Xorxe Luis Borxes. Ikki hikoya.

Ashampoo_Snap_2016.11.03_22h43m13s_008_.png24 август — машҳур адиб Хорхе Луис Борхес таваллуд топганига 115 йил тўлади.

     Кўз ўнгимда Тангри ҳайкали оёқ ости қилинди, аммо У мендан юз ўгирмади ва қийноқ маҳали сукут сақлашимга кўмак берди. Мени саваладилар, дўппосладилар, мажруҳ қилдилар ва мен энди ҳеч қачон чиқиб кета олмас бўлганим – мана шу зиндонда ҳушимга қайтдим.

Хорхе Луис Борхес
ИККИ ҲИКОЯ
Шарифжон Аҳмедов таржимаси

005

096Хорхе Луис Борхес (Jorge Luis Borges) – аргентиналик машҳур ёзувчи, шоир, ажабий танқидчи. Ўзининг руҳий ва фалсафий новеллараи билан машҳур. Лотин Америкасининг энг машҳур ёзувчиларидан бири.
Хорхе Луис Борхес Буэнос-Айресда туғилган, ўсмирлиги Европада ўтган, шу ерда таълим олган. 1920-йилларда ўз юртига қайтган адиб дастлаб шоир сифатида машҳур бўлади. 1955 йилдан миллий кутубхона директори бўлиб ишлайди. Кўзи кўрмай қолгач, 1973 йили ишдан бўшайди. Бир қанча миллий адабий мукофотлар соҳиби; Италия, Франция, Буюк Британия, Испаниянинг олий мукофотлари совриндори; Сорбоннa, Оксфорд, Колумбия (Нью-Йорк) университетларининг фахрий доктори.
Китоблари: «Буэнос-Айрес жазирамаси» (Fervor de Buenos Aires, 1923), «Қарши томондаги ой» (Luna de enfrente, 1925), «Текширув» (Inquisiciones, 1925), «Менинг умидимдаги ҳажмлар» (El tamaño de mi esperanza, 1926), «Аргентиналиклар тили» (El idioma de los argentines, 1928), «Сан-Мартин майдони дафтари» (Cuaderno San Martín, 1929), «Эваристо Каррьего» (Evaristo Carriego (1930), «Муҳокама» (Discusión, 1932), «Шармандаликнинг умумий тарихи» (Historia universal de la infamia, 1935), «Мангулик тарихи» (Historia de la eternidad, 1936), «Тўқималар» (Ficciones, 1944), «Кашфиёт» (Artificios, 1944), «Алеф» (El Aleph, 1949), «Янги текширувлар» (Otras inquisiciones, 1952), «Бажарувчи» (El Hacedor, 1960), «Бошқа, худди ўзи» (El otro, el mismo, 1964), «Соя мақтови» (Elogio de la sombra, 1969), «Броудининг хабари» (El informe de Brodie, 1970), «Йўлбарслар олтини» (El oro de los tigres, 1972), «Қум китоби» (El libro de arena, 1975), «Кўнгилдаги атиргул» (La rosa profunda, 1975), «Темир танга» (La moneda de hierro, 1976), «Тун эртаги» (Historia de la noche, 1977), «Етти кеча» (Siete noches, 1980), «Сирли хат» (La cifra, 1981), «Данте ҳақида тўққиз эссе» (Nueve ensayos dantescos, 1982), «Шекспир хотираси» (La memoria de Shakespeare, 1983), «Атлас» (Atlas, 1984), «Фитначилар» (Los conjurados, 1985).

005

ТАНГРИ БИТИКЛАРИ

Тош зиндон чуқурдир; ичкари томондан осмонга қадар чўзилган ярим паллага ўхшаш бу зиндон ҳарсанг тошлар ётқизилган тубига томон торайиб борганлигидан бир вақтнинг ўзида ҳам дилгир, ҳам бепоён туйилади. Ярим палланинг ўртасидан девор ўтган; у жуда баланд бўлса-да, гумбазнинг юқори қисмига довур барибир етиб бормаган; деворнинг бир томонини мен – Педро де Альварадо куйдириб кул қилган Кахолома эҳромининг коҳини Тсинакан, иккинчи томонини бўлса, қафасининг макон ва вақтини бир маромда, кўз илғамас қадамлар билан ўлчаётган қоплон забт этган. Ўртамиздаги девор тубидан панжарали туйнук очилган.

Кўланкалар чекинган маҳал (чошгоҳда) зиндон қопқаси кўтарилиб, замонлар кечган сайин рухсорини йўқотган назоратчи арқон боғланган сопол кўзаларда бизга сув ва гўшт бўлаклари туширади. Шунда зиндон ёришади ва мен қоплонни кўра оламан.

Зимистонда кечган йилларимнинг ҳисобидан адашдим; қачонлардир мен навқирон бўлгандим ва мана шу тош ҳужра бўйлаб сайр қила олардим, энди эса жасадим ерпарчин ва шу алфозимда худолар ҳозирлаган заволимни кутишгина қоляпти, холос. Қачонлардир мен узун чақмоқтош пичоқ билан қурбонликка келтирилган одамларнинг кўксини ёрардим, энди бўлса зиндоннинг чанг-тўзон ялла қурган тубидан афсун ёрдамисиз тура олмайман.
Эҳром ёндирилишидан олдин баланд бўйли отлардан тушган одамлар хазина қаердалигини билиш мақсадида лаққа чўғ темир билан мени қийноққа солдилар.

Кўз ўнгимда Тангри ҳайкали оёқ ости қилинди, аммо У мендан юз ўгирмади ва қийноқ маҳали сукут сақлашимга кўмак берди. Мени саваладилар, дўппосладилар, мажруҳ қилдилар ва мен энди ҳеч қачон чиқиб кета олмас бўлганим – мана шу зиндонда ҳушимга қайтдим.

Нимадир қилиш лозимлигини сезиб, вақтни бекор ўтказмаслик учун зимистонда узала тушган кўйи қачонлардир ўзим билган нарсаларни қайта тиклай бошладим. Мен тош илонларнинг жойлашуви ва миқдорини ёки шифобахш дарахтлар хусусиятларини эслашга уриниб тунларни ўтказардим. Шу кўйи йилларни қувғин қилиб, ўзимга тегишли билимлар ҳоқони бўлишга яна қайта муваффақ бўлдим.

