки ёнимда. Улар менга келиннинг эшиги олдигача ҳамроҳ бўлиб келишади-да, кейин димиқиб кетган, атир, тер ҳиди анқиган, деворларига ранго-ранг кашталар урилган хонадаги ғужғон хотин-халажга топширишади. Сўнгра остонада турганча устимдан жаранглатиб сочқи сочишади. Хотинлар ялт-юлт қилиб гиламга тўкилган тангалар устида ёш қизчалардек талашиб кетишади. Кейин эса…қай бирлари мени қўлтиғимдан олиб, тўрдаги чимилдиқ томонга бошлайди.

Чимилдиқда тиллақош таққан, юзини ҳарир рўмол тўсган, нозиккина келинчак ҳуркибгина туради. Юзи кўринмайди. Айтишларича, бизга катта кўзгу кўрсатишаркан, мен уни, у мени кўзгуда кўрарканмиз… Аслида-ку, биз илгаридан кўришиб юрган бўламиз. Чунки, аҳд қилганман – севиб уйланаман. Мана, акам, янгамга уйланди-ю, ҳалигача озгина ичиб қолса, армиядаги бир қизни қўмсаб йиғлайди…

Чимилдиқда мен келинчагимнинг бармоғига узук тақаётганимда, синчалоқда бол ялатаётганимда, уни кўзгуда кўриб, кўз қисиб ҳазиллашаётганимда…ташқарида дўстларим қора терга тушиб, пояндоз тортишаётган бўлади. Пояндозни албатта улар олиб чиқишлари керак. Тайинлаб қўйганман, олмай кўришсин-чи!.. Пояндоз тортишда бизнинг қишлоқдагиларга тенг келадигани бўлмаган, бўлмайди ҳам.

…Умуман, биз болаларнинг никоҳ тўйларга қизиқишимиз, уни зориқиб кутишимизнинг ҳам асосий сабабларидан бири мана шу пояндоз тортиш. Бошқа нарсага унча ишимиз йўқ. Пойлаб турамиз, тезроқ ош ейилиб, куёвга сарупо кийдирилса-да, тезроқ пояндоздан ҳатлаб ўтса. Қизиғи шундан бошланади. Пояндознинг бир учини биз тарафдан албатта Ботир ака тутади. У қорувли, бақувват, тракторчи йигит. Ишонганимиз шу киши. Ботир ака бор жойда кўнглимиз тўқ. Бизлар пояндоз тортишаётганларнинг атрофини гир айланиб: “Ҳа, Ботир ака! Ҳа, Собир ака! Ҳа, Содиқ ака, тортинг! Темур ака, бўшашманг!” дея бақириб чопаверамиз. Ўзимиз ҳам қўшилиб кетгимиз келадию, эҳ-ҳе, қаёқда, уларнинг дамига йўлаб бўларканми? Бир сафар Сайим кириб, шу заҳоти қочиб чиққан эди. Эртаси кун қарасак, панжалари қийилиб, қорайиб кетибди.
Пояндоз тортишда баъзи бировлар пичоқ ишлатади, яъни тортишга чоғи келмагач, кесиб олмоқчи бўлади. Бу энди, ҳам номардлик, ҳам жуда хавфли иш, бировнинг эт-бетига тегиб кетса борми!.. Шунақаларни Ботир ака сезиб қолса, шартта даврадан суғуриб чиқади-да, индамай (у сира сўкинмайди) икки-уч шапалоқ тортиб юборади. Кейин жаҳл билан яна даврага кириб кетади. Сал ўтмай, ҳаммани доғда қолдириб, пояндозни тортиб чиқади-да, уни дўстларига, биз болаларга ҳам оз-оздан кесиб, улашиб беради. Биз уни ният қилиб сақлаб қўямиз. Ботир акамиз ана шунақа йигит. Ҳаммамиз унга ўхшагимиз келади…

…Август охирлаяпти.
Ҳадемай тўйлар бошланади. Бизникида ҳам тўй тараддуди. Опамни шаҳарга узатяпмиз. Пояндоз тортиш зўр бўлса керак. Шаҳарликлар ҳам уста бўлади, дейишади.

