Xulio Kortasar. O’yinning tugashi.

044

26 август — таниқли адиб Хулио Кортасар таваллуд топган кунга  100 йил тўлади

ХХ аср адабиётини буюк ёзувчилар асарлари безаб турибди. Бу асрнинг ана шундай забардаст адибларидан бири аргентиналик Хулио Кортасар эди. У ХХ аср ҳикоячилигини баланд чўққиларга кўтарган машҳур ёзувчилар Хорхе Луис Борхес, Эдгар По, Карлос Онетти анъаналарини давом эттирган ҳолда, замонавий ҳикоя жанрини бойитди. Адибнинг “Иблис сўлаги”,“Истило қилинган уй”,“Бошқа бир осмон”, “Даҳшатли тушлар” каби ҳикоялари аллақачон жаҳон ҳикоячилик мактабининг мумтоз намуналарига айланган. Бугун сизга адибнинг ўзбек тилига илк бор таржима қилинган «Ўйиннинг тугаши» ҳикоясини тақдим этамиз.

003
Хулио КОРТАСАР
ЎЙИННИНГ ТУГАШИ
Олим Отахон таржимаси
008

   Қуёш тандирдек қиздираётган паллада, жазирамага ҳам қарамай, мен, Летисия, Оланда учовимиз темирйўл ёқасига ўйнагани борардик. Ойим билан Руфь холам тушликдан сўнг дам олгани хона-хоналарига кириб кетишлари биланоқ, ҳайҳотдек ҳовлимиз этагида кесакисиз, тўғридан-тўғри деворга ўрнатилган оқ эшикчадан лип этиб чиқардигу, қанот боғлаб учардик. Икковлари ҳар куни идиш-товоқ ювавериб безиб кетишган, бирпасда чарчаб ҳам қолишарди, шу сабабли Оландо иккимиз уларга жонимиз ачир, идиш-товоқларни ювиб-артишга қарашиб юборардик. Аммо минг афсус, доим аксига олар, ёрдам берамиз деб, уларга иш орттирар, бу ҳам етмагандек, асабларини бузар эдик. Негаки қиздирилган ёғ ҳиди билан Хосе деган мушугимизнинг баг-буғи, Оланда икковимизнинг кўнгилга урадиган бақир-чақиримиз, талашиб тортишишларимиз ҳамда қошиқ-санчқиларнинг шарақа-шуруқлари тутиб кетган нимқоронғи ошхона чидаб бўлмас бир аҳволга келар, пировардида, бизнинг дастёрчилигимиз жанжал-тўполон, гина-араз билан тугар эди.

Ҳаммасини Оланда бошларди. Очиғини айтганда, у жанжал чиқаришга жуда уста эди, хоҳласа ҳаммани уруштириб кўя оларди. Гоҳ ҳозиргина ювиб-тозаланган стаканни ювинди тўла челакка билмагандек тушириб юборар ёки кутилмаганда: “қўшнимиз Лосалар бунақа қора ишлар учун уйларига иккита хизматкор аёл олишибдими?” — дея сўраб қоларди. Мен эса бошқача йўл тутардим: Руфь холамга: “ойим агар ювишни хуш кўрадиган рюмкалар билан ликопчалар қолиб, қорайиб кетган тунука кастрюлкаларни қириб қиртишларидан нарига ўтмас экансиз, қўлларингизнинг оташкуракдан фарқи қолмайди” — дея шама қилар ва шу тариқа икковларини осонгина бир-бирларига қайраб қўярдим. Мабодо таъна-дашном, безорижон панд-насиҳат, ота-боболаримизнинг ибратомуз ҳаёти, одоб-ахлоқи ҳақидаги “маърузалар” бошланиб қолса, сўнгги чорани ишга солардик — мушугимиз Хосега қайнаб турган сувдан бир чўмич сепиб юборардик. “Қайноқ сувда куйган мушук совуқ сувдан қочади”, дейишади. Бекор гап! Бизнинг Хосе худди “қани, юз даража қайноғидан бўлсин, илиқроқ бўлса ҳам зарари йўқ, яна бир сепинглар-чи” — дегандек атай ўчоқ ёнидан кетмай, ўша орада айланишиб юрарди. Бунақа ҳодиса тез-тез такрорланиб турганига қарамай, мушукка ҳали ҳануз зиён-заҳмат етмаган, соппа-соғ юрибди, аммо ўша дамларда уйимиз ғалванинг инига айланарди, бу қий-чув, жанжал, одатда, Руфь холамнинг авж пардаларда бақириши билан ниҳоясига етарди. Алоҳа, ойим то бизга қадрдон бўлиб қолган таёқни излаб топгунларича Оланда иккимиз жуфтакни ростлаб қолардик, узун йўлакдан ўтиб, ҳовлининг нариги бошида Летисия бизни кутиб ўтирган хонага кириб яширинардик; ўша кезлар Летисия Понгсонг дю Террайлнинг Рокамбола ҳақидаги китобини қўймай ўқиб ўтирган бўларди. Нимаси ёқиб қолган унга бу китобнинг — сира ақлимиз етмасди. Шундан шунга келган ойим Летисиянинг хонасига етиб келган ҳамон бирдан бошимизда ёнғоқ чақиш ниятидан қайтиб қоларди. Ичкаридан эшикни тамбалаб олиб, ялиниб-ёлборишга тушар, дийдиёмиз бирпасда ойимнинг жонига тегар, Оланда иккимиз пушаймонлигимизни йиғламсираб, саҳна актёрларидек таъсирли тарзда ижро этардикки, ҳам кўнгли юмшаб, ҳам тоқати битган ойим барчасига қўл силтаб изига қайтарди. Кетаётганида: “Ҳаҳ расво қизлар-а, бир куни кўчага ҳайдаб юбораман, ана ўшанда таъзирингизни ейсиз!” — дея пўписа қилиб қўйишни канда қилмасди.

Ҳайронман, бизга ёпишган кўнгилсизликларнинг бари ойим жазо тариқасида айтаётган ана ўша кўчада, аниқроғи, биз вужуд-вужудимиз билан ошиқаётган темир йўл ёқасида барҳам топарди. Уйда жанжал-тўполон тинчиб, ҳатто Хосе ҳам хушбўй ис таратаётган лимон бутасининг соясида асалариларнинг виз-виз “куйидан” завқланиб ётганида биз секингина оқ эшикдан чиқиб, уни яна худди шундай — ғижирлатмай ёпган заҳотимиз дилимиз озодликнинг ғайрат, завқ-шавқига тўлиб, учовимиз ҳам севимли масканимиз сари елдек учардик. Темир йўл ёқасидаги тепаликка етиб келгач, ўша ердан туриб ястаниб ётган салтанатимизни ички бир ифтихор ва меҳр билан томоша қилардик.

Бу ер, чинданам, биз учун бир салтанат эди. У темир йўл кескин бурилган нуқтадан бошланиб ҳовлимизнинг орқа тарафидаги деворларга довур тақалиб ўтган ерларни ўз ичига оларди. Бу замин шағал, темир излар, майда тошлар орасидан ниш уриб чиққан номсиз гиёҳлар ҳамда тоғ жинсларидан иборат эди, холос. Мана шу тоғ жинсларининг таркибидаги кварц, дала шпати ва шаффоф зарралар офтоб нурида хақиқий гавҳар каби жилоланарди.

Биз ҳадик, хавотир ичида (поезд келиб қолишидан эмас, балки уйдагилардан: улар бизни ҳар дақиқада кўриб қолишлари мумкин эди-да) чўк тушиб темир изларни ушлаб кўрардик, чўғдек қизиган тошлардан таралаётган қайноқ ҳовур юз-кўзимизга урилар; сўнг қаддимизни ростлаб дарё томон юзланардик, дарёдан эсаётган намхуш, лекин ўта иссиқ ҳовур юз-кўзларимизу, қулоқларимизга урилиб куйдиргудек бўларди, оқибат терлаб кетар ва пастга югуриб тушардик, зум ўтмай яна тепаликка кўтарилардик; шу тариқа бир неча марта чиқиб-тушар ва ҳар сафар дам қуруқ жазирадан сернам оташкадага, дам сернам оташкададан қуруқ жазирага тушиб-чиққандек бўлардик. Лов-лов ёнаётган кафтларимизни аъзойи-баданимизга босиб, тер қуйилишини ҳис қилишдан ҳузурланар эдик. Кўз ўнгимизда қизғиш тусда товланаётган темир йўл шпаллари, кумушдек товланиб оқаётган дарё манзараси завқимизга завқ қўшарди.

