Uolt Uitmen. «O’t yaproqlari» kitobidan she’rlar. Miraziz A’zam tarjimasi

0112

Уолт Уитмен (Walt Whitman) дунё халқларининг биродарлиги, умуминсоний адолат куйчиси сифатида тарихда қолган. Айни чоғда у эркин шеър ислоҳотчисидир. Тахминан 40 йиллик ижодий фаолияти давомида фақат биттагина китоб – “Ўт япроқлари”ни 1855 йилда эълон қилди. Бу китоб жуда катта сўзбоши,олти достон ва кўпдан-кўп туркумларни ўз ичига олган бўлиб, муаллиф тириклигида олти марта қайта нашр этилди ва нашрдан нашрга кенгайтириб, бойитиб борилди. Охири шундай миқёсга етдики, амалда ХIХ аср Америкасининг поэтик эпосига айланди.

УОЛТ УИТМЕН
ШЕЪРЛАР
Русчадан Миразиз АЪЗАМ таржималари

034

054Уолт Уитменнинг (1819-1892) аждодлари асли голландиялик бўлишган. Бўлажак шоир Нью-Йорк штатининг Лонг-Айленд оролидаги қишлоқда, кўп болалик катта оилада туғилган. Уолт Тўққиз боланинг тўнғичи эди.  1825-1830 йилларда Бруклиндаги мактабда ўқиди. Етишмовчилик туфайли ўзини ишга урди. Хат-хабар ташувчи, босмахонада ҳарф терувчи-тахловчи, ўқитувчи, журналист, маҳаллий газеталарда муҳаррир бўлиб ишлади.
Тахминан 40 йиллик ижодий фаолияти давомида фақат биттагина китоб – “Ўтнинг япроқлари” (Leaves of Grass) ни 1855 йилда эълон қилди. Бу китоб жуда катта сўзбоши,олти достон ва кўпдан-кўп туркумларни ўз ичига олган бўлиб, муаллиф тириклигида олти марта қайта нашр этилди ва нашрдан нашрга кенгайтириб, бойитиб борилди. Охири шундай миқёсга етдики, амалда ХIХ аср Америкасининг поэтик эпосига айланди.
Шоир 1861-1865 йиллардаги фуқаролар уруши даврида госпиталларда санитар бўлиб ишлади. Унинг “Барабанлар жанги” ва “Лайлоқ (настарин) сўнгги марта гуллаганида” каби шеърлари уруш ҳодисаларини акс эттирган. У 1865 йилда Американинг биринчи президенти Авраам Линкольннинг ўлимига ҳам гувоҳ бўлди ва бу фожеага бағишлаб “О, капитан, капитаним” шеърини ёзди.

034

О, КАПИТАН, КАПИТАНИМ

О, капитан, оҳ, капитаним! Маррада-ку, мана, кемамиз,
Пўртана ва дўллар орқада, ҳаммасини енгдик ҳаммамиз.
Ана, қирғоқ, бандаргоҳ – дўстлар, одамларнинг қаранг юзига:
Минглаб кўзлар боқади бизга, кемамизнинг мотам тарзига!
Воҳ, Худойим, Худойим,
Бу қандай даҳшатли қон!
Палубада ётипти
Капитан, фидойи жон.

О капитан, оҳ, капитаним, қани, қўзғол, қара атрофга,
Янграмоқда сен учун карнай ва ҳилпирар юксакда байроқ,
Гулчамбарлар, гуллар, ленталар – булар бари сенга аталган,
Сенинг халқинг кутар трапда – ҳаяжонли, қонлари қайноқ.
Ота! Қўл бер, кўзни оч!
Бу ёмон туш, де, туриб.
Палубада ётма, йўқ,
Совқотганча, жон бериб.

Капитаним мени тингламас, гапларимга бермайди жавоб,
Ҳеч нарсани сезмас қўллари, лабларидан қочиб кетган қон.
Лекин кема бут ва бешикаст, мана, лангар ташладик, қаранг,
Оловлардан, жанглардан ўтдик, ғалабага эришдик омон.
Эй халқ, яйра, карнай чал,
Келди портга кемамиз!
Унда ётар чалқанча
Ўлган капитанимиз.