…Тўй куни аксари пояндоз тортадиган йигитлар негадир кўринмади. Ҳаммамиз ҳайронмиз. Белларига энли камар боғлаб олган, башанг кийинган шаҳарлик куёвнавкарларни кўриб, юрагимизни ваҳм босади. Булар билан ким тортишади – шарманда бўламиз чоғи…

Лекин куёв бўлмишни дарвозамиз томон олиб боришаётганда пояндозчи акаларимиз йиғилиб келиб қолишди. “Ур-ра!” деб бақириб юбордик ҳаммамиз. Бироқ, Ботир ака кўринмаётганди. Шундан андак кўнглимиз хижил. “Кеп қолар”, деб ҳар тарафга аланглаймиз…

Пояндознинг бир учини қудалар тарафдан полвонсифат, қўнғизмўйлов бир йигит ушлади. Бизлардан Содиқ ака. У киши ҳам анча чапдаст. Лекин, Ботир аканинг ўзи бўлгани дуруст эди. Эҳ, қаёқда юрган экан-а? Шунақа қалтис пайтда келмай қоладими?!.. Онасини бетоб дейишаётувди, касалхонага кетганми? Ўзининг тоби қочиб қолганми?.. Ким билсин, ҳар каллада ҳар хаёл…

Куёв пояндоздан ҳатлади.
— Ҳаа-ҳувв!..
Шаҳарлик полвон наъра билан пояндозни силтаб тортди.
Содиқ ака учиб бориб, унинг кўкрагига урилди. Кейин чўккалаб қолди. Кўз очиб юмгунча, полвон уни судраб кетди. Ҳаммамизнинг эсхонамиз чиқиб, ҳанг-манг бўлиб қолдик. Хайрият, Содиқ ака қўйиб юбормади. Бу орада икки томоннинг йигитлари ҳам пояндозга бориб ёпишишди. Шундагина енгил тортдик…

Шаҳарликларни уста деганларича бор экан. Улар бараварига “Торт! Ҳа, торт!” деб, бизникиларни анча ергача судраб боришади-да, кейин бирор девор ё дарахтни мўлжаллаб, тўсатдан орқага итариб қолишади. Девор ё дарахтга зарб билан урилган йигитлар чидаш беролмай даврадан чиқиб кетишади. Қайта киришга анчагача юраги дов бермай туради, кейин четда туришга уялибми ё қизибми, яна тортишувга қўшилиб кетади… бари бир бизникиларнинг сафи сийраклаша борди. Қолгани ҳам ҳар ёқдан, ҳар бири ўз бошича тортиб ётар, бу эса эртакдаги чўртанбалиқ, оққуш ва қисқичбақанинг арава судрашига ўхшаб кетарди.

Ботир ака бўлганида бунақа қилмасди. У бошида бетартиб тортишиб кетган шерикларини аста-секин имлаб, ўз ёнига ўтказаверади. Ҳамма бир томонга ўтиб, куч бир ерда тўплангач, секингина “Бошладик!” дейди. Шунда беш-олти азамат кучли ҳайқириқ билан тортиб кетади-да, рақиблар йўл-йўлакай тўкилиб қолаверади. Охирги рақибнинг қўли узилдими, бўлди, бизникилар ҳам пояндозни қўйиб юборади. Ботир ака бўлса уни яловдек баланд кўтариб, даврадан отилиб чиқади. Шу билан тамом — пояндоз олиб чиқилган ҳисобланади…
Ҳозир эса бундай аҳиллик йўқ эди.