Алоха, тепаликдан тушиб, ўша қайроқи тошлардан териб кўтарилган оқ эшикли девор ёқасидаги мажнунтолларнинг салқин соясига бориб ўтирардик. Салтанатимизнинг маркази, биз учун афсонавий маскан — табаррук ўйингоҳ шу мажнунтоллар остида эди. Биз севган ўйинларнинг ҳаммасини зукко ва эркатой Летисия ўйлаб топганди. Бундай дейишимнинг сабаби, унинг ҳаёти ҳавас қиларли даражада маъмур — ҳамма унинг кўнглига қарар эди. Бизга ўхшаб идиш-товоқ ювмас, ўрин-кўрпа солмас, супур-сидирдан дархон эди, кўнгли нимани тусаса, ўшани муҳайё қилишарди, хоҳласа уззукун расм чизиб, ҳайкалчалар ясаб ўтирар ёки китоб ўқир ва ҳатто, хохдаса катталар билан алламаҳалгача бемалол гаплашиб ўтирарди. Бу ҳали ҳолва экан! Алоҳида хона ажратиб беришгани-чи?! Хонтахтасидан аримайдиган ширинликлар-чи?! Иззат-икром, аяб эркалашларни айтинг! Бундай марҳамат ва мавқедан Летисия қолиб, мен фойдаланайми? У нафақат ўйинларимизга бош бўлар, балки бутун салтанатимизга ҳоким эди. Унинг чизган чизиғидан чиқишни хаёлимизга ҳам келтирмасдик, аксинча, жон-жон деб итоат этардик. Эҳтимол, ҳаммасига ойимнинг панд-насиҳатлари сабаб бўлгандир: у Летисияга қандай муомала қилиш, қандай муомала қилмаслик ҳақида эртаю кеч эслатиб турарди. Балки синглимизни астойдил яхши кўрганимиз учун барча эркалик ва инжиқликларини кўтарар ва буйруқбозлик қилишига аҳамият бермасмидик?! Аммо эсизгина, Летисиянинг турқи-таровати раҳбар бўлишга пором келмасди. Бўйи паст, бунинг устига ўта озғин. Оландо ҳам нозиккина, бундай қаралса, менинг ҳам вазним эллик килога етмас — қўрқмасдан айтишим мумкин — ориққина эдим. Бироқ Летисияга ўхшаган қизларни учратиш амри-маҳол; эти суягига ёпишган, бўйни, қулоқлари ҳам этсиз, рангпар эди. Эҳтимол, хасталик уни шу кўйга солгандир?! Унинг умуртқаси лат еган, шу сабабдан бошини тутолмас, қўшнимизнинг ошхонасида деворга суяб қўйилган дазмол тахтасини эслатарди. Тавба қилдим, чинданам дазмол таҳтасининг ўзгинаси-я! Шунга қарамай, бизни истаган кўйга солишини айтинг!

Бир кунмас бир кун ойим билан Руфь холам бизнинг ўйинларимиз ҳақида билиб қолишганда уйда нималар бўлишини тасаввур қилсам юрагим орқага тортиб кетади. Аниқ, кимдир ҳушидан кетган, кимдир сув келтириб сепган, Руфь холамнинг “си-бемоль” пардасига чиқиб чинқириши… кетидан дод-вой бошланиши; елга совурилган умр, бекордан-бекор йўқотилган саломатлик, “кўрган куним қурсин, шуларни деб яшасаму, эвазига шуми раҳмат?!”, пировардида, биз “осий бандалар” — қулоқсиз болаларга кўриладиган жазо рўйхати овоза қилинади. Энг охирида эса эшитавериб кўникиб кетганимиз ўша иддао: “Ярамас касофатлар, бир куни кўчага …” Нега кўча бунчалик ёмон, нимаси қўрқинчли — тушунолмайман.

Ўйин бошланишидан олдин Летисия қуръа ташларди. Баъзан эса майда тошчани олиб кафтига беркитар, тошча қайси қўлида эканини топиш керак бўларди, баъзан эса йигирма биргача санаш орқали аниқланарди, гоҳида бошқа бир нима ўйлаб топарди… Йигирма биргача санаш чоғида азбаройи қулайлик учун бундай қилардик: гўё бизлар уч киши эмас — бешта ёки олтитамиз, башарти хаёлимиздаги қизлардан биронтасининг чекига йигирма биринчи бўлиш тушиб қолса, яна бошидан санашга тушардик, то мен, Летисия ва Оландодан биттамиз йигирма биринчи бўлиб чиқиб кетмагунча саноқ давом этаверарди. Шу ҳал бўлгач, Оландо иккимиз катта харсанг тошни суриб, унинг остидаги махсус қазилган ўрадан тақинчоқлар тўла қутини олардик. Чек ташлаганда Оландо ютиб чиқди дейлик, Летисия билан мен ўзимизга манзур тақинчоқларни танлаб берардик. Уйинимиз асосан икки хил эди, биттаси “ҳайкал”, иккинчиси эса “ҳолат” деган ўйин. Иккинчи ўйин учун либос ёки тақинчоқлар шарт эмасди, асосийси, юз-кўз орқали ҳолатни ифодалаш, содда, тушунарли ишоралар билан акс эттиришдан иборат эди. Мана масалан, ҳасадни олинг, бу ҳолатда муштлар тугилади, азбаройи қаттиқ сиқилгани учун бармоқлар оқариб кетади, кўзлар чақнайди. Шафқатми? Марҳамат — илтижо билан осмонга термулган кўзлар, фариштадек маъсум чеҳра, узатилган кўлларда бир парча матоми, тол новдасими, коптокчами, қисқаси, тасаввурдаги биронта етимчага ният қилинган хайр-эҳсон… Ҳаммасидан ҳам номус ёки кўрқувни акс эттириш осон эди. Лекин ғазаб ёки рашкни ифодалашда қийналардик. Либослар билан безаклар “ҳайкал” ўйинида аскотарди. Хоҳлаган нарсангни, хаёлингга келганини акс эттириш чексиз имконият. Биз қойилмаком ифода яратиш учун узоқ тортишардик. Қоида бўйича ҳайкал бўлувчининг ўзи учун бир тутам тасма ёки тугмачадек нарса танлашга ҳам ҳаққи йўқ. Унга нима раво кўрилади — шерикларига боғлик эди, шериклари нимани танлаб беришса, ўшанга қараб тўн бичарди, яъни қандай ҳайкал бўлиб туришни ўзи учун ҳал қиларди. Ушбу ўйиннинг ўзига яраша кийинчилиги бор эди, чунки баъзан безакларни танлаб бераётган икки киши қасддан, атайин “ҳайкал”ни қийнаш учун, энг кўримсиз ва кераксиз нарсаларни танлаб берарди. Аксар ҳолларда эса ҳайкал расвойи жаҳон бўларди. “Ҳолат” ўйини чоғида бўлса ҳаммаси тинчгина, бежанжал ва гина-кудуратсиз ўтарди.