ҲАЗИН ВА ЎЙГА БОТГАН ОНЛАРИМДА

Ҳазин ва ўйга ботиб ўтирибман ёлғиз.
Шундай лаҳзаларда, ўзга юртларда, худди мендай ҳазин ва ўйчан
менга ўхшаган одамлар кўринар кўзларимга,
Мундоқ тикилиб қарасам борми, уларни кўра бошлайман
Олмонияда, Италияда, Испанияда, Францияда
Ёки олис-олисларда – Хитойда, Россияда, Японияда,
улар бошқа тилларда гаплашадилар.
Аммо, назаримда, улар билан таниша олсам,
юртдошларимдан камроқ севмасдим уларни.
О, биламан, улар билан ака-ука бўлардим,
Суяр эдик, албатта, бир-биримизни,
Биламан, мен улар билан бахтли бўлардим.

ШУНДАЙ ШАҲАР КИРДИ ТУШИМГА

Шундай шаҳар кирдики тушимга, агар ер юзининг барча юртлари
унга ҳужум қилса, эгаллай олмасмиш ҳеч қачон.
Тушимга кирган бу шаҳар Дўстлик шаҳри эмиш,
бунақаси ҳеч қачон бўлмаганмиш.
Бу шаҳарда ҳаммадан ҳам юксак қадрланар экан чин муҳаббат.
Чин муҳаббат бу шаҳар аҳлининг
Ҳар бир қадамида, ҳар бир сўзида, ҳар бир кўз қарашида
Билиниб тураркан.

КЎРИБ ЎТИРАМАН

Дунёнинг кулфатларин кўриб ўтираман – шармандалик,
қонунга зид зўравонлик ва зулм,
Назарга ташланмайдиган кўзёшларни кўраман,
ифлос ишларидан афсусланган, виждони қийналган
ёшларнинг ҳўнграб йиғлашларин эшитаман,
Кузатаман ҳаётнинг бузуқлигини:
мана, болалари ташлаб кетган оналар –
қорни оч тиланчилар, бир оёғи гўрда…
Мана, хотинлар, ҳаётини эрлари парчалаган,
мана, аҳдида турмайлиган қизбузар йигитлар.
Мен кўпчилик кўрмайдиган нарсаларни кўраман:
рашк азоблари ва бир томонлама муҳаббат,
инсонларнинг ҳамма яширин яралари.
Мен жангларни кўраман: вабони, истибдодни,
турмага гуноҳсиз тиқилганлар, қийналганларни.
Мен кемадаги очликни – матрослар “ким ўлиши керак” деб
қуръа ташлашлари ва бошқалар омон қолсин учун
бир одамни ўлдиришларини кўраман.
Мен кўраман бойларнинг гердайишларини ва қашшоқлар –
ишчилар, таланган деҳқонлар ва
уларнинг тарафини олганларнинг жон талвасасини.
Ҳа, ҳамма-ҳаммасини – бир тарафнинг пасткашлиги, аёвсизлиги,
иккинчи тарафнинг азоб-уқубатларини кўраман,
бир ерда ўтирганча кузатаман…
Мен кўраман, мен эшитаман, аммо мен индамайман.

ВИҚОРЛИ ШУҲРАТЛАР

Виқорли шуҳратлар ҳақда ўқисам – ғолиб генераллар зафари ҳақда,
ҳавасим келмайди генералларга,
Ҳавасим келмайди президентга, данғиллама қасрли бойларга ҳам.
Аммо менга севишганларнинг жигаржонлигидан гап очсалар –

улар қандай яшагани,
Хатар ва инсонлар ёвлигидан жирканиб, бирга бўлишгани умр бўйи,
Ёшликда, қирчиллама пайтларида ва қариликда
бир-бирига боғлиқ бўлганлари,
бир-бирига содиқ бўлганлари ҳақда гап очсалар –
Бошимни эгаман ва шошиб-пишиб четга чиқиб кетаман, чунки
Ҳавас мени ғажиётган бўлади бу пайт…

ҚЎЛИМДАН КЕЛСАЙДИ

(“Денгиз бўйидаги ўйлар” дан)

Қўлимдан келсайди қадимнинг улуғ шоирлари билан беллашмак,
Муҳрлай олсайдим гўзал сифатларни савлати-салобати билан,
Чорласайдим курашга Ҳомерни бутун жангларию
Ахилл, Аякс, Ҳектор каби жангчилари билан,
Шекспир каби қайғу-аламларга занжирбанд Ҳамлет, Отелло, Лирларни сувратлай олсам,
Ёки Теннисон Альфред каби кумуш сочли гўзалларни куйлай олсайдим,
Ёки куйчининг тилларини ширин қиладиган
Комил қофия ва қойил ҳижоларни эгаллай олсайдим –
О, денгиз, буларнинг жамини мен жон-жон деб алишган бўлардим
Сен агарда биргина тўлқининг мавжини менга беришга рози бўлсанг,
Унинг битта инжиқлигин менга берсанг
Ёки менинг сатрларимга намли нафасинг-ла “куҳ” десанг,
унга берсанг агар денгизнинг ҳидин.