Бир кун оқшом кўнглимни сел қилар хотирага яқинлашиб қолганимни сездим: ҳали денгизни кўрмаган бўлса-да, унинг чайқалишини қон томирларида туйган сайёҳ ҳолига тушгандим. Анчадан сўнг хотира тиниқлашди: бу Тангри билан боғлиқ ривоятларнинг бири эди. У замонлар охирида жуда кўп фалокат ва бахтсизликлар бўлишини билиб, яралишнинг биринчи куниёқ мана шу барча фалокатларни бартараф қила олар бўлган афсункор жумлани муҳрлаб қўйганди.

Бу жумла замон ва маконлар бағрида шу қадар пинҳонлигидан энг олис авлодларга қадар етиб бора олар ва ҳеч бир тасодиф уни сидириб ташлай олмасди. У бу жумлани қаерга ва қай йўсинда битган – ҳеч ким билмайди, аммо биз у қаердадир пинҳон эканига ва фурсат етгач, қайсидир бир омади чопган одам уни ўқий олишига шубҳа қилмаймиз. Шунда мен биз ҳар доимгидек замонлар охирида турибмиз ва менинг қисматим – Худонинг сўнгги хизматкори қисмати – мана шу ёзувни англай олишимга имкон берар балки, дея хаёл қилдим. Зим-зиё зиндонда бўлсам-да умидим сўнмаганди; эҳтимол, мен бу ёзувларни Кахоломада минглаб маротаба кўргандирман, аммо уларни тушуна олмаганман.

Дастлаб кўнглимни тоғ қилган бу ўй энди мени эсанкиратиб қўйди. Бутун ер юзида ўчмас ва мангу шакллар мавжуд; уларнинг ҳар бири изланаётган тимсол бўла олади. Тоғ ёки дарё, салтанат ва ё юлдуз буржлари Тангри каломи бўлиб чиқиши мумкин. Аммо вақт ўтиши билан тоғлар кукунга айланади, дарёлар ўзанини ўзгартиради, салтанатлар эса беқарорлик ва фалокатлар ботқоғига ботади, юлдузлар сурати ҳам муқим эмас. Ҳатто фалак-да ўзгаришлар илмидан сабоқ олган.

Тоғ ва юлдуз асил моҳиятига кўра шахсдир, ўз навбатида шахс эса бунёд бўлади, йўқликка юз тутади. Ва шунда мен барқарор ва заифлик денгизига чўммаган матоҳ излашга тушдим – бошоқли ўсимликлар, кўкатлар, қушлар ва одамларнинг насллари ҳақида ўй сурар бўлдим. Балки ўша фусункор жумла менинг чеҳрамга битилгандир ва менинг-да ўзим саргардонликларимнинг асил боисидирман. Шу онда Тангри сифатларидан бири қоплон эканини эсладим.

Қалбимни лаззатли қувонч чулғаб олди. Мен барча замонларнинг илк тонгини, бу нома қиёмат остонасида турган энг сўнгги одамларга қадар етиб бориши учун ғорларда, чакалакзор ва оролларда узлуксиз кўпаяр бўлган қоплонлар терисига ўз мактубини муҳрлаётган Илоҳимни хаёл қилдим. Мен мана шу мушуклар занжирини, каломнинг дахлсизлиги ҳаққи далалар ва подаларга даҳшат солувчи мана шу улкан мушуклар лабиринтини тасаввур қилдим. Ёнгинамда қоплон бор эди; шу ёнма-ёнликда мен тахминим тасдиғи ва Тангрининг яширин марҳаматини кўрдим.

Мен қоплон терисидаги доғларнинг шакл ва ўрнини ўргана кўп йилларни шом қилдим. Ҳар бир сўқир кун бир тишлам нур ҳадя этар, шунда мен малларанг терига битилган қоп-қора ёзувларни хотирамга муҳрлай олардим. Уларнинг айримлари алоҳида нуқталари билан ажралиб турар, бошқалари кўндаланг чизиқларга туташиб кетган, учинчи бир хиллари – халқасимонлари эса муттасил такрорланарди. Афтидан, охиргилари бир хил бўғин ва ёки битта сўз эди. Буларнинг аксари қизғиш гардиш билан ўралганди.

Юмушимнинг нақадар мушкуллиги ҳақида гапириб ўтирмайман.

Гоҳи замон мен деворларнинг қулоқларига азон айтиб, бу битикларни ўқий олиш инсон боласининг чекига тушмаган дея ҳайқирардим. Тобора айрим жумбоқ мени умумий жумбоқдан кўра камроқ ўйга толдира бошлади: Тангри ёзиб қўйган ҳикматнинг боиси не?
“Қандай ҳикмат,-дея ўзимни сўроққа тутардим,- мутлақ ҳақиқатни ўз жисмига жо қилган?”. Менинг хулосам шундай эди – инсонлар тилида борлиқни бутунича акс этказмас бирорта ҳам сўз йўқ, “қоплон” дейиш – бу уни дунёга келтирган бошқа қоплонларни, у ов қилиб кун кечирадиган кийикларни, кийиклар озиқланадиган кўкатларни, кўкатлар волидаси бўлган заминни, заминни бунёд этган осмонни эслаш дегани.

Ва мен тушундим, ўзаро бир-бирини тақозо этувчи бу битмас-туганмас чақириқларни Тангри тилида ҳар қандай сўз, яширин эмас, очиқдан-очиқ ва навбат билан эмас, балки бира тўла англатади. Борган сайин менга илоҳий ҳикмат тушунчасининг ўзи гўдакларга хос оддий-одми ва шаккоклик бўлиб туйила бошлади. “Худо,-дердим мен,-бутун бошли борлиқни ўзига жо қилган битта дона сўз айтиши лозим эди. Унинг илоҳий лабларидан учиб чиққан ҳар бир товуш бутун борлиқ ёки, жиллақурса, замонларнинг бутун бирлигидан кўра заифроқ эмасдир. Одамларнинг “ҳамма”, “олам”, “борлиқ” каби пасткаш ва баландпарвоз сўзлари – бу бутун бошли тилларга ва шу тиллар изоҳлайдиган бутун-жаъми матоҳларга тенг бўлган ягона товушнинг бор-йўғи кўланка ҳамда муқоясасидир.”