Мен айтиб бераётган бу воқеалар Худо билади, қачон бошланган, бироқ, аниқ эсимда — вагон ойнасидан биринчи мактуб учиб тушган кундан эътиборан ҳамма нарса остин-устун бўлиб кетди. Ростини айтсам, агар ўйинимизни томоша қилувчи бўлмаса, ҳайкалга ўхшаб қотиб туришлару ҳар турли ҳолатларни ифодалаб беришлар жуда тез жонимизга тегарди. Ўйинимизнинг бутун моҳияти шундан иборат эдики, чекига тушган қиз соат роппа-роса иккию саккизда Тигре шаҳарчасидан чиқувчи поездни темир йўл ёқасидаги тепаликка чиқиб кутиб олиши ва йўловчиларга ўзини кўз-кўз қилиб туриши лозим эди. Одатда поездлар бу ердан катта тезликда ўтар, шу боис биз ўз санъатимизни вагон деразалари орқали кўришга улгурувчи йўловчиларга намойиш этишдан уялиб ўтирмасдик. Бошида ола-чалпоқ қилиб ҳеч нарсани кўролмасдик, лекин секин-аста поезднинг кўз очиб юмгунча лип этиб ўтиб кетишига кўзимиз ўрганди ва ҳатто айрим йўловчиларнинг биз билан саломлашиш истагида қўл силкишлари, жилмайиб қарашларини аниқ-таниқ кўрадиган бўлиб қолдик. Мугуздан ишланган кўзойнакли мўйсафид, сочлари қордек оппоқ жаноб ҳар сафар ойнадан бошини чиқариб, рўмолчасини силкитганча тепаликда қотиб турган “ҳайкал”ни олқишлар эдилар. Вагон зинапоясида ўтириб олганча мактабдан қайтаётган ўқувчи болаларни айтмайсизми! Баъзилар бир нималар деб қийқирган, бошқалари бизлардан жиддий нигоҳини узмаган. Афсуски, ҳайкал бўлиб турган ёки ҳолат ифодалаётган қиз буни кўрмасди. Бунинг иложи ҳам йўқ эди. Чунки унинг бутун диққат-эътибори поезд ўтиб кетгунча қилт этмай туриш ва чайқалиб кетмасликка қаратиларди, бир сўз билан айтганда ўзидан ортмасди. Биз эса, ўйинимизнинг асосий иштирокчиси йўловчиларга қандай таъсир қилганини мажнунтол соясидан кузатиб турардик. Март ойининг бошларида, янглишмасам, сешанба куни иккинчи вагон ойнасидан ўша машъум мактубча учиб тушди. Мактуб “ғийбатчи” ҳолатини ифода этаётган Оландонинг олдидаги тошга урилиб коптокдек сапчиб тўппа-тўғри менинг оёқларим остига келиб тушди.

Тўрт букланган нома темир гайкага боғланган эди. Уни эркак киши ёзганлиги сезилиб турарди — қинғир-қийшиқ ҳарфлар билан қуйидагилар ёзилганди: “Мен иккинчи вагоннинг учинчи ойнаси олдида ўтирибман. Ариэль Б.” Шундан-шунга залворли гайкага боғлаб улоқтирилганидан номанинг қўлимизга тегишини жуда-жуда истаган одам ёзгани аниқ. Бироқ, ажабо, у шунча ташвиш чекишга арзимайдиган даражада қисқа ва ҳиссиз ёзилган эди. Лекин минг қилганда ҳам бошимиз осмонга етди ва ўша заҳоти қуръа ташладик. Қуръа менга чиқци. Эртасига биронтамизнинг тепаликка чиқиб санъатимизни намойиш этгимиз келмасди, тавба. Ҳамманинг фикру хаёли — Ариэль Б. ни яхшилаб кўриб қолиш. Кейин мулоҳаза қилиб, ўйинни бир марта ҳам тўхтатмаслик керак, (Ариэль буни нотўғри тушуниши мумкин) деган қарорга келдик-да, ким топса ўша ютади, дея Летисия майда тошчани кафтлари орасига яширди. Летисиянинг ўзи ютиб чиқувди, Оландо икковимиз қувонганимиздан бир-биримизни қучоклаб олдик. Сабаби, бояқиш синглимиз ҳайкал бўлишни жуда боплар эди. Қимир этмай қотиб турганида унинг ногирон эканини ҳеч ким пайқамасди. Гап бунда ҳам эмас, энг муҳими — унинг бутун қиёфасидан, ҳар битта ҳаракатидан алоҳида поклик ва масъумлик ёғилиб турарди. Агар “ҳолат” ўйини бўлса, у одатда Шафқат, Итоат, Фидойи, Ҳимматни ифодалашга уринарди. Бордию ҳайкал бўлишга тўғри келса, қай жиҳати биландир катта уйимиз деворига осилган, Руфь холам қачон қараманг “Милослик Венера” — деб тилга оладиган сувратдаги соҳибжамолга ўхшашга ҳаракат қиларди. Нимасини айтасиз… ўша куни Летисия нима кийгани маъқул, қайси тақинчоқлар унга кўпроқ ярашиши борасида узоқ ўйладик. Ўзи ниятимиз битта — Ариэлни лолу ҳайрон қолдириш. Летисия енгсиз калта кўйлакда эди, биз яшил бахмалдан тунукасифат ёпинчиқ бичдик, бошига эса мажнунтол новдаларидан ясалган чамбарак кийдирдик, Летисия ҳайрон қоларли даражада қадим-юнон маъбудасига ўхшаб қолди. У қандай ҳолатда турмоқчи эканини тушунтирганда ҳаяжонланиб кетганимиздан Ариэлни муносиб кутиб олиш учун тепаликка учовимиз ҳам чиқиб турмоқчи бўлдик.

Летисия ҳаддан зиёд очилиб кетганди, унга қараган одам кўзини узолмасди, у то поезд ўтиб кетгунича қилт этмади. Ёнга бурилолмагани учун бошини орқага ташлади ва иккала қўлини тушуриб қотиб қолди, — яшил ёпинчиғини қўяверинг, — қойил! Милослик Венеранинг худди ўзи!

Иккинчи вагоннинг учинчи ойнаси олдида ўтирган малласоч ўспиринни бир қарашда танидик — саломлашиб қўл силкиганимизда қувончдан оғзи қулоғига етди Уни атиги бир сония кўришга кўрдик, лекин уч соатдан кейин ҳам у ҳақдаги баҳс-мунозарамиз тўхтай демасди: костюмининг ранги қанақа — кулранг эдими, кўкиш эдими, қизил галстуги қанақа тусда товланарди, умуман, Ариэлнинг ўзи-чи — хушрўйми, сўхтаси совуқми ва ҳоказо мавзуларда баҳсимиз давом этаверди. Пайшанба куни мен изтироб ҳолатини акс эттираётганимда, “Учовингиз ҳам бир-бирингиздан ажойиб экансиз. Ариэль Б.” деган мазмунда яна бир нома олдик. Шундан сўнг ҳар сафар поезд ўтганида Ариэль вагон ойнасидан бошини чиқариб, бизга қўл силкитадиган бўлди. Биз уни ўн саккиз ёшда (ҳолбуки, унинг ўн олтига ҳам кирмаганига учовимизнинг ишончимиз комил эди), ҳар куни ўқишдан инглиз коллежидан қайтаётган бўлса керак, дея тахмин қилардик. Коллежда ўқишига шак-шубҳа йўқ, чунки бизнинг Ариэль оддий билим юртида ўқиши мумкин эмас эди, назаримизда! Қанақа хонадоннинг фарзанди экани шундай кўриниб турибди-ю!

Оланданинг омади келиб, қаторасига уч кун қуръа ташланганда ютиб чиқди. Биринчи кун Умидсизлик ҳолатини боплади, эртасига Ғаразни бетакрор бир қиёфада ўринлатиб қўйди; учинчи кун акс эттирган Раққосаси ҳақида-ку гапирмаса ҳам бўлади. Шунақа ҳам қойиллатдики, асти қўяверинг, кўрган одам тасаннолар айтмасдан иложи йўқ. Поезд муюлишда кўринганидан то салтанатимиз ёнидан ўтиб кетгунича, яна тағин оёқ учида қилт этмай туришнинг ўзи бўладими?