Биз, болалар бўлсак, ҳаммадан кўпроқ қайғуриб, давра атрофида югурамиз. Овозимиз борича бақириб, ўзимизникиларга далда бермоқчи бўламиз. Ҳозирча шундан ортиғига ярамасак, на илож!
Пояндоз тортаётганлар жиққа терга тушишган. Дошқозондан чиққандек тўда тепасидан буғ кўтарилади. Икки томоннинг ҳам шашти пасайиб, секинлик билан, чамаси қанақадир қулай фурсатни пойлаб тортишишарди.
Меҳмонлардан бири пичоқ чиқарган шекилли, Собир ака у билан судрашиб чиқиб, муштлашиб кетди. Бошқалар аралашишга улгурмасдан, катталаримиз уларни ажратиб қўйишди. Меҳмон йигит бир чеккада бўзариб туриб қолаверди, Собир ака яна ўзини даврага урди…

Барча расм-русумлар тугаб, опамни ичкаридан олиб чиқиб, машинага киритишди. Лекин пояндоз тортиш ҳали-вери тугайдиганга ўхшамасди. Машиналар босиб-босиб сигнал бера бошлади. Икки томон қариялари сабрсизланиб, пояндозчилар тўдасига яқин келишди. “Бўлди, энди, тўхтатиб қўяқолинглар! Тарқалинглар, бас қилинглар!” деб йигитларни шошира бошлашди. Аммо, бировнинг гапини икки қилмайдиган бизнинг йигитлар ҳам, шаҳарликлар ҳам қизишиб кетганларидан қарияларга қулоқ солгилари келмасди.

Кимдир бир пақир муздай сув келтириб, уларга сепмоқчи эди, қишлоғимиз оқсоқоли уни жеркиб сувини тўктириб ташлади.
Кейин пояндозчиларга яқинлашиб:
— Тортадиган бўлсанг, ланжланмай, шартта юлиб чиқ! Бўлмаса ўт бу ёққа ҳамманг! Ё ўзим кирайми?! — деб бақирди.
Худди шу гап етмасдан турган эканми, Содиқ аканинг хирилдоқ овози эшитилди:
— Қани, ҳа, жўралар!
Бирданига олатасир бўлиб кетди-ку!

Шаҳарлик полвон ҳам ҳовлиқиб қолди.
— Торт! Ёпиш! — деб ўзиникиларга бақира бошлади.
Бир вақт қарасак, Содиқ ака, Собир ака, Туроб ака, Темур ака — ҳаммаси бир томонда. Бараварига бақириб юбордик.

Акаларимиз ҳам шуни кутгандай, катта тош кўча томонга қудаларни судраб кетишди. Қудалар ўз-ўзидан пояндоздан узилиб қолаверди. Охирида шаҳарлик полвонни чанг-тўзон ичида бир ўзи судралиб бораётганини кўрдик. “Қўйвор! Қўйвор!” деганча бақиришиб чопавердик. Полвон анча жойгача пояндозга осилиб борди-да, кейин уялдими, қўйиб юборди.

Содиқ аканинг қўлида баланд кўтарилган пояндозни кўриб, ҳаммамиз қийқириб юбордик.
Сўнгра илинж билан унинг атрофини ўрадик. Лекин Содиқ ака ҳеч биримизга пояндоздан йиртиб бермади, аксинча қўлтиғига урганча, нари кетди. Хафа бўлиб кетдик. Умрида бир мартагина олиб чиқдию, қизғанди-я!..
Қудалар машиналарга ўтириб, ёр-ёр айтиб йўлга тушишди. Содиқ ака ҳамроҳларини олиб, қаёққадир жўнади. Эрйигит, Сайим, яна бир-икки бола уларга эргашди. “Қаёққа боряпсизлар?” десам, Сайим, ишинг бўлмасин, деб жеркиб берди. Ҳайрон қолдим, буларга нима бўлди ўзи?..

Уларга қорама-қора кетавердим. Қишлоқ чеккасидаги сой томонга юрдик. Содиқ акалар қишлоқ охиридаги уйни айланиб ўтишдию, сой бўйига тушишди. Бу уйда Ботир ака онаси билан ёлғиз турар, ҳозир ҳовлида ҳам, ичкарида ҳам чироқ кўринмас, ҳаммаёқ зимистон эди.