Манба: «Жаҳон адабиёти» журнали, 2012 йил,12-сон.

09

UOLT UITMEN
SHE’RLAR
Ruschadan Miraziz A’ZAM tarjimalari

034

Uolt Uitmenning (1819-1892) ajdodlari asli gollandiyalik bo’lishgan. Bo’lajak shoir N`yu-York shtatining Long-Aylend orolidagi qishloqda, ko’p bolalik katta oilada tug’ilgan. Uolt To’qqiz bolaning to’ng’ichi edi. 1825-1830 yillarda Bruklindagi maktabda o’qidi. Yetishmovchilik tufayli o’zini ishga urdi. Xat-xabar tashuvchi, bosmaxonada harf teruvchi-taxlovchi, o’qituvchi, jurnalist, mahalliy gazetalarda muharrir bo’lib ishladi.
Taxminan 40 yillik ijodiy faoliyati davomida faqat bittagina kitob – “O’tning yaproqlari”ni 1855 yilda e’lon qildi. Bu kitob juda katta so’zboshi,olti doston va ko’pdan-ko’p turkumlarni o’z ichiga olgan bo’lib, muallif tirikligida olti marta qayta nashr etildi va nashrdan nashrga kengaytirib, boyitib borildi. Oxiri shunday miqyosga yetdiki, amalda XIX asr Amerikasining poetik eposiga aylandi.
Shoir 1861-1865 yillardagi fuqarolar urushi davrida gospitallarda sanitar bo’lib ishladi. Uning “Barabanlar jangi” va “Layloq (nastarin) so’nggi marta gullaganida” kabi she’rlari urush hodisalarini aks ettirgan. U 1865 yilda Amerikaning birinchi prezidenti Avraam Linkol`nning o’limiga ham guvoh bo’ldi va bu fojeaga bag’ishlab “O, kapitan, kapitanim” she’rini yozdi.

034

O, KAPITAN, KAPITANIM

 

O, kapitan, oh, kapitanim! Marrada-ku, mana, kemamiz,
Po’rtana va do’llar orqada, hammasini yengdik hammamiz.
Ana, qirg’oq, bandargoh – do’stlar, odamlarning qarang yuziga:
Minglab ko’zlar boqadi bizga, kemamizning motam tarziga!
Voh, Xudoyim, Xudoyim,
Bu qanday dahshatli qon!
Palubada yotipti
Kapitan, fidoyi jon.

O kapitan, oh, kapitanim, qani, qo’zg’ol, qara atrofga,
Yangramoqda sen uchun karnay va hilpirar yuksakda bayroq,
Gulchambarlar, gullar, lentalar – bular bari senga atalgan,
Sening xalqing kutar trapda – hayajonli, qonlari qaynoq.
Ota! Qo’l ber, ko’zni och!
Bu yomon tush, de, turib.
Palubada yotma, yo’q,
Sovqotgancha, jon berib.

Kapitanim meni tinglamas, gaplarimga bermaydi javob,
Hech narsani sezmas qo’llari, lablaridan qochib ketgan qon.
Lekin kema but va beshikast, mana, langar tashladik, qarang,
Olovlardan, janglardan o’tdik, g’alabaga erishdik omon.
Ey xalq, yayra, karnay chal,
Keldi portga kemamiz!
Unda yotar chalqancha
O’lgan kapitanimiz.

HAZIN VA O’YGA BOTGAN ONLARIMDA

Hazin va o’yga botib o’tiribman yolg’iz.
Shunday lahzalarda, o’zga yurtlarda, xuddi menday hazin va o’ychan
menga o’xshagan odamlar ko’rinar ko’zlarimga,
Mundoq tikilib qarasam bormi, ularni ko’ra boshlayman
Olmoniyada, Italiyada, Ispaniyada, Frantsiyada
Yoki olis-olislarda – Xitoyda, Rossiyada, Yaponiyada,
ular boshqa tillarda gaplashadilar.
Ammo, nazarimda, ular bilan tanisha olsam,
yurtdoshlarimdan kamroq sevmasdim ularni.
O, bilaman, ular bilan aka-uka bo’lardim,
Suyar edik, albatta, bir-birimizni,
Bilaman, men ular bilan baxtli bo’lardim.