Нихоят, менга ҳам навбат келди, ўша куни мен ваҳимага тушган одам ҳолатини ифода этиб турганимда биров улоқтирган гугурт қутисидек гайкага боғланган нома вагон ойнасидан учиб тушди. Уни ўқиб, дабдурустдан тушунолмадик: “Орангиздаги… энг ёкимтойрокдир”. Летисия Ариэль кимни назарда тутаётганини сал кечикиброқ фаҳмлади, фаҳмлагач — қизариб кетди ва бир чеккага ўтиб олди. Тўғрисини айтганда, Оланда иккимизнинг ҳазилакам аччиғимиз чикмади. Бу Ариэль деганлари қип- қизил аҳмоқ экан-у! Летисияга айтиб бўлмайди-да бу гапни, ҳам нозик, ҳам кўнгли яримта. Лекин, ҳар қалай, номани олиб киссасига солиб қўйгани нимаси, кимга аталганини сезган-да! Уйга қайтаётганимизда йўлда учовимиз чурқ этмай кетдик, кечқурун эса ҳар ким ўзидан ортмай, бир-биримизни деярли кўрмадик ҳам. Кечки овқат пайтида Летисияни кўрсангиз эди, у бир гапириб ўн кулар, кўзлари пор-пор ёнарди. Ойим Руфь холамга бир-икки марта маъноли караб қўйдики, бунинг тагида ана кўрдингми, бошланиши чакки эмас, ўзгариб қолганини қара, икки кунда-я, — деган маъно англашиларди. Гап шундаки, ўша кунлари Летисияга янги дори-дармон бера бошлашган эди.

Кечаси Оланда иккимиз бу ёғига нима қилиш кераклиги ҳақида алламаҳалгача гаплашиб ётдик. Минг қилганда ҳам Ариэлдан хафа бўлишнинг кераги йўқ эди. Нима қипти, вагон ойнасидан қараса қарабди, нимадир, кимдир унга кўпроқ ёқибти, шунгаям ота гўри қозихонами?! Лекин Летисия-чи, уни нима жин урди, нега бунақа қиляпти, уйда ҳеч ким мушугини пишт демаслигини, қаттиқ-қурум гапириб дилини оғритмаслигию, айбини кўриб кўрмасликка олишларига ишончи комил бўлгани учун шундай киляптими? Ёки ҳаммасини билишса ҳам, билмагандек чурқ этишмайди, дея ўйлаяптими?! Одамзод ҳаддидан ошмасин экан.
Летисиянинг дастурхон тепасидаги қилиқлари, ўша зорманда номани фақатгина ўзига тегишлидек киссасига солиб қўйишлари шундан далолат бермайдими?! Буниси энди ортиқча! Ўша куни мен яна алаг-чалағ туш кўриб чикдим. Тушимда саҳар пайти эмишу, мен сон-саноқсиз темир излар кесишган ҳайҳотдек майдонда турган эмишман. Ҳали чап томонимдан, ҳали ўнг томонимдан поездлар шитоб билан ўтиб қолармиш, мана ҳозир орқамдан келаётган поезд мени янчиб босиб кетади, дея қўрқармишман…

Эрталаб уйқудан турганимда кечаси кўрган тушимни эслаб ўтиришга имкон ҳам бўлмади, ҳожати ҳам қолмади, чунки Летисиянинг аҳволи чатоқ эди, у ҳатто бировнинг кўмагисиз кийинолмасди ҳам. Уйқудан турганда шу аҳволда экан… Афтидан кечаги қилмишидан қаттиқ пушаймон еб, ўз ёғига ўзи қоврилиб ухлолмай чиққан бўлса керак-да. Бизлар биримиз олиб, биримиз қўйиб унинг кўнглини олишга тушиб кетдик: ўзингни ҳадеб уринтираверма, толиққансан, ҳеч қаерга чиқмай бир-икки кун дам ол, китобингни ўқиб ёт, дея маслаҳатлар бердик. У эътироз билдирмади-ю, лекин биз билан нонушта қилгани чиқди ва ҳатто ойим билан Руфь холам хол-аҳвол сўрашганда, “анча яхшиман, ўтиб кетди”, — деди. Шу алфозда ҳам Летисия дам Оландога, дам менга тикилиб қарар эди.

Ўша куни чек ташлаганимизда мен ютиб чиқдим, лекин нима учундир — негалигини ўзим ҳам тушунолмайман — навбатимни Летисияга бағишладим. Нега, нима сабабдан, фарқи нима — бағишладимми бағишладим, гапни айлантиришнинг ҳожати йўқ. Модомики, Ариэль уни ёқтирар экан, ҳусни жамолига тўйсин… Летисия, асосан, “ҳайкал” ўйинини яхши кўрарди, бошқасига унча қизиқмас эди, шу сабабли унга осонроқ деб бирон-бир одмироқ нарса танладик, бечорани қийнаб нима ҳам қилардик? У хитой маликасига ўхшаб туришни лозим топди. Бу жудаям осон эди: хитой маликаларига монанд кафтларини кўксида қовуштириб, бир ибо билан ерга боқиб турса бас — худди ўзи-да! Узоқдан биз кутаётган поезднинг қораси кўринган заҳоти Оландо атай ўгирилиб олди, мен эса Ариэлнинг фақат Летисияга термулиб қараганларини, поезд ўтиб кетгунча ва муюлишга бориб кўздан ғойиб бўлгунича ундан кўз узмаганини кўриб турдим! Аниқки, хитой маликаси тимсолига айланган Летисия Ариэлнинг интизор термулганларини кўролмади. Аммо қайтиб мажнунтол остига келганимизда унинг авзойидан шу нарсани фаҳмладимки, Летисия ҳамма гапдан бохабар ва у либосларини эрталабгача ечмай хитой маликасининг қиёфасида юришга тайёр эди!

Чоршанба куни Летисиянинг талабига биноан фақат Оланда иккимизнинг ўртамизда қуръа ташланди (инсоф юзасидан олганда бу одилона талаб эди!). Яна Оланда ютди — жуда омадли қиз-да! Аммо-лекин Ариэль улоқтирган нома менинг оёқларим тагига келиб тушди. Аввалига уни Летисияга бермоқчи бўлдим, кейин фикримдан қайтдим, нега ҳадеб унинг кўнглига қарайверишимиз керак!! Нега? Тўрт букланган қоғозни очдим, унда Ариэль бизлар билан учрашиш ниятида экани, шунинг учун эртага нариги станцияда тушиб қолиб бизнинг олдимизга келмоқчилигини маълум қилган эди. Унинг дастхати ўта хунук эди, шунга қарамай охирги жумласи бизга мойдек ёқиб тушди: “Учала ҳайкалга алангали саломлар. Ариэль Б.” Имзосини кўрсангиз — ажи-бужи, лекин шу билан бирга қандайдир ўзига хос ғайриоддий эди.

Мен ушбу номани баланд овозда ўқиб бердим, тавба, сингилларим талмовсираб оғиз очишмади! Уларнинг бу туришларидан аччиғим чиқди, Ариэль “Эртага сизларни кўргани келаман, — деб турсаю, оғзингизга талқон солиб олганингизни-чи”, — дея жеркиб бердим ўзимча. Нима қиламиз, нима деймиз, гаплашиб олиш лозим. Агар Ариэлнинг келиши ҳақида уйдагилар билиб қолишса ёки Лосалардан биттаси кўриб, айтиб беришса борми, ана унда кўринг! Улардан эҳтиёт бўлиш керак, бу қўқилчалар жудаям расво, ғаразгўй, ғайирликларини айтмайсизми — вой-вой! Летисиянинг тақинчоқларини жимгина ечиб олдик, индамай саватга солдик ва худди бир-биримиздан аразлагандек, чурқ этмай, оқ эшик ёнигача бордик.