—Ботир, шаҳарликларни ҳам бопладик,—бу Содиқ аканинг овози эди.—Мана, опкелдик.
Болаларнинг орқасидан етиб келиб, уларнинг елкаси оша секин мўраладим. Сой бўйидаги катта харсангтош устида ўтирган Ботир ака ўрнидан оғир қўзғалиб, Содиқ аканинг олдига келди. Ундан пояндозни олиб, яна харсанга бориб ўтирди. Уни жимгина юзига босди. Ҳайратда қолдим. Нега Ботир ака унақа қиляпти?..Йиғлаяптими?..Кап-катта йигит нега йиғлайди?.. Пояндозни ўзимизникилар олишди-ку!..

Йигитлар битта-битта бориб, унинг атрофига чўкишди. Бир оздан сўнг Туроб ака насиҳатомуз гап бошлади.
—Ботиржон, сен хафа бўлма… Сендай йигитти хор қилдими, ҳали пушаймон ейди. Кўп пушаймон бўладики… Майли, қўй энди, дўстим, куйганингга арзимайди!..

Бошқалар гап қўшмай, ерга бош солиб турарди. Болалар ҳам…
Шарпасиз орқамга тисарила бошладим. Мени булар сезиб қолиши, кўзи тушишидан чўчирдим. Сой бўйидаги йўлга чиқиб олдим-да, худди орқамдан биров қувлаётгандек, жон ваҳмида югуриб кетдим…

1980

011

Orziqul ERGASH
POYANDOZ
“Bolaligim ko’chalarida” turkumidan
03

022Orziqul Ergash 1953 yil 14 yanvarda Samarqand yaqinidagi Darxon qishlog’ida tug’ilgan. Samarqand Davlat universitetini tamomlagan (1975). «To’y» (1983), «Dunyoning bir chekkasi» (1984), «Bolaligim ko’chalarida» (1986), «Shoxsanam» (1988), «Darxon qissalari» (1990), «Sening bu dunyoda borliging» (2008) kabi qissa va hikoyalar kitoblari nashr etilgan.
Yozuvchi Orziqul Ergash o’z asarlarida, asosan, qishloq hayotini yoritadi. Qishloq kishilarining turmushi, ularning o’y-xayollari, paxta mavsumi “hangoma”lari yozuvchi asarlarida oynadek aks etadi. Adib 80-yillar avvalida “Shohsanam”, “Dunyoning bir chekkasi” nomli qissalari bilan ko’zga ko’rina boshladi. So’ng uning “To’y”, “Bolaligim ko’chalarida”, “Darxon qissalari” kabi kitoblari birin-ketin nashr etila boshlandi. Qisqa davr oralig’ida yozuvchining besh kitobi dunyo yuzini ko’rib, keng jamoatchining e’tirofiga sazovor bo’ladi.

03

Avgust oxirlayapti. Hademay to’ylar mavsumi boshlanadi.
To’y ajoyib narsa-da, ayniqsa, nikoh to’ylari… Hamqishloq akalardan birortasi uylanadimi yo opalardan qay bittasi erga tegadimi, farqi yo’q, ishqilib ko’chalarimizdan “yor-yor” aytib, gurra-gurra kuyovnavkarlar o’ta boshlasa bas, etlarim g’alati-g’alati jimirlab, bir yerda o’tirolmay qolaman. Tezroq ulg’aygim kelaveradimi-yey, shirin-shirin xayollarim o’z-o’zidan kelajakka yetaklayveradimi-yey, ishqilib!.. (to’g’risi, hamma bolalar ham shunaqa, faqat bir-birimizga aytishga iymanamiz). Va har safar ko’z o’ngimda mana shunaqa bir manzara jonlana boshlaydi…