Бир кун оқшом (ва ё кундуз) – менинг кундуз ва кечаларим ўртасида қандай фарқ бўлиши мумкин? – зиндоним сатҳида қум донаси пайдо бўлганини туш кўрдим. Бунга эътибор қилмасдан яна мудроқ қўйнига чўмдим. Навбатдаги тушда уйғониб, қум донаси иккитага кўпайганини туш кўрдим.

Мен тағин уйқуга кетдим – қум донаси учтага кўпайганди. Улар бутун зиндонни тўлдириб юборгунча шу тақлид тинимсиз кўпайиб борарди ва мен қумтепа остида бўғила бошладим. Мен ухлашда давом қилаётганимни тушунгач, жонҳолатда чираниб уйғонишга ҳаракат қилдим. Аммо бу уйғонишимдан наф бўлмади: қумтепаликлар аввалгидек мени янчиб турарди. Ва шу чоқ кимдир биров сўз сўзлади: “Сен бедор бўлиш учун эмас, балки аввалги тушингга уйғондинг. Бу туш эса, ўз навбатида, бошқасининг қорнига жойлангандир ва шу тариқа қум доналарининг миқдорига баробар чексизликка қадар. Сен танлаган йўлнинг адоғи йўқдир ва сен чинакамига уйғонишингдан анча аввал ҳалок бўласан.”

Мен ҳалок бўлаётганимни тушундим. Оғзим тўла қум бўлса-да қичқира олдим: ”Тушларда кўрилган қум мени ўлдира олмайди, тушлардан туғилган тушлар мавжуд эмасдир!” Юзимга қўнган бир тутам шуъладан уйғониб кетдим. Зимистон оғзида ёп-ёруғ доира пайдо бўлганди. Мен назоратчининг юз ва қўлларини, чиғир ва арқонни, гўшт ва сопол кўзани кўрдим.

Одам аста-секин ўз қисматининг қиёфасини ўзлаштириб олади, ўзининг вазият-ҳолатлари билан бирикиб кетади. Мен башоратгўй ва қасоскор ҳамда тангримнинг коҳини эдим, аммо айни пайтда даставвал тутқунман. Узоқ айрилиқдан сўнг ҳориб-чарчаган сайёҳ уйига ошиққани сингари мен ҳам тушларнинг баднафс лабиринтидан зиндонимга қайтгандим. Мен совуқ зиндонга, қоплон ва мени ёруғ дунёдан айри қилган қопқага, заиф вужудим ҳамда зим-зиё зимистон ва тошларга шукроналар айтдим.

Ва шунда ҳеч қачон ёдимдан чиқмас ва сўз билан ифода қилиб бера олмас бўлганим воқеа содир бўлди. Мен Худо ва бутун коинот билан (агар бу икки исм бир хил тушунчани ифода қилмаса) бирикиб кетдим. Бу завқни тимсоллар воситасида ифода қилиб бўлмас; кимдир Тангрини ёруғлик шуъласида, яна биров – шамширда, учинчи бир кимса эса – атиргулнинг халқасимон гулбаргида кўра олиши мумкин.

Мен эсам аллақандай юксак Чархпалакни кўрдим; у менинг қаршимда, у менинг ортимда ва ё у менинг ёнгинамда эмас, балки бира тўла бир вақтнинг ўзида ҳамма ёқда эди. Чархпалакни олов чулғаганди, Чархпалак сув уфураётганди, мен гардишини кўриб турсам-да, аммо у чексиз эди. Унда ҳамма нарса – содир бўлган, айни пайтда рўй бераётган ва келгусида воқеъ бўлгучи ҳамма нарса чатишиб кетганди; мен бу матонинг бир толаси эдим, менинг кушандам Педро де Альварадо эса – бошқа бир тола. Барча сабаб ва оқибатлар Чархпалакда эди, ҳамма нарсани, барча-жаъми чексизликни англашим учун унга бир бора разм солишим кифоя эди. Ў, англаб етиш лаззати, сен тасаввур лаззати ва туйғулардан-да улуғсан. Мен бутун коинотни кўрдим ва унинг ботиний ниятларини англаб етдим.

Мен Маслаҳатлар Китобида ёзилган Замонлар Остонасини кўрдим. Мен сувлардан қад кўтараётган тоғларни, вужудлари оғоч бўлган дастлабки одамларни, уларни қувғинга олган тош идишларни, бу одамларнинг юзларини ғажиётган кўппакларни кўрдим. Худолар ортида турган берухсор Худони кўрдим. Ягона роҳат-фароғат бўлиб бирлашаётган беҳисоб фаолиятларни кўрдим ва ҳамма-ҳаммасини тушунгач, қоплон терисидаги битик маъносини ҳам англадим.

Бу жумла эса ўзаро боғланмаган (ёки менга шундай туйилганди) ўн тўртта сўздан иборат ҳикмат эди. Чексиз қудрат соҳибига менгзашим учун уни баралла айтишим кифоя эди. Бу тош зиндон ғойиб бўлиши учун, тунимга кундуз бостириб кириши учун, навқиронлигим кафтимга қўниши учун, Альварадони қоплон бурдалаб ташлаши учун, испанларнинг кўксига муқаддас пичоқ қадалиши учун, эҳром вайроналардан қад кўтариши ва салтанат қайта бунёд бўлиши учун мана шу жумлани баралла айтишим кифоя эди. Қирқта бўғин, ўн тўртта сўз – ва мен, Тсинакан, бир маҳаллар Моктесума ҳукм сурган ерларга ҳоким бўламан. Аммо мен бу сўзларни ҳеч қачон талаффуз этмаслигимни ҳам биламан, илло ўшанда Тсинакан унут бўлади.

Қоплонларнинг териларига муҳрланган бу тилсим ўзим билан гўрга кирсин. Кимки бутун-жаъми коинотни кўрган бўлса, кимки борлиқнинг оташин ниятларини англаб етган бўлса, одам ҳақида, унинг пасткаш қувонч ва қайғулари ҳақида ўйлаб ўтирмайди. Ҳатто унинг ўзи айни шу одам эса-да – тўғрироғи, айни шу одам бўлган эса-да – бу муаммо уни ортиқ қизиқтирмайди. Унинг учун ўша, бошқа одамнинг аҳамияти йўқ, унинг учун ўша бошқа одамнинг қайси қавмга тегишли эканининг аҳамияти йўқ – ахир унинг ўзи энди Ҳечкимга айланди. Мана, нима учун мен ҳикматни ошкор қилмаяпман, мана, нима учун мен зим-зиё зимистонда узала тушган кўйи куну тунларимни еб битиряпман.