Руфь холам Оланда икковимизга “Хосени чўмилтиринглар” — деб топшириқ берди-да, Летисияни ичкарига олиб кириб кетди, Летисиянинг дори-дармон ичадиган вақти бўлган эди. Оланда билан ёлғиз қолгач, ниҳоят гаплашиб олишимиз учун имкон туғилди. Одамнинг ишонгиси келмайди — Ариэль бизни кўргани келаркан! Ниҳоят биринчи марта ўғил боладан дўст орттиряпмиз-а, холаваччамиз Тито ўғил бола бўлгани билан бир латта, овсаргина эди, ҳалигача бурни оқиб юради. Эртанги учрашув ҳақида ўйлаб шунақаям тўлқинланиб кетдикки, азбаройи Хосе бунинг жатига қолди. Бошлаб Летисия хақида Оланда (менга йўл бўлсин) гап очди. Менинг бошим қотарди: Ариэлга бор гапни айтсак, ҳаммаси тамом — бу бир, иккинчи томондан яширишдан нима фойда, барибир бир кунмас бир кун ҳаммаси ошкор бўлади, ўз бахти учун бировнинг бахтини барбод қилмаслик керак, ахир. Лекин қандоқ қилсак, Летисиянинг дили оғримайди — мана асосий масала! Бечора, шундоқ ҳам унга оғир, боз устига янги муолажа бошлашган, буни эшитса борми…

Кечкурун бизнинг деярли сўзлашмаётганимизни кўрган ойим ҳайратдан ёқасини ушлади: “Нима бало, тилингиз танглайингизга ёпишиб қолдими ҳаммангизнинг?! У Руфь холамга маъноли қараб қўйди, икковлари ҳам қизлар бир ишкал қилиб қўйишгану, шу боис ораларига совуқчилик тушган, юзлари чидамаяпти, деб ўйлашди, шекилли. Летисия эса овқат сузишганда қўл ҳам урмай, “тобим бўлмаяпти, хонамга бориб ёта қолай”, деганча чиқиб кетди. Оланда кузатиб қўйиш учун ўрнидан дик этиб турувди, зўрға розилик билдирди, мен ўша заҳоти тўқишга тутиндим — жудаям ҳаяжонлансам шунақа, чалғиш учун шу машғулотга тутинаман. Оланда негадир узоқ қолиб кетди — сабрим чидамай қараб келмоқчи бўлдим лекин андиша қилиб бормадим. Ниҳоят Оланда қайтиб чиқди, келиб ёнимга ўтирди, маънодор қилиб томоғини қириб қўйди, лекин индамади. Ойим билан Руфь холам идишларни йиғиб-териб чиқиб кетишларини очикдан- очиқ кутиб ўтиравердик. “Эртага Летисия ҳеч қаёққа чиқмас экан, — деди Оланда ниҳоят ёлғиз қолганимизда, — мени сўраса, манови хатни бериб қўйинглар, дея илтимос қилди”. У гапининг исботи учун блузкасининг чўнтагини кенгроқ очиб бинафша ранг конвертни кўрсатди. Кўп ўтмай тақсимча ювиш учун чақириб қолишди-ю, гапимиз чала қолди. Сўнгра хонамизга кириб бир оғиз ҳам гаплаша олмадик, чунки Оландаям, мен ҳам кун бўйи асабийлашиб, жудаям толиққан эканмиз, ўринга кирган заҳоти донг қотиб ухлаб қолибмиз.
Эртасига эрталаб мени бозорга юборишди-ю, Летисияни кўролмадим. Тушликка яқин ҳол-аҳвол сўраб қўяй, деган ниятда бирровгина олдига киргандим, у дераза ёнидаги кроватда беҳолгина ёстиққа ястаниб ўтирар — тиззасида севимли китоби “Рокамбала”нинг тўққизинчи жилди ётарди. Унинг ранг-рўйи бир ҳол эди, шунга қарамай мени хушхандон қарши олди ва ойнага тинимсиз келиб урилаётган бетайин ари тушига кирганини кула- кула айтиб берди. Мен, “Мажнунтоллар остига сенсиз боргимиз келмаяпти”, — дедим. Тўғриси, шу гапни айтишга айтдиму лекин овозим зўрға чиқди… “Агар хўп десанг, Ариэлга “Тоби қочиб қолди”, деймиз…” Бироқ Летисия бунга кўнмади. Шунда мен сал ўзимни босиб, уни кўндиришга ҳаракат қилиб кўрдим; икки оёгимни бир этикка тиқиб олганим йўғу, лекин, ҳарқалай, кўнгил учун “биз билан боргин”, дея илтимос қилдим. Сўнг “ҳеч нарсадан чўчима, ҳақиқий туйғу одамнинг юрагида, кўнглида бўлиши керак”, дейишга ҳам ботиндим. Ҳатто “Ҳикматлар хазинаси” деган китобда ўқиган гўзал ва пурмаъно ўгитлардан бир-иккитасини эслатиб ҳам ўтдим. Бироқ Летисия чурқ этмади. Мен, очиғи, ўкиндим, у деразадан кўз узмас, ҳозир йиғлаб юборадигандек ўпкаси тўлиб ўтирарди. Охири “ойимнинг ишлари бор эди”, деган баҳонада югура чиқиб кетдим.

Тушлик қандоқ ўтди, билмайман, Оланда дастурхонга теккан доғ учун Руфь холамдан эшитадиганини эшитди. Тақсимчаларни ювганимизни ҳам, оқ эшикча ёнига қанақа қилиб борганимизни ҳам яхши эслолмайман. Қадрдон мажнунтол остига боргач, бошимиз кўкка етиб қувонганимиздан бир-биримизни қучоқлаб, йиғлаб юборишимизга оз қолгани аниқ эсимда. Оланда башарти сўраб қолса, ўзимиз ҳақимизда нима деймиз, Ариэлнинг ҳафсаласини пир қилиб қўймасмикинмиз, дея ташвишланарди. Юқори синфда ўқийдиган болаларни биласизу, эндигина бошланғич синфни тугатган, кўйлак бичиш билан сутни кувлаб мойини олишдан бошқасини билмайдиган қизчаларни мазах қилишдан нарига ўтмайдилар. Роппа-роса иккидан саккиз минут ўтганда аввал поезднинг, кейин ҳадеб қўл силтаётган Ариэлнинг қораси кўринди, бунга жавобан биз “Хуш келибсиз!” деб ёзилган рўмолчалардан тикилган шиоримизни баланд кўтардик. Ярим соатлардан сўнг, Ариэль тепаликдан тушиб келди, — эгнида кўкиш костюм, у биз ўйлагандан кўра тикроқ эди. Танишув маросими қандай бошланди, ким аввал гапирди — яхши эслолмайман. Ариэль жудаям тортинчоқ экан, оғзидан гапи тушиб кетарди, шундай ажойиб номалар ёзиб, кўргани келган одам шунақа бўладими?! У даставвал бизнинг ҳайкал ва сурат бўлиб туришларимизни кўриб қойил қолгани ҳақида тўлқинланиб гапирди, сўнг исмимизни, нега уч эмас икки киши эканимизни сўради, Оланда “Летисия келолмади”, деганди, у “Афсус, минг афсус”, деди ва ортидан “Летисия… жудаям чиройли экан исми!”, дея қўшиб қўйди.

Алоҳа, саноат билим юрти, у ердаги машғулотлар, ўртоқлари ҳақида қизиқ-қизиқ нарсаларни гапириб берди (ана сизга инглиз коллежи!). Охири тақинчоқларимизни кўрсатишни илтимос қилди. Оланда харсангтошни суриб, бор бисотимизни олди-да, унинг олдига ёйиб қўйди. Ариэль катта бир қизиқиш билан тақинчоқ ва безакларни томоша қила бошлади, ора-чора бирон бир буюмни синчиклаб кўздан кечираркан, ўзига-ўзи гапиргандек: “Бир сафар Летисия мана шунга ўраниб олганди”, ёки “Буни Шарқ маликаси бўлганда кийганди”, деб қўярди.