…Mashinalardan tushib, to’yxona sari boryapmiz. Men kuyovnavkarlarim qurshovidaman. Ulardan biri jo’rttaga: “Ho’v, terakvoy, ko’p g’o’daymay, xam bo’lsang-chi!” deb biqinimga nuqilaydi. Unga ho’mrayib qo’yaman. Boshimni egib, tizzamni bukib yuraverganimdan terlab ketganman (bo’ying daroz bo’lsa ham azob ekan).
Keng hovlini egallagan stol-stullarga o’tiramiz. Talaba oshnalarim torlarini tiringlatib, qo’shiq boshlaydi.
Avval shira-sharbat, keyin osh tortiladi. Menga alohida tovoqda “kuyov haqi” keladi: likopchada yarim kilocha qovurilgan go’sht. Uni ikki yonboshimda o’tirgan do’stlarim — Eryigit bilan Sayim baham ko’radi. Go’shtga hushim yo’qroq, ammo ularning jon-dili.

Dasturxonga fotiha o’qilgach, bir oqsoqol tuguncha ko’tarib oldimga keladi.
— Qani, kuyovto’ra, bir tursinlar!..
— Beqasam to’n kiydiradi. Boshimga do’ppi, belimga shohi qiyiqcha bog’laydi. So’ngra bo’ydoq tengqurlarim va atrofdagi qora-qura bolakaylarning havasmand nigohlarini tuyub, bir oz qizargan, boshimni sal eggan holda kelin turgan xona tomonga yo’l olaman. Bir yog’imda Eryigit, bir yog’imda Sayim. Sayim qulog’imga shipshiydi.
— Tag’in oyog’ingni bostirib qo’yib, bizani sharmanda qilmagin-a! Poyla-ab turib, o’ng oyog’ini g’archcha…
Sayim uylangan-da, biladi(u oilada yolg’iz o’g’il — erta uylantirishgan).

Kelinning darvozasida bizni shu qishloq yigitlari yovqarash bilan qarshi olishadi. To’xtaymiz. Bir qariya qo’lida poyandoz bilan chiqib, “Qani, kelinglar”, deydi. Ikki tomondan ikki yigit ajralib chiqib, katta qiyiqchadek keladigan poyandozning ikki uchidan tutadi. Poyandoz kelinning ko’ylaklari qiyqimlaridan qurab tikilgan. Men unga o’ng oyog’imni bosib, hatlab o’tishim kerak. O’taman. Ikki tomon yigitlari uni olatasir tortisha ketadi. Men ularga e’tiborsiz, ichkari yuraman. Eryigit, Sayim hamon ikki yonimda. Ular menga kelinning eshigi oldigacha hamroh bo’lib kelishadi-da, keyin dimiqib ketgan, atir, ter hidi anqigan, devorlariga rango-rang kashtalar urilgan xonadagi g’ujg’on xotin-xalajga topshirishadi. So’ngra ostonada turgancha ustimdan jaranglatib sochqi sochishadi. Xotinlar yalt-yult qilib gilamga to’kilgan tangalar ustida yosh qizchalardek talashib ketishadi. Keyin esa…qay birlari meni qo’ltig’imdan olib, to’rdagi chimildiq tomonga boshlaydi.

Chimildiqda tillaqosh taqqan, yuzini harir ro’mol to’sgan, nozikkina kelinchak hurkibgina turadi. Yuzi ko’rinmaydi. Aytishlaricha, bizga katta ko’zgu ko’rsatisharkan, men uni, u meni ko’zguda ko’rarkanmiz… Aslida-ku, biz ilgaridan ko’rishib yurgan bo’lamiz. Chunki, ahd qilganman – sevib uylanaman. Mana, akam, yangamga uylandi-yu, haligacha ozgina ichib qolsa, armiyadagi bir qizni qo’msab yig’laydi…

Chimildiqda men kelinchagimning barmog’iga uzuk taqayotganimda, sinchaloqda bol yalatayotganimda, uni ko’zguda ko’rib, ko’z qisib hazillashayotganimda…tashqarida do’stlarim qora terga tushib, poyandoz tortishayotgan bo’ladi. Poyandozni albatta ular olib chiqishlari kerak. Tayinlab qo’yganman, olmay ko’rishsin-chi!.. Poyandoz tortishda bizning qishloqdagilarga teng keladigani bo’lmagan, bo’lmaydi ham.