EVERYTHING AND NOTHING

Ўз ҳолича у ҳеч ким эди; (ҳатто ўша даврнинг ножўя суратларидаги бошқа кимсаларга ўхшамас) юзлари ва сон-саноқсиз алмойи-жалмойи сўзлари ортида ҳеч ким кўрмаётган тушгина яширинган эди, холос. Аввал унга бошқалар ҳам шундай бўлиб туйилганди, бироқ мана шу бўшлиқ ҳақида дўстига сўзлаб бермоқчи бўлганида унинг эсанкираб қолгани янглишганига ишонтирди ва бошқалардан асло фарқ қилмаслик зарурлигига амин бўлди. У китоблардан малҳам топишни ўйларди. Бунинг учун – замондоши гувоҳлик беришича – лотин тилини бир озгина, юнонийни эса яна ҳам озроқ ўрганди; кейинроқ инсоний турмушнинг энг оддий удумини бажаргач мақсадга эришаман, қабилидаги тўхтамга келди ва адоқсиз июнь кечаларининг бирида Анна Хэтуэйнинг қучоқларига ўзини бахшида этди.

Йигирма нечадир ёшида у Лондонга келди. Энди у ихтиёрсиз равишда ўзини бошқа бировлар қиёфасига солиш машқини олди; Лондонда – оломон қаршисида турли қиёфалар намойиш этувчи актёрга айланди-қолди. Бу машаққатли меҳнат унга беқиёс, балки ҳаётидаги илк қувончни ҳадя этди; аммо якунловчи сатрлар янграр, саҳнадан сўнгги жасад олиб чиқилар – ва уни воқеъсиз дунёнинг ёқимсиз тафсилотлари яна қайта бағрига оларди. Шунда у Феррекс ёҳуд Темурланг бўлишдан тинар ва яна қайта ҳечкимга айланарди. Зерикарли ҳаёт уни бошқа қахрамонлар ва бошқа мудҳиш воқеаларни ўйлаб топишга ундар эди. Ва мана, унинг вужуди Лондоннинг исловатхона-ю қовоқхоналарида бир жасадга белгиланган амалларни бажарар экан, бу жасадда истиқомат қилаётган руҳи эса авгурлар огоҳларига қулоқ осмаган Цезарь, тўрғайни лаънатлаётган Жульетта, ташландиқ харобазорда ялмоғизлар билан давра қурган Макбет бўлар ва буларнинг барчаси тақдир илоҳалари эди. Шу вақтгача ҳеч бир кимса мисрлик Протей янглиғ воқеликнинг барча кўринишларидан тўкис фойдаланган бу одам каби шу қадар кўп қиёфага соҳиб бўлган эмасди. Баъзан – буни барибир англашмайди деган ишонч билан – у ёки бу асар ҳошияларида аллақандай машъум иқрорлар ёзиб қолдирар, масалан, Ричард ўз пешонасига чексиз қиёфаларни ижро қилиш қисмати битилганини айтади. Яго эса бепарво алфозда ғалати сўзларни гапиради: “мен – мен эмасман.” Ҳаёт, туш ва тасаввурнинг бир-бировига монандлиги кечроқ довруқ қозонган машҳур байтларни ёзишга ундади.

Тушларини бошқариб у йигирма йил вақтини совурди, аммо бир кун эрталаб, шамшир зарбларидан ҳалок бўлувчи мана шу барча қироллар, учрашиб-айрилувчи ва-да баландпарвоз сўзларни айтиб жон таслим этувчи бебахт маъшуқлар сувратида бўлишдан нафрат ва даҳшат туйди. Ўша куниёқ ўзи тетапоя қилган театрни пуллаб юборди, орадан бирор ҳафта ўтгач эса у жонажон шаҳарчасида ҳозир бўлди. Киндик қони билан зийнатланган бу гўшада болалигидан мерос ирмоқ ва дарахтзорни излаб топди.

Аммо не ҳайратки, бу ерда ҳам кимдир бировга менгзаниш лозим эди. У энди фақат қарзларини ундириш ва муттасил даъволашиш билан машғул нафақадаги корчалон қиёфасини танлади. Шу даврда у жўшқинлик ва бадиийликнинг ҳар қандай аломатларига махсусан ўрин қолдирилмаган васиятини ёзиб қолдирди. Лондонда қолган биродарлари аҳён-аҳёнда унинг ёлғизлигини зиёрат қилишар, шунда у яна қайта шоирлик қиёфасига қайтарди.

Тарихнинг қўшимча қилишича, ўлими арафасида ёҳуд кейин у Тангри қаршисида ҳозир бўлган ва Унга мана бу сўзлар билан мурожаат қилган: – Мен, беҳуда шунча кўп одамга менгзанган кимса, фақат бир киши – ўзим бўлишни истайман. – Ва Яратганнинг овози унга бўрон ичра жавоб қилди: – Мен ҳам мен эмасман; сен ўз асарларингни яратганинг каби мен ҳам бу дунёни ўйлаб чиқардим, Шекспирим менинг, ва сен – ўзим кўраётган тушнинг шарпаларидан биридирсан, худди ўзим каби, моҳияти ҳамма ва ҳеч ким бўлган худди ўзим каби.