Бизлар мажнунтол остида ўтирардик, Ариэлнинг афти-ангорида мамнуният ифодалари зуҳур этиб турган бўлса ҳам, гапларимизни фаромушхотирлик билан тинглар, одоб юзасидангина шартта туриб кетвормаётгани сезиларди. Суҳбатимиз ҳозир тугаб қоладигандек туюлган лаҳзаларда Оланда менга ўғринча қараб қўяр эди. Икковимиз ҳам бир хилда қийналардик, тезроқ шу савил қолгур учрашув тугаса-ю, тезроқ уйимизга кетсак, қаердан ҳам танишгиси келибди-я биз билан! Ариэль яна Летисиянинг саломатлиги ҳақида сўраган эди, Оланда мендан кўз узмай туриб: “У келолмади тамом вассалом” деди. Мен эса ҳозир ҳаммасини очиқ-ойдин айтиб беради, деб кутардим… Ариэль чўп билан ерга ҳар хил шаклларни чизар, дамбадам оқ эшик тарафга қараб қўярди. Ҳаммаси сўзсиз тушунарли эди, шу сабабданми Оланда бинафшаранг конвертни чиқариб Ариэлга узатганда қувониб кетдим. Ариэль эса аввалига ҳайрон бўлиб турди, буни Летисия бериб юборганини тушунгандан сўнг, қип-қизариб кетди ва бизнинг олдимизда очиб ўқишни истамадими, конвертни чўнтагига солди. Шундан кейин ўрнидан турди ва: “Сизлар билан танишганимдан бағоят хурсандман” деди-ю, хайрлашгани қўлини узатди — унинг кафти ўта юмшоқ, ҳатто бир қадар ирғамчиқ эди. Биз танишув маросимининг бунчалик тез тугаб қолганига заррача ачинмадик, лекин Ариэлнинг кўкиш кўзлари билан ғайриоддий туюлган табассумини анчагача эслаб юрдик. Хайрлашаётган чоғидаги “Узр ва алвидо” деган каломи ҳам бизни хайратга солди. Чунки биз бунақа сўзларни умримизда эшитмагандик. Унинг бу сўзлари бамисли шеърий мисралар каби бетакрор ва таъсирли эди. Летисия бизни боғимиздаги лимон бутаси остида кутиб олган чоғда оқизмай-томизмай ҳаммасини айтиб бердик, мен тўлқинланиб кетганимдан биздан бериб юборган хатингда нималарни ёзгандинг деб сўрашимга оз қолди, бироқ атай конвертга солиб, азза-базза елимлаб сўнгра Оландага топширган бўлса қанақасига сўрайман — қисқаси ботинолмадим, икки опа-сингил биримиз олиб, биримиз қўйиб Ариэлни таърифлашга ўтдик, “Сени сўрайвериб эси кетди-да ўзиям” — деб роса гелладик. Тўғрисини айтсам, шундай қилмасак ҳам бўлмасди — фаросати бор одам косанинг остида нимкоса борлигини фаҳмлайди, — бошқа иложимиз ҳам йўқ. Лекин бир томондан яхши — Летисия ўзини бахтиёр ҳис қилади, иккинчи томондан ёмон — шу сабаб Летисия йиғлаб юборишдан ўзини зўрға-зўрға тийиб турарди. Оқибат доимгидек: “Руфь холамнинг ишлари бор эди” дея баҳона қилиб аста қочишдан ўзга йўл тополмадик, Летисия эса лимон бутасининг ям-яшил, топ-тоза япроқчалари остида асалариларнинг тинимсиз ғўнғиллаши ичра бир ўзи қолди.

Кечкурун, ётар олдидан Оланда: “Мени айтди дерсан, эртага ўйинимиз тамом!” — дея шипшиди. Уни янглишди ҳам деёлмайман, тўғри айтди, деб ҳам бўлмасди. Эртасига тушлик чоғида энди ширинлик келтиришганди, Летисия бизга имо-ишора қилиб қолса-чи?! Очиғи довдираб қолдик. Зум ўтмай аччиғимиз чиқди, яхшимас, шуям инсофданми! Нима бўлган тақдирда ҳам, идиш-товоқни йиғиштириб, ювиб-тозалагач, оқ эшик ёнида кўришдик-да, учовимиз темир йўл томонга қанот боғлаб учдик. Мажнунтол остига етиб боргач, Летисия бепарвогина, индамай — ҳолбуки биз кўриб саросимага тушдик — чўнтагидан ойимнинг бир шода марвариди билан тилла билагузуги ҳамда Руфь холам кўзларига суриб тақадиган ёқут кўзли узукни олди. Юрагингга балли! Худо кўрсатмасин, чақмачақар Лосалар сезиб қолса борми, ўша заҳоти ойимга оқизмай-томизмай етказишади — улардан кутса бўлади! Ана унда кўринг томошани! Ойим билан Руфь холам битта қўймай юлади-я сочимизни! Аммо Летисия пинагини бузмасди, “қўрқманглар, ҳаммага ўзим жавоб бераман”, — деди-да, ердан кўзини узмай туриб хаста бир овозда илтимос қилди: “Бугун мен ҳайкал бўлиб турсам майлими?”. Биз жон-жон деб рози бўлдик, ҳатто ҳали кўксимиздаги гина-кудурат кўтарилиб улгурмаганлигига қарамай, Летисияга меҳримиз товланиб кетди, шу дақиқаларда унинг ҳар қандай талаб- истагини бажо келтириш, кўнглига қараш истаги жўш урарди юрагимизда. Унга энг сара зеб-зийнатлар — товус патларидан тортиб узоқдан қараганда кумуш тусда товлангувчи тулки мўйнаси, саллага ўхшатиб ўрасин учун пушти ранг шарфни олиб бердик. Буларнинг бари уйдан келтирилган қимматбаҳо тилла тақинчоқлар билан “йиғлаб^ кўришарди. Летисия хаёл сурганча жим турар, афтидан мўлжаллаган ҳайкалини қандай акс эттириш ҳақида ўй сурарди. Поезднинг қораси кўринганда у тепаликка чиқиб олди, шунда дафъатан бутун зеб-зийнат, тилла тақинчоқлари қуёш нурида кўзларимизни қамаштириб юборгудек ярақ-ярақ товланиб кетди. Илкис у шахд билан иккала қўлини азот кўтарди-да, бошини бир силтаб орқага ташлади (бечора ён тарафга қимирлатолмасди, қисқаси, ўзга иложи ҳам йўқ эди!) ва новдадек чунонам эгилдики, азбаройи худо, кўриб, чин сўзим, юрагим орқамга тортиб кетди. У ижод қилган ҳайкал гўзал, беқиёс эди. Бу бамисли бир мўъжиза эдики, одамнинг ишонгиси келмасди. Бизлар ҳатто вагон деразасидан бошини чиқариб кўзига ҳайкалдан бошқа ҳеч нарса кўринмай, тикилиб қараётган ва то поезд муюлишга сингиб кетмагунча Летисиядан кўз узмаётган Ариэлни ҳам унутиб юборганимизни сезмай қолибмиз. Сабабини айтиб беролмайману, бироқ поезд ғойиб бўлган ҳамоно Оланда иккимиз Летисиянинг ёнига югурдик. У ҳам кўзларини чирт юмганча қотиб турар, кўз ёшлари ёмғир томчилари каби ёноқларини ювиб оқарди. У кўмаклашиш ниятида узатган қўлларимизни оҳиста, беозоргина қайтариб, тепаликдан ўзи тушди. Кимматбаҳо тақинчоқларни ечиб чўнтагига солди-да, чурқ этмай, шалвираганча уйимиз тарафга кета бошлади. Бизлар унинг ортидан лолу ҳайрон қараб қолдик. Сўнг охирги марта Летисия яхши кўрган зеб-зийнатларни қутига солиб жойладик. Энди бу ёғига нима бўлишини кўнглимиз сезарди, шунга қарамай эртасига биз Руфь холамнинг “Шовқин солманглар, Летисиянинг тинчи бузилади”, деганларига ортиқча аҳамият бермай, мажнунтоллар ўсган салтанатимиз сари югурдик. Бечора Летисия тоби қочиб ёстиқцан бош кўтаролмай ётарди. Қизиғи, поезд ёнимиздан ўтаётган маҳал иккинчи вагоннинг деразаси ёнида ҳеч зоғ кўринмаганига қилча ҳам ажабланмадик. Бир-биримизга маънодор қараб кулимсираб қўйдик. Лекин яширишдан нима фойда бир жиҳатдан.