SHUNDAY SHAHAR KIRDI TUSHIMGA

Shunday shahar kirdiki tushimga, agar yer yuzining barcha yurtlari
unga hujum qilsa, egallay olmasmish hech qachon.
Tushimga kirgan bu shahar Do’stlik shahri emish,
bunaqasi hech qachon bo’lmaganmish.
Bu shaharda hammadan ham yuksak qadrlanar ekan chin muhabbat.
Chin muhabbat bu shahar ahlining
Har bir qadamida, har bir so’zida, har bir ko’z qarashida
Bilinib turarkan.

KO’RIB O’TIRAMAN

Dunyoning kulfatlarin ko’rib o’tiraman – sharmandalik,
qonunga zid zo’ravonlik va zulm,
Nazarga tashlanmaydigan ko’zyoshlarni ko’raman,
iflos ishlaridan afsuslangan, vijdoni qiynalgan
yoshlarning ho’ngrab yig’lashlarin eshitaman,
Kuzataman hayotning buzuqligini:
mana, bolalari tashlab ketgan onalar –
qorni och tilanchilar, bir oyog’i go’rda…
Mana, xotinlar, hayotini erlari parchalagan,
mana, ahdida turmayligan qizbuzar yigitlar.
Men ko’pchilik ko’rmaydigan narsalarni ko’raman:
rashk azoblari va bir tomonlama muhabbat,
insonlarning hamma yashirin yaralari.
Men janglarni ko’raman: vaboni, istibdodni,
turmaga gunohsiz tiqilganlar, qiynalganlarni.
Men kemadagi ochlikni – matroslar “kim o’lishi kerak” deb
qur’a tashlashlari va boshqalar omon qolsin uchun
bir odamni o’ldirishlarini ko’raman.
Men ko’raman boylarning gerdayishlarini va qashshoqlar –
ishchilar, talangan dehqonlar va
ularning tarafini olganlarning jon talvasasini.
Ha, hamma-hammasini – bir tarafning pastkashligi, ayovsizligi,
ikkinchi tarafning azob-uqubatlarini ko’raman,
bir yerda o’tirgancha kuzataman…
Men ko’raman, men eshitaman, ammo men indamayman.

VIQORLI SHUHRATLAR

Viqorli shuhratlar haqda o’qisam – g’olib generallar zafari haqda,
havasim kelmaydi generallarga,
Havasim kelmaydi prezidentga, dang’illama qasrli boylarga ham.
Ammo menga sevishganlarning jigarjonligidan gap ochsalar –

ular qanday yashagani,
Xatar va insonlar yovligidan jirkanib, birga bo’lishgani umr bo’yi,
Yoshlikda, qirchillama paytlarida va qarilikda
bir-biriga bog’liq bo’lganlari,
bir-biriga sodiq bo’lganlari haqda gap ochsalar –
Boshimni egaman va shoshib-pishib chetga chiqib ketaman, chunki
Havas meni g’ajiyotgan bo’ladi bu payt…

QO’LIMDAN KELSAYDI

(“Dengiz bo’yidagi o’ylar” dan)

Qo’limdan kelsaydi qadimning ulug’ shoirlari bilan bellashmak,
Muhrlay olsaydim go’zal sifatlarni savlati-salobati bilan,
Chorlasaydim kurashga Homerni butun janglariyu
Axill, Ayaks, Hektor kabi jangchilari bilan,
Shekspir kabi qayg’u-alamlarga zanjirband Hamlet, Otello, Lirlarni suvratlay olsam,
Yoki Tennison Al`fred kabi kumush sochli go’zallarni kuylay olsaydim,
Yoki kuychining tillarini shirin qiladigan
Komil qofiya va qoyil hijolarni egallay olsaydim –
O, dengiz, bularning jamini men jon-jon deb alishgan bo’lardim
Sen agarda birgina to’lqining mavjini menga berishga rozi bo’lsang,
Uning bitta injiqligin menga bersang
Yoki mening satrlarimga namli nafasing-la “kuh” desang,
unga bersang agar dengizning hidin.

Manba: «Jahon adabiyoti» jurnali, 2012 yil,12-son.

033

(Tashriflar: umumiy 89, bugungi 1)

Izoh qoldiring