…Umuman, biz bolalarning nikoh to’ylarga qiziqishimiz, uni zoriqib kutishimizning ham asosiy sabablaridan biri mana shu poyandoz tortish. Boshqa narsaga uncha ishimiz yo’q. Poylab turamiz, tezroq osh yeyilib, kuyovga sarupo kiydirilsa-da, tezroq poyandozdan hatlab o’tsa. Qizig’i shundan boshlanadi. Poyandozning bir uchini biz tarafdan albatta Botir aka tutadi. U qoruvli, baquvvat, traktorchi yigit. Ishonganimiz shu kishi. Botir aka bor joyda ko’nglimiz to’q. Bizlar poyandoz tortishayotganlarning atrofini gir aylanib: “Ha, Botir aka! Ha, Sobir aka! Ha, Sodiq aka, torting! Temur aka, bo’shashmang!” deya baqirib chopaveramiz. O’zimiz ham qo’shilib ketgimiz keladiyu, eh-he, qayoqda, ularning damiga yo’lab bo’larkanmi? Bir safar Sayim kirib, shu zahoti qochib chiqqan edi. Ertasi kun qarasak, panjalari qiyilib, qorayib ketibdi.
Poyandoz tortishda ba’zi birovlar pichoq ishlatadi, ya’ni tortishga chog’i kelmagach, kesib olmoqchi bo’ladi. Bu endi, ham nomardlik, ham juda xavfli ish, birovning et-betiga tegib ketsa bormi!.. Shunaqalarni Botir aka sezib qolsa, shartta davradan sug’urib chiqadi-da, indamay (u sira so’kinmaydi) ikki-uch shapaloq tortib yuboradi. Keyin jahl bilan yana davraga kirib ketadi. Sal o’tmay, hammani dog’da qoldirib, poyandozni tortib chiqadi-da, uni do’stlariga, biz bolalarga ham oz-ozdan kesib, ulashib beradi. Biz uni niyat qilib saqlab qo’yamiz. Botir akamiz ana shunaqa yigit. Hammamiz unga o’xshagimiz keladi…

…Avgust oxirlayapti.
Hademay to’ylar boshlanadi. Biznikida ham to’y taraddudi. Opamni shaharga uzatyapmiz. Poyandoz tortish zo’r bo’lsa kerak. Shaharliklar ham usta bo’ladi, deyishadi.

…To’y kuni aksari poyandoz tortadigan yigitlar negadir ko’rinmadi. Hammamiz hayronmiz. Bellariga enli kamar bog’lab olgan, bashang kiyingan shaharlik kuyovnavkarlarni ko’rib, yuragimizni vahm bosadi. Bular bilan kim tortishadi – sharmanda bo’lamiz chog’i…

Lekin kuyov bo’lmishni darvozamiz tomon olib borishayotganda poyandozchi akalarimiz yig’ilib kelib qolishdi. “Ur-ra!” deb baqirib yubordik hammamiz. Biroq, Botir aka ko’rinmayotgandi. Shundan andak ko’nglimiz xijil. “Kep qolar”, deb har tarafga alanglaymiz…

Poyandozning bir uchini qudalar tarafdan polvonsifat, qo’ng’izmo’ylov bir yigit ushladi. Bizlardan Sodiq aka. U kishi ham ancha chapdast. Lekin, Botir akaning o’zi bo’lgani durust edi. Eh, qayoqda yurgan ekan-a? Shunaqa qaltis paytda kelmay qoladimi?!.. Onasini betob deyishayotuvdi, kasalxonaga ketganmi? O’zining tobi qochib qolganmi?.. Kim bilsin, har kallada har xayol…