Манба: «Жаҳон адабиёти» журнали,09/2013

08

002>Хулио Кортасар (исп. Julio Cortázar; асл исми: Хулес Флоренсио Корта́сар) 1914 йилнинг 26 августида Брюсселда Аргентина савдо ваколатхонаси ходимининг оиласида туғилди. Болалик ва ёшлиги Буэнос-Айрес шаҳрида ўтган. Буэнос-Айрес университетини молиявий танқислик туфайли тугатолмаган Хулио 7 йил давомида қишлоқ ўқитувчиси бўлиб ишлашга мажбур бўлди. 1944 йилдан Мендоса университетида, 1946 йилдан Китоб палатасида ишлади. 1951 йили адабиёт бўйича степендияга сазовор бўлган Кортасар Европага йўл олади ва ўшандан бошлаб қолган бутун умри Парижда ўтди.
«Аргентинанинг биринчи рақамли адиби» — ХХ асрнинг 60-70 йиллари жаҳоннинг нуфузли танқидчилари машҳур ёзувчи Хулио Кортасарга шундай таъриф берган эдилар. Бу баҳо ҳозир ҳам ўз қимматини йўқотгани йўқ. Ёзувчининг «Имтиҳон», «Ютуқ» каби романлари, «Таъқибчи», «Мануелнинг китоби» каби қиссалари, «Бошқа бир осмон», «Жанубий шоссе», «Автобус», «Иблис сўлаги», «Истило қилинган уй» каби ҳикоялари жаҳон адабиётига муносиб улуш бўлиб қўшилди.

04Xulio Kortasar (isp. Julio Cortazar; asl ismi: Xules Florensio Kortasar) 1914 yilning 26 avgustida Bryusselda Argentina savdo vakolatxonasi xodimining oilasida tug’ildi. Bolalik va yoshligi Buenos-Ayres shahrida o’tgan. Buenos-Ayres universitetini moliyaviy tanqislik tufayli tugatolmagan Xulio 7 yil davomida qishloq o’qituvchisi bo’lib ishlashga majbur bo’ldi. 1944 yildan Mendosa universitetida, 1946 yildan Kitob palatasida ishladi. 1951 yili adabiyot bo’yicha stependiyaga sazovor bo’lgan Kortasar Yevropaga yo’l oladi va o’shandan boshlab qolgan butun umri Parijda o’tdi.
«Argentinaning birinchi raqamli adibi» — XX asrning 60-70 yillari jahonning nufuzli tanqidchilari mashhur yozuvchi Xulio Kortasarga shunday ta’rif bergan edilar. Bu baho hozir ham o’z qimmatini yo’qotgani yo’q. Yozuvchining «Imtihon», «Yutuq» kabi romanlari, «Ta’qibchi», «Manuelning kitobi» kabi qissalari, «Boshqa bir osmon», «Janubiy shosse», «Avtobus», «Iblis so’lagi», «Istilo qilingan uy» kabi hikoyalari jahon adabiyotiga munosib ulush bo’lib qo’shildi.

08

 

003
Xulio KORTASAR
O’YINNING TUGASHI
Olim Otaxon tarjimasi
008

Quyosh tandirdek qizdirayotgan pallada, jaziramaga ham qaramay, men, Letisiya, Olanda uchovimiz temiryo’l yoqasiga o’ynagani borardik. Oyim bilan Ruf` xolam tushlikdan so’ng dam olgani xona-xonalariga kirib ketishlari bilanoq, hayhotdek hovlimiz etagida kesakisiz, to’g’ridan-to’g’ri devorga o’rnatilgan oq eshikchadan lip etib chiqardigu, qanot bog’lab uchardik. Ikkovlari har kuni idish-tovoq yuvaverib bezib ketishgan, birpasda charchab ham qolishardi, shu sababli Olando ikkimiz ularga jonimiz achir, idish-tovoqlarni yuvib-artishga qarashib yuborardik. Ammo ming afsus, doim aksiga olar, yordam beramiz deb, ularga ish orttirar, bu ham yetmagandek, asablarini buzar edik. Negaki qizdirilgan yog’ hidi bilan Xose degan mushugimizning bag-bug’i, Olanda ikkovimizning ko’ngilga uradigan baqir-chaqirimiz, talashib tortishishlarimiz hamda qoshiq-sanchqilarning sharaqa-shuruqlari tutib ketgan nimqorong’i oshxona chidab bo’lmas bir ahvolga kelar, pirovardida, bizning dastyorchiligimiz janjal-to’polon, gina-araz bilan tugar edi.

Hammasini Olanda boshlardi. Ochig’ini aytganda, u janjal chiqarishga juda usta edi, xohlasa hammani urushtirib ko’ya olardi. Goh hozirgina yuvib-tozalangan stakanni yuvindi to’la chelakka bilmagandek tushirib yuborar yoki kutilmaganda: “qo’shnimiz Losalar bunaqa qora ishlar uchun uylariga ikkita xizmatkor ayol olishibdimi?” — deya so’rab qolardi. Men esa boshqacha yo’l tutardim: Ruf` xolamga: “oyim agar yuvishni xush ko’radigan ryumkalar bilan likopchalar qolib, qorayib ketgan tunuka kastryulkalarni qirib qirtishlaridan nariga o’tmas ekansiz, qo’llaringizning otashkurakdan farqi qolmaydi” — deya shama qilar va shu tariqa ikkovlarini osongina bir-birlariga qayrab qo’yardim. Mabodo ta’na-dashnom, bezorijon pand-nasihat, ota-bobolarimizning ibratomuz hayoti, odob-axloqi haqidagi “ma’ruzalar” boshlanib qolsa, so’nggi chorani ishga solardik — mushugimiz Xosega qaynab turgan suvdan bir cho’mich sepib yuborardik. “Qaynoq suvda kuygan mushuk sovuq suvdan qochadi”, deyishadi. Bekor gap! Bizning Xose xuddi “qani, yuz daraja qaynog’idan bo’lsin, iliqroq bo’lsa ham zarari yo’q, yana bir sepinglar-chi” — degandek atay o’choq yonidan ketmay, o’sha orada aylanishib yurardi. Bunaqa hodisa tez-tez takrorlanib turganiga qaramay, mushukka hali hanuz ziyon-zahmat yetmagan, soppa-sog’ yuribdi, ammo o’sha damlarda uyimiz g’alvaning iniga aylanardi, bu qiy-chuv, janjal, odatda, Ruf` xolamning avj pardalarda baqirishi bilan nihoyasiga yetardi. Aloha, oyim to bizga qadrdon bo’lib qolgan tayoqni izlab topgunlaricha Olanda ikkimiz juftakni rostlab qolardik, uzun yo’lakdan o’tib, hovlining narigi boshida Letisiya bizni kutib o’tirgan xonaga kirib yashirinardik; o’sha kezlar Letisiya Pongsong dyu Terraylning Rokambola haqidagi kitobini qo’ymay o’qib o’tirgan bo’lardi. Nimasi yoqib qolgan unga bu kitobning — sira aqlimiz yetmasdi. Shundan shunga kelgan oyim Letisiyaning xonasiga yetib kelgan hamon birdan boshimizda yong’oq chaqish niyatidan qaytib qolardi. Ichkaridan eshikni tambalab olib, yalinib-yolborishga tushar, diydiyomiz birpasda oyimning joniga tegar, Olanda ikkimiz pushaymonligimizni yig’lamsirab, sahna aktyorlaridek ta’sirli tarzda ijro etardikki, ham ko’ngli yumshab, ham toqati bitgan oyim barchasiga qo’l siltab iziga qaytardi. Ketayotganida: “Hah rasvo qizlar-a, bir kuni ko’chaga haydab yuboraman, ana o’shanda ta’ziringizni yeysiz!” — deya po’pisa qilib qo’yishni kanda qilmasdi.