Jorge_Luis_Borges_1963.png Xorxe Luis Borxes
IKKI  HIKOYA
Sharifjon Ahmedov tarjimasi
06

Xorxe Luis Borxes (Jorge Luis Borges) – argentinalik mashhur yozuvchi, shoir, ajabiy tanqidchi. O’zining ruhiy va falsafiy novellarai bilan mashhur. Lotin Amerikasining eng mashhur yozuvchilaridan biri. Xorxe Luis Borxes Buenos-Ayresda tug’ilgan, o’smirligi Yevropada o’tgan, shu yerda ta’lim olgan. 1920-yillarda o’z yurtiga qaytgan adib dastlab shoir sifatida mashhur bo’ladi. 1955 yildan milliy kutubxona direktori bo’lib ishlaydi. Ko’zi ko’rmay qolgach, 1973 yili ishdan bo’shaydi. Bir qancha milliy adabiy mukofotlar sohibi; Italiya, Frantsiya, Buyuk Britaniya, Ispaniyaning oliy mukofotlari sovrindori; Sorbonna, Oksford, Kolumbiya (N`yu-York) universitetlarining faxriy doktori.
Kitoblari: «Buenos-Ayres jaziramasi» (Fervor de Buenos Aires, 1923), «Qarshi tomondagi oy» (Luna de enfrente, 1925), «Tekshiruv» (Inquisiciones, 1925), «Mening umidimdagi hajmlar» (El tamano de mi esperanza, 1926), «Argentinaliklar tili» (El idioma de los argentines, 1928), «San-Martin maydoni daftari» (Cuaderno San Martin, 1929), «Evaristo Karr`ego» (Evaristo Carriego (1930), «Muhokama» (Discusion, 1932), «Sharmandalikning umumiy tarixi» (Historia universal de la infamia, 1935), «Mangulik tarixi» (Historia de la eternidad, 1936), «To’qimalar» (Ficciones, 1944), «Kashfiyot» (Artificios, 1944), «Alef» (El Aleph, 1949), «Yangi tekshiruvlar» (Otras inquisiciones, 1952), «Bajaruvchi» (El Hacedor, 1960), «Boshqa, xuddi o’zi» (El otro, el mismo, 1964), «Soya maqtovi» (Elogio de la sombra, 1969), «Broudining xabari» (El informe de Brodie, 1970), «Yo’lbarslar oltini» (El oro de los tigres, 1972), «Qum kitobi» (El libro de arena, 1975), «Ko’ngildagi atirgul» (La rosa profunda, 1975), «Temir tanga» (La moneda de hierro, 1976), «Tun ertagi» (Historia de la noche, 1977), «Yetti kecha» (Siete noches, 1980), «Sirli xat» (La cifra, 1981), «Dante haqida to’qqiz esse» (Nueve ensayos dantescos, 1982), «Shekspir xotirasi» (La memoria de Shakespeare, 1983), «Atlas» (Atlas, 1984), «Fitnachilar» (Los conjurados, 1985).

06

TANGRI BITIKLARI

Tosh zindon chuqurdir; ichkari tomondan osmonga qadar cho’zilgan yarim pallaga o’xshash bu zindon harsang toshlar yotqizilgan tubiga tomon torayib borganligidan bir vaqtning o’zida ham dilgir, ham bepoyon tuyiladi. Yarim pallaning o’rtasidan devor o’tgan; u juda baland bo’lsa-da, gumbazning yuqori qismiga dovur baribir yetib bormagan; devorning bir tomonini men – Pedro de Al`varado kuydirib kul qilgan Kaxoloma ehromining kohini Tsinakan, ikkinchi tomonini bo’lsa, qafasining makon va vaqtini bir maromda, ko’z ilg’amas qadamlar bilan o’lchayotgan qoplon zabt etgan. O’rtamizdagi devor tubidan panjarali tuynuk ochilgan.

Ko’lankalar chekingan mahal (choshgohda) zindon qopqasi ko’tarilib, zamonlar kechgan sayin ruxsorini yo’qotgan nazoratchi arqon bog’langan sopol ko’zalarda bizga suv va go’sht bo’laklari tushiradi. Shunda zindon yorishadi va men qoplonni ko’ra olaman.

Zimistonda kechgan yillarimning hisobidan adashdim; qachonlardir men navqiron bo’lgandim va mana shu tosh hujra bo’ylab sayr qila olardim, endi esa jasadim yerparchin va shu alfozimda xudolar hozirlagan zavolimni kutishgina qolyapti, xolos. Qachonlardir men uzun chaqmoqtosh pichoq bilan qurbonlikka keltirilgan odamlarning ko’ksini yorardim, endi bo’lsa zindonning chang-to’zon yalla qurgan tubidan afsun yordamisiz tura olmayman. Ehrom yondirilishidan oldin baland bo’yli otlardan tushgan odamlar xazina qaerdaligini bilish maqsadida laqqa cho’g’ temir bilan meni qiynoqqa soldilar.

Ko’z o’ngimda Tangri haykali oyoq osti qilindi, ammo U mendan yuz o’girmadi va qiynoq mahali sukut saqlashimga ko’mak berdi. Meni savaladilar, do’pposladilar, majruh qildilar va men endi hech qachon chiqib keta olmas bo’lganim – mana shu zindonda hushimga qaytdim.

Nimadir qilish lozimligini sezib, vaqtni bekor o’tkazmaslik uchun zimistonda uzala tushgan ko’yi qachonlardir o’zim bilgan narsalarni qayta tiklay boshladim. Men tosh ilonlarning joylashuvi va miqdorini yoki shifobaxsh daraxtlar xususiyatlarini eslashga urinib tunlarni o’tkazardim. Shu ko’yi yillarni quvg’in qilib, o’zimga tegishli bilimlar hoqoni bo’lishga yana qayta muvaffaq bo’ldim.

Bir kun oqshom ko’nglimni sel qilar xotiraga yaqinlashib qolganimni sezdim: hali dengizni ko’rmagan bo’lsa-da, uning chayqalishini qon tomirlarida tuygan sayyoh holiga tushgandim. Anchadan so’ng xotira tiniqlashdi: bu Tangri bilan bog’liq rivoyatlarning biri edi. U zamonlar oxirida juda ko’p falokat va baxtsizliklar bo’lishini bilib, yaralishning birinchi kuniyoq mana shu barcha falokatlarni bartaraf qila olar bo’lgan afsunkor jumlani muhrlab qo’ygandi.