Kuyov poyandozdan hatladi.
— Haa-huvv!..
Shaharlik polvon na’ra bilan poyandozni siltab tortdi.
Sodiq aka uchib borib, uning ko’kragiga urildi. Keyin cho’kkalab qoldi. Ko’z ochib yumguncha, polvon uni sudrab ketdi. Hammamizning esxonamiz chiqib, hang-mang bo’lib qoldik. Xayriyat, Sodiq aka qo’yib yubormadi. Bu orada ikki tomonning yigitlari ham poyandozga borib yopishishdi. Shundagina yengil tortdik…

Shaharliklarni usta deganlaricha bor ekan. Ular baravariga “Tort! Ha, tort!” deb, biznikilarni ancha yergacha sudrab borishadi-da, keyin biror devor yo daraxtni mo’ljallab, to’satdan orqaga itarib qolishadi. Devor yo daraxtga zarb bilan urilgan yigitlar chidash berolmay davradan chiqib ketishadi. Qayta kirishga anchagacha yuragi dov bermay turadi, keyin chetda turishga uyalibmi yo qizibmi, yana tortishuvga qo’shilib ketadi… bari bir biznikilarning safi siyraklasha bordi. Qolgani ham har yoqdan, har biri o’z boshicha tortib yotar, bu esa ertakdagi cho’rtanbaliq, oqqush va qisqichbaqaning arava sudrashiga o’xshab ketardi.

Botir aka bo’lganida bunaqa qilmasdi. U boshida betartib tortishib ketgan sheriklarini asta-sekin imlab, o’z yoniga o’tkazaveradi. Hamma bir tomonga o’tib, kuch bir yerda to’plangach, sekingina “Boshladik!” deydi. Shunda besh-olti azamat kuchli hayqiriq bilan tortib ketadi-da, raqiblar yo’l-yo’lakay to’kilib qolaveradi. Oxirgi raqibning qo’li uzildimi, bo’ldi, biznikilar ham poyandozni qo’yib yuboradi. Botir aka bo’lsa uni yalovdek baland ko’tarib, davradan otilib chiqadi. Shu bilan tamom — poyandoz olib chiqilgan hisoblanadi…
Hozir esa bunday ahillik yo’q edi.

Biz, bolalar bo’lsak, hammadan ko’proq qayg’urib, davra atrofida yuguramiz. Ovozimiz boricha baqirib, o’zimiznikilarga dalda bermoqchi bo’lamiz. Hozircha shundan ortig’iga yaramasak, na iloj!
Poyandoz tortayotganlar jiqqa terga tushishgan. Doshqozondan chiqqandek to’da tepasidan bug’ ko’tariladi. Ikki tomonning ham shashti pasayib, sekinlik bilan, chamasi qanaqadir qulay fursatni poylab tortishishardi.
Mehmonlardan biri pichoq chiqargan shekilli, Sobir aka u bilan sudrashib chiqib, mushtlashib ketdi. Boshqalar aralashishga ulgurmasdan, kattalarimiz ularni ajratib qo’yishdi. Mehmon yigit bir chekkada bo’zarib turib qolaverdi, Sobir aka yana o’zini davraga urdi…

Barcha rasm-rusumlar tugab, opamni ichkaridan olib chiqib, mashinaga kiritishdi. Lekin poyandoz tortish hali-veri tugaydiganga o’xshamasdi. Mashinalar bosib-bosib signal bera boshladi. Ikki tomon qariyalari sabrsizlanib, poyandozchilar to’dasiga yaqin kelishdi. “Bo’ldi, endi, to’xtatib qo’yaqolinglar! Tarqalinglar, bas qilinglar!” deb yigitlarni shoshira boshlashdi. Ammo, birovning gapini ikki qilmaydigan bizning yigitlar ham, shaharliklar ham qizishib ketganlaridan qariyalarga quloq solgilari kelmasdi.

Kimdir bir paqir muzday suv keltirib, ularga sepmoqchi edi, qishlog’imiz oqsoqoli uni jerkib suvini to’ktirib tashladi.
Keyin poyandozchilarga yaqinlashib:
— Tortadigan bo’lsang, lanjlanmay, shartta yulib chiq! Bo’lmasa o’t bu yoqqa hammang! YO o’zim kiraymi?! — deb baqirdi.
Xuddi shu gap yetmasdan turgan ekanmi, Sodiq akaning xirildoq ovozi eshitildi:
— Qani, ha, jo’ralar!
Birdaniga olatasir bo’lib ketdi-ku!

Shaharlik polvon ham hovliqib qoldi.
— Tort! Yopish! — deb o’zinikilarga baqira boshladi.
Bir vaqt qarasak, Sodiq aka, Sobir aka, Turob aka, Temur aka — hammasi bir tomonda. Baravariga baqirib yubordik.

Akalarimiz ham shuni kutganday, katta tosh ko’cha tomonga qudalarni sudrab ketishdi. Qudalar o’z-o’zidan
poyandozdan uzilib qolaverdi. Oxirida shaharlik polvonni chang-to’zon ichida bir o’zi sudralib borayotganini ko’rdik. “Qo’yvor! Qo’yvor!” degancha baqirishib chopaverdik. Polvon ancha joygacha poyandozga osilib bordi-da, keyin uyaldimi, qo’yib yubordi.

Sodiq akaning qo’lida baland ko’tarilgan poyandozni ko’rib, hammamiz qiyqirib yubordik.
So’ngra ilinj bilan uning atrofini o’radik. Lekin Sodiq aka hech birimizga poyandozdan yirtib bermadi, aksincha qo’ltig’iga urgancha, nari ketdi. Xafa bo’lib ketdik. Umrida bir martagina olib chiqdiyu, qizg’andi-ya!..
Qudalar mashinalarga o’tirib, yor-yor aytib yo’lga tushishdi. Sodiq aka hamrohlarini olib, qayoqqadir jo’nadi. Eryigit, Sayim, yana bir-ikki bola ularga ergashdi. “Qayoqqa boryapsizlar?” desam, Sayim, ishing bo’lmasin, deb jerkib berdi. Hayron qoldim, bularga nima bo’ldi o’zi?..

Ularga qorama-qora ketaverdim. Qishloq chekkasidagi soy tomonga yurdik. Sodiq akalar qishloq oxiridagi uyni aylanib o’tishdiyu, soy bo’yiga tushishdi. Bu uyda Botir aka onasi bilan yolg’iz turar, hozir hovlida ham, ichkarida ham chiroq ko’rinmas, hammayoq zimiston edi.

—Botir, shaharliklarni ham bopladik,—bu Sodiq akaning ovozi edi.—Mana, opkeldik.
Bolalarning orqasidan yetib kelib, ularning yelkasi osha sekin mo’raladim. Soy bo’yidagi katta xarsangtosh ustida o’tirgan Botir aka o’rnidan og’ir qo’zg’alib, Sodiq akaning oldiga keldi. Undan poyandozni olib, yana xarsanga borib o’tirdi. Uni jimgina yuziga bosdi. Hayratda qoldim. Nega Botir aka unaqa qilyapti?..Yig’layaptimi?..Kap-katta yigit nega yig’laydi?.. Poyandozni o’zimiznikilar olishdi-ku!..

Yigitlar bitta-bitta borib, uning atrofiga cho’kishdi. Bir ozdan so’ng Turob aka nasihatomuz gap boshladi.
—Botirjon, sen xafa bo’lma… Senday yigitti xor qildimi, hali pushaymon yeydi. Ko’p pushaymon bo’ladiki… Mayli, qo’y endi, do’stim, kuyganingga arzimaydi!..

Boshqalar gap qo’shmay, yerga bosh solib turardi. Bolalar ham…
Sharpasiz orqamga tisarila boshladim. Meni bular sezib qolishi, ko’zi tushishidan cho’chirdim. Soy bo’yidagi yo’lga chiqib oldim-da, xuddi orqamdan birov quvlayotgandek, jon vahmida yugurib ketdim…

1980

03

(Tashriflar: umumiy 171, bugungi 1)

Izoh qoldiring