Bu jumla zamon va makonlar bag’rida shu qadar pinhonligidan eng olis avlodlarga qadar yetib bora olar va hech bir tasodif uni sidirib tashlay olmasdi. U bu jumlani qaerga va qay yo’sinda bitgan – hech kim bilmaydi, ammo biz u qaerdadir pinhon ekaniga va fursat yetgach, qaysidir bir omadi chopgan odam uni o’qiy olishiga shubha qilmaymiz. Shunda men biz har doimgidek zamonlar oxirida turibmiz va mening qismatim – Xudoning so’nggi xizmatkori qismati – mana shu yozuvni anglay olishimga imkon berar balki, deya xayol qildim. Zim-ziyo zindonda bo’lsam-da umidim so’nmagandi; ehtimol, men bu yozuvlarni Kaxolomada minglab marotaba ko’rgandirman, ammo ularni tushuna olmaganman.

Dastlab ko’nglimni tog’ qilgan bu o’y endi meni esankiratib qo’ydi. Butun yer yuzida o’chmas va mangu shakllar mavjud; ularning har biri izlanayotgan timsol bo’la oladi. Tog’ yoki daryo, saltanat va yo yulduz burjlari Tangri kalomi bo’lib chiqishi mumkin. Ammo vaqt o’tishi bilan tog’lar kukunga aylanadi, daryolar o’zanini o’zgartiradi, saltanatlar esa beqarorlik va falokatlar botqog’iga botadi, yulduzlar surati ham muqim emas. Hatto falak-da o’zgarishlar ilmidan saboq olgan.

Tog’ va yulduz asil mohiyatiga ko’ra shaxsdir, o’z navbatida shaxs esa bunyod bo’ladi, yo’qlikka yuz tutadi. Va shunda men barqaror va zaiflik dengiziga cho’mmagan matoh
izlashga tushdim – boshoqli o’simliklar, ko’katlar, qushlar va odamlarning nasllari haqida o’y surar bo’ldim. Balki o’sha fusunkor jumla mening chehramga bitilgandir va mening-da o’zim sargardonliklarimning asil boisidirman. Shu onda Tangri sifatlaridan biri qoplon ekanini esladim.

Qalbimni lazzatli quvonch chulg’ab oldi. Men barcha zamonlarning ilk tongini, bu noma qiyomat ostonasida turgan eng so’nggi odamlarga qadar yetib borishi uchun g’orlarda, chakalakzor va orollarda uzluksiz ko’payar bo’lgan qoplonlar terisiga o’z maktubini muhrlayotgan Ilohimni xayol qildim. Men mana shu mushuklar zanjirini, kalomning daxlsizligi haqqi dalalar va podalarga dahshat soluvchi mana shu ulkan mushuklar labirintini tasavvur qildim. Yonginamda qoplon bor edi; shu yonma-yonlikda men taxminim tasdig’i va Tangrining yashirin marhamatini ko’rdim.

Men qoplon terisidagi dog’larning shakl va o’rnini o’rgana ko’p yillarni shom qildim. Har bir so’qir kun bir tishlam nur hadya etar, shunda men mallarang teriga bitilgan qop-qora yozuvlarni xotiramga muhrlay olardim. Ularning ayrimlari alohida nuqtalari bilan ajralib turar, boshqalari ko’ndalang chiziqlarga tutashib ketgan, uchinchi bir xillari – xalqasimonlari esa muttasil takrorlanardi. Aftidan, oxirgilari bir xil bo’g’in va yoki bitta so’z edi. Bularning aksari qizg’ish gardish bilan o’ralgandi. Yumushimning naqadar mushkulligi haqida gapirib o’tirmayman.

Gohi zamon men devorlarning quloqlariga azon aytib, bu bitiklarni o’qiy olish inson bolasining chekiga tushmagan deya hayqirardim. Tobora ayrim jumboq meni umumiy jumboqdan ko’ra kamroq o’yga toldira boshladi: Tangri yozib qo’ygan hikmatning boisi ne? “Qanday hikmat,-deya o’zimni so’roqqa tutardim,- mutlaq haqiqatni o’z jismiga jo qilgan?”. Mening xulosam shunday edi – insonlar tilida borliqni butunicha aks etkazmas birorta ham so’z yo’q, “qoplon” deyish – bu uni dunyoga keltirgan boshqa qoplonlarni, u ov qilib kun kechiradigan kiyiklarni, kiyiklar oziqlanadigan ko’katlarni, ko’katlar volidasi bo’lgan zaminni, zaminni bunyod etgan osmonni eslash degani.

Va men tushundim, o’zaro bir-birini taqozo etuvchi bu bitmas-tuganmas chaqiriqlarni Tangri tilida har qanday so’z, yashirin emas, ochiqdan-ochiq va navbat bilan emas, balki bira to’la anglatadi. Borgan sayin menga ilohiy hikmat tushunchasining o’zi go’daklarga xos oddiy-odmi va shakkoklik bo’lib tuyila boshladi. “Xudo,-derdim men,-butun boshli borliqni o’ziga jo qilgan bitta dona so’z aytishi lozim edi. Uning ilohiy lablaridan uchib chiqqan har bir tovush butun borliq yoki, jillaqursa, zamonlarning butun birligidan ko’ra zaifroq emasdir. Odamlarning “hamma”, “olam”, “borliq” kabi pastkash va balandparvoz so’zlari – bu butun boshli tillarga va shu tillar izohlaydigan butun-ja’mi matohlarga teng bo’lgan yagona tovushning bor-yo’g’i ko’lanka hamda muqoyasasidir.”

Bir kun oqshom (va yo kunduz) – mening kunduz va kechalarim o’rtasida qanday farq bo’lishi mumkin? – zindonim sathida qum donasi paydo bo’lganini tush ko’rdim. Bunga e’tibor qilmasdan yana mudroq qo’yniga cho’mdim. Navbatdagi tushda uyg’onib, qum donasi ikkitaga ko’payganini tush ko’rdim.

Men tag’in uyquga ketdim – qum donasi uchtaga ko’paygandi. Ular butun zindonni to’ldirib yuborguncha shu taqlid tinimsiz ko’payib borardi va men qumtepa ostida bo’g’ila boshladim. Men uxlashda davom qilayotganimni tushungach, jonholatda chiranib uyg’onishga harakat qildim. Ammo bu uyg’onishimdan naf bo’lmadi: qumtepaliklar avvalgidek meni yanchib turardi. Va shu choq kimdir birov so’z so’zladi: “Sen bedor bo’lish uchun emas, balki avvalgi tushingga uyg’onding. Bu tush esa, o’z navbatida, boshqasining qorniga joylangandir va shu tariqa qum donalarining miqdoriga barobar cheksizlikka qadar. Sen tanlagan yo’lning adog’i yo’qdir va sen chinakamiga uyg’onishingdan ancha avval halok bo’lasan.”

Men halok bo’layotganimni tushundim. Og’zim to’la qum bo’lsa-da qichqira oldim: ”Tushlarda ko’rilgan qum meni o’ldira olmaydi, tushlardan tug’ilgan tushlar mavjud emasdir!” Yuzimga qo’ngan bir tutam shu’ladan uyg’onib ketdim. Zimiston og’zida yop-yorug’ doira paydo bo’lgandi. Men nazoratchining yuz va qo’llarini, chig’ir va arqonni, go’sht va sopol ko’zani ko’rdim.

Odam asta-sekin o’z qismatining qiyofasini o’zlashtirib oladi, o’zining vaziyat-holatlari bilan birikib ketadi. Men bashoratgo’y va qasoskor hamda tangrimning kohini edim, ammo ayni paytda dastavval tutqunman. Uzoq ayriliqdan so’ng horib-charchagan sayyoh uyiga oshiqqani singari men ham tushlarning badnafs labirintidan zindonimga qaytgandim. Men sovuq zindonga, qoplon va meni yorug’ dunyodan ayri qilgan qopqaga, zaif vujudim hamda zim-ziyo zimiston va toshlarga shukronalar aytdim.

Va shunda hech qachon yodimdan chiqmas va so’z bilan ifoda qilib bera olmas bo’lganim voqea sodir bo’ldi. Men Xudo va butun koinot bilan (agar bu ikki ism bir xil tushunchani ifoda qilmasa) birikib ketdim. Bu zavqni timsollar vositasida ifoda qilib bo’lmas; kimdir Tangrini yorug’lik shu’lasida, yana birov – shamshirda, uchinchi bir kimsa esa – atirgulning xalqasimon gulbargida ko’ra olishi mumkin.

Men esam allaqanday yuksak Charxpalakni ko’rdim; u mening qarshimda, u mening ortimda va yo u mening yonginamda emas, balki bira to’la bir vaqtning o’zida hamma yoqda edi. Charxpalakni olov chulg’agandi, Charxpalak suv ufurayotgandi, men gardishini ko’rib tursam-da, ammo u cheksiz edi. Unda hamma narsa – sodir bo’lgan, ayni paytda ro’y berayotgan va kelgusida voqe’ bo’lguchi hamma narsa chatishib ketgandi; men bu matoning bir tolasi edim, mening kushandam Pedro de Al`varado esa – boshqa bir tola. Barcha sabab va oqibatlar Charxpalakda edi, hamma narsani, barcha-ja’mi cheksizlikni anglashim uchun unga bir bora razm solishim kifoya edi. O’, anglab yetish lazzati, sen tasavvur lazzati va tuyg’ulardan-da ulug’san. Men butun koinotni ko’rdim va uning botiniy niyatlarini anglab yetdim.

Men Maslahatlar Kitobida yozilgan Zamonlar Ostonasini ko’rdim. Men suvlardan qad ko’tarayotgan tog’larni, vujudlari og’och bo’lgan dastlabki odamlarni, ularni quvg’inga olgan tosh idishlarni, bu odamlarning yuzlarini g’ajiyotgan ko’ppaklarni ko’rdim. Xudolar ortida turgan beruxsor Xudoni ko’rdim. Yagona rohat-farog’at bo’lib birlashayotgan behisob faoliyatlarni ko’rdim va hamma-hammasini tushungach, qoplon terisidagi bitik ma’nosini ham angladim.

Bu jumla esa o’zaro bog’lanmagan (yoki menga shunday tuyilgandi) o’n to’rtta so’zdan iborat hikmat edi. Cheksiz qudrat sohibiga mengzashim uchun uni baralla aytishim kifoya edi. Bu tosh zindon g’oyib bo’lishi uchun, tunimga kunduz bostirib kirishi uchun, navqironligim kaftimga qo’nishi uchun, Al`varadoni qoplon burdalab tashlashi uchun, ispanlarning ko’ksiga muqaddas pichoq qadalishi uchun, ehrom vayronalardan qad ko’tarishi va saltanat qayta bunyod bo’lishi uchun mana shu jumlani baralla aytishim kifoya edi. Qirqta bo’g’in, o’n to’rtta so’z – va men, Tsinakan, bir mahallar Moktesuma hukm surgan yerlarga hokim bo’laman. Ammo men bu so’zlarni hech qachon talaffuz etmasligimni ham bilaman, illo o’shanda Tsinakan unut bo’ladi.

Qoplonlarning terilariga muhrlangan bu tilsim o’zim bilan go’rga kirsin. Kimki butun-ja’mi koinotni ko’rgan bo’lsa, kimki borliqning otashin niyatlarini anglab yetgan bo’lsa, odam haqida, uning pastkash quvonch va qayg’ulari haqida o’ylab o’tirmaydi. Hatto uning o’zi ayni shu odam esa-da – to’g’rirog’i, ayni shu odam bo’lgan esa-da – bu muammo uni ortiq qiziqtirmaydi. Uning uchun o’sha, boshqa odamning ahamiyati yo’q, uning uchun o’sha boshqa odamning qaysi qavmga tegishli ekanining ahamiyati yo’q – axir uning o’zi endi Hechkimga aylandi. Mana, nima uchun men hikmatni oshkor qilmayapman, mana, nima uchun men zim-ziyo zimistonda uzala tushgan ko’yi kunu tunlarimni yeb bitiryapman.

EVERYTHING AND NOTHING

O’z holicha u hech kim edi; (hatto o’sha davrning nojo’ya suratlaridagi boshqa kimsalarga o’xshamas) yuzlari va son-sanoqsiz almoyi-jalmoyi so’zlari ortida hech kim ko’rmayotgan tushgina yashiringan edi, xolos. Avval unga boshqalar ham shunday bo’lib tuyilgandi, biroq mana shu bo’shliq haqida do’stiga so’zlab bermoqchi bo’lganida uning esankirab qolgani yanglishganiga ishontirdi va boshqalardan aslo farq qilmaslik zarurligiga amin bo’ldi. U kitoblardan malham topishni o’ylardi. Buning uchun – zamondoshi guvohlik berishicha – lotin tilini bir ozgina, yunoniyni esa yana ham ozroq o’rgandi; keyinroq insoniy turmushning eng oddiy udumini bajargach maqsadga erishaman, qabilidagi to’xtamga keldi va adoqsiz iyun` kechalarining birida Anna Xetueyning quchoqlariga o’zini baxshida etdi.

Yigirma nechadir yoshida u Londonga keldi. Endi u ixtiyorsiz ravishda o’zini boshqa birovlar qiyofasiga solish mashqini oldi; Londonda – olomon qarshisida turli qiyofalar namoyish etuvchi aktyorga aylandi-qoldi. Bu mashaqqatli mehnat unga beqiyos, balki hayotidagi ilk quvonchni hadya etdi; ammo yakunlovchi satrlar yangrar, sahnadan so’nggi jasad olib chiqilar – va uni voqe’siz dunyoning yoqimsiz tafsilotlari yana qayta bag’riga olardi. Shunda u Ferreks yohud Temurlang bo’lishdan tinar va yana qayta hechkimga aylanardi. Zerikarli hayot uni boshqa qaxramonlar va boshqa mudhish voqealarni o’ylab topishga undar edi. Va mana, uning vujudi Londonning islovatxona-yu qovoqxonalarida bir jasadga belgilangan amallarni bajarar ekan, bu jasadda istiqomat qilayotgan ruhi esa avgurlar ogohlariga quloq osmagan Sezar`, to’rg’ayni la’natlayotgan Jul`etta, tashlandiq xarobazorda yalmog’izlar bilan davra qurgan Makbet bo’lar va bularning barchasi taqdir ilohalari edi. Shu vaqtgacha hech bir kimsa misrlik Protey yanglig’ voqelikning barcha ko’rinishlaridan to’kis foydalangan bu odam kabi shu qadar ko’p qiyofaga sohib bo’lgan emasdi. Ba’zan – buni baribir anglashmaydi degan ishonch bilan – u yoki bu asar hoshiyalarida allaqanday mash’um iqrorlar yozib qoldirar, masalan, Richard o’z peshonasiga cheksiz qiyofalarni ijro qilish qismati bitilganini aytadi. Yago esa beparvo alfozda g’alati so’zlarni gapiradi: “men – men emasman.” Hayot, tush va tasavvurning bir-biroviga monandligi kechroq dovruq qozongan mashhur baytlarni yozishga undadi.

Tushlarini boshqarib u yigirma yil vaqtini sovurdi, ammo bir kun ertalab, shamshir zarblaridan halok bo’luvchi mana shu barcha qirollar, uchrashib-ayriluvchi va-da balandparvoz so’zlarni aytib jon taslim etuvchi bebaxt ma’shuqlar suvratida bo’lishdan nafrat va dahshat tuydi. O’sha kuniyoq o’zi tetapoya qilgan teatrni pullab yubordi, oradan biror hafta o’tgach esa u jonajon shaharchasida hozir bo’ldi. Kindik qoni bilan ziynatlangan bu go’shada bolaligidan meros irmoq va daraxtzorni izlab topdi.

Ammo ne hayratki, bu yerda ham kimdir birovga mengzanish lozim edi. U endi faqat qarzlarini undirish va muttasil da’volashish bilan mashg’ul nafaqadagi korchalon qiyofasini tanladi. Shu davrda u jo’shqinlik va badiiylikning har qanday alomatlariga maxsusan o’rin qoldirilmagan vasiyatini yozib qoldirdi. Londonda qolgan birodarlari ahyon-ahyonda uning yolg’izligini ziyorat qilishar, shunda u yana qayta shoirlik qiyofasiga qaytardi.

Tarixning qo’shimcha qilishicha, o’limi arafasida yohud keyin u Tangri qarshisida hozir bo’lgan va Unga mana bu so’zlar bilan murojaat qilgan: – Men, behuda shuncha ko’p odamga mengzangan kimsa, faqat bir kishi – o’zim bo’lishni istayman. – Va Yaratganning ovozi unga bo’ron ichra javob qildi: – Men ham men emasman; sen o’z asarlaringni yaratganing kabi men ham bu dunyoni o’ylab chiqardim, Shekspirim mening, va sen – o’zim ko’rayotgan tushning sharpalaridan biridirsan, xuddi o’zim kabi, mohiyati hamma va hech kim bo’lgan xuddi o’zim kabi.

Tarjimon haqida — Таржимон ҳақида
011

005Шарифжон Аҳмедов – 1969 йилда Андижонда туғилган. 1992 йили ТошДУ журналистика факултетини тамомлаган. Дастлабки ҳикоялари ўтган асрнинг 9-йилларида «Ёш куч» журналида эълон қилинган.Лотин Америкаси адабиёти тадқиқи билан шуғулланади. Узоқ йиллар давомида Хорхе Луис Борхес ижодий дунёсини чуқур ўрганиб, машҳур адиб яшаган ўлкаларга бориб илҳомланган ва ҳикоялари билан бизни таништириб келмоқда. «Хуршид Даврон кутубхонаси» саҳифаларида унинг Хосе Луис Борхес, Хулио Кортасар,Жуброн Халил Жуброн асарларидан қилган таржималари мунтазам эълон қилиб борилмоқда.

Sharifjon Ahmedov – 1969 yilda Andijonda tug’ilgan. 1992 yili ToshDU jurnalistika fakultetini tamomlagan. Dastlabki hikoyalari o’tgan asrning 9-yillarida «Yosh kuch» jurnalida e’lon qilingan.Lotin Amerikasi adabiyoti tadqiqi bilan shug’ullanadi. Uzoq yillar davomida Xorxe Luis Borxes ijodiy dunyosini chuqur o’rganib, mashhur adib yashagan o’lkalarga borib ilhomlangan va hikoyalari bilan bizni tanishtirib kelmoqda. «Xurshid Davron kutubxonasi» sahifalarida uning Xose Luis Borxes, Xulio Kortasar,Jubron Xalil Jubron asarlaridan qilgan tarjimalari muntazam e’lon qilib borilmoqda.

хдк

(Tashriflar: umumiy 88, bugungi 1)

Izoh qoldiring