Hayronman, bizga yopishgan ko’ngilsizliklarning bari oyim jazo tariqasida aytayotgan ana o’sha ko’chada, aniqrog’i, biz vujud-vujudimiz bilan oshiqayotgan temir yo’l yoqasida barham topardi. Uyda janjal-to’polon tinchib, hatto Xose ham xushbo’y is taratayotgan limon butasining soyasida asalarilarning viz-viz “kuyidan” zavqlanib yotganida biz sekingina oq eshikdan chiqib, uni yana xuddi shunday — g’ijirlatmay yopgan zahotimiz dilimiz ozodlikning g’ayrat, zavq-shavqiga to’lib, uchovimiz ham sevimli maskanimiz sari yeldek uchardik. Temir yo’l yoqasidagi tepalikka yetib kelgach, o’sha yerdan turib yastanib yotgan saltanatimizni ichki bir iftixor va mehr bilan tomosha qilardik.

Bu yer, chindanam, biz uchun bir saltanat edi. U temir yo’l keskin burilgan nuqtadan boshlanib hovlimizning orqa tarafidagi devorlarga dovur taqalib o’tgan yerlarni o’z ichiga olardi. Bu zamin shag’al, temir izlar, mayda toshlar orasidan nish urib chiqqan nomsiz giyohlar hamda tog’ jinslaridan iborat edi, xolos. Mana shu tog’ jinslarining tarkibidagi kvarts, dala shpati va shaffof zarralar oftob nurida xaqiqiy gavhar kabi jilolanardi.

Biz hadik, xavotir ichida (poezd kelib qolishidan emas, balki uydagilardan: ular bizni har daqiqada ko’rib qolishlari mumkin edi-da) cho’k tushib temir izlarni ushlab ko’rardik, cho’g’dek qizigan toshlardan taralayotgan qaynoq hovur yuz-ko’zimizga urilar; so’ng qaddimizni rostlab daryo tomon yuzlanardik, daryodan esayotgan namxush, lekin o’ta issiq hovur yuz-ko’zlarimizu, quloqlarimizga urilib kuydirgudek bo’lardi, oqibat terlab ketar va pastga yugurib tushardik, zum o’tmay yana tepalikka ko’tarilardik; shu tariqa bir necha marta chiqib-tushar va har safar dam quruq jaziradan sernam otashkadaga, dam sernam otashkadadan quruq jaziraga tushib-chiqqandek bo’lardik. Lov-lov yonayotgan kaftlarimizni a’zoyi-badanimizga bosib, ter quyilishini his qilishdan huzurlanar edik. Ko’z o’ngimizda qizg’ish tusda tovlanayotgan temir yo’l shpallari, kumushdek tovlanib oqayotgan daryo manzarasi zavqimizga zavq qo’shardi.

Aloxa, tepalikdan tushib, o’sha qayroqi toshlardan terib ko’tarilgan oq eshikli devor yoqasidagi majnuntollarning salqin soyasiga borib o’tirardik. Saltanatimizning markazi, biz uchun afsonaviy maskan — tabarruk o’yingoh shu majnuntollar ostida edi. Biz sevgan o’yinlarning hammasini zukko va erkatoy Letisiya o’ylab topgandi. Bunday deyishimning sababi, uning hayoti havas qilarli darajada ma’mur — hamma uning ko’ngliga qarar edi. Bizga o’xshab idish-tovoq yuvmas, o’rin-ko’rpa solmas, supur-sidirdan darxon edi, ko’ngli nimani tusasa, o’shani muhayyo qilishardi, xohlasa uzzukun rasm chizib, haykalchalar yasab o’tirar yoki kitob o’qir va hatto, xoxdasa kattalar bilan allamahalgacha bemalol gaplashib o’tirardi. Bu hali holva ekan! Alohida xona ajratib berishgani-chi?! Xontaxtasidan arimaydigan shirinliklar-chi?! Izzat-ikrom, ayab erkalashlarni ayting! Bunday marhamat va mavqedan Letisiya qolib, men foydalanaymi? U nafaqat o’yinlarimizga bosh bo’lar, balki butun saltanatimizga hokim edi. Uning chizgan chizig’idan chiqishni xayolimizga ham keltirmasdik, aksincha, jon-jon deb itoat etardik. Ehtimol, hammasiga oyimning pand-nasihatlari sabab bo’lgandir: u Letisiyaga qanday muomala qilish, qanday muomala qilmaslik haqida ertayu kech eslatib turardi. Balki singlimizni astoydil yaxshi ko’rganimiz uchun barcha erkalik va injiqliklarini ko’tarar va buyruqbozlik qilishiga ahamiyat bermasmidik?! Ammo esizgina, Letisiyaning turqi-tarovati rahbar bo’lishga porom kelmasdi. Bo’yi past, buning ustiga o’ta ozg’in. Olando ham nozikkina, bunday qaralsa, mening ham vaznim ellik kiloga yetmas — qo’rqmasdan aytishim mumkin — oriqqina edim. Biroq Letisiyaga o’xshagan qizlarni uchratish amri-mahol; eti suyagiga yopishgan, bo’yni, quloqlari ham etsiz, rangpar edi. Ehtimol, xastalik uni shu ko’yga solgandir?! Uning umurtqasi lat yegan, shu sababdan boshini tutolmas, qo’shnimizning oshxonasida devorga suyab qo’yilgan dazmol taxtasini eslatardi. Tavba qildim, chindanam dazmol tahtasining o’zginasi-ya! Shunga qaramay, bizni istagan ko’yga solishini ayting!

Bir kunmas bir kun oyim bilan Ruf` xolam bizning o’yinlarimiz haqida bilib qolishganda uyda nimalar bo’lishini tasavvur qilsam yuragim orqaga tortib ketadi. Aniq, kimdir hushidan ketgan, kimdir suv keltirib sepgan, Ruf` xolamning “si-bemol`” pardasiga chiqib chinqirishi… ketidan dod-voy boshlanishi; yelga sovurilgan umr, bekordan-bekor yo’qotilgan salomatlik, “ko’rgan kunim qursin, shularni deb yashasamu, evaziga shumi rahmat?!”, pirovardida, biz “osiy bandalar” — quloqsiz bolalarga ko’riladigan jazo ro’yxati ovoza qilinadi. Eng oxirida esa eshitaverib ko’nikib ketganimiz o’sha iddao: “Yaramas kasofatlar, bir kuni ko’chaga …” Nega ko’cha bunchalik yomon, nimasi qo’rqinchli — tushunolmayman.

O’yin boshlanishidan oldin Letisiya qur’a tashlardi. Ba’zan esa mayda toshchani olib kaftiga berkitar, toshcha qaysi qo’lida ekanini topish kerak bo’lardi, ba’zan esa yigirma birgacha sanash orqali aniqlanardi, gohida boshqa bir nima o’ylab topardi… Yigirma birgacha sanash chog’ida azbaroyi qulaylik uchun bunday qilardik: go’yo bizlar uch kishi emas — beshta yoki oltitamiz, basharti xayolimizdagi qizlardan birontasining chekiga yigirma birinchi bo’lish tushib qolsa, yana boshidan sanashga tushardik, to men, Letisiya va Olandodan bittamiz yigirma birinchi bo’lib chiqib ketmaguncha sanoq davom etaverardi. Shu hal bo’lgach, Olando ikkimiz katta xarsang toshni surib, uning ostidagi maxsus qazilgan o’radan taqinchoqlar to’la qutini olardik. Chek tashlaganda Olando yutib chiqdi deylik, Letisiya bilan men o’zimizga manzur taqinchoqlarni tanlab berardik. Uyinimiz asosan ikki xil edi, bittasi “haykal”, ikkinchisi esa “holat” degan o’yin. Ikkinchi o’yin uchun libos yoki taqinchoqlar shart emasdi, asosiysi, yuz-ko’z orqali holatni ifodalash, sodda, tushunarli ishoralar bilan aks ettirishdan iborat edi. Mana masalan, hasadni
oling, bu holatda mushtlar tugiladi, azbaroyi qattiq siqilgani uchun barmoqlar oqarib ketadi, ko’zlar chaqnaydi. Shafqatmi? Marhamat — iltijo bilan osmonga termulgan ko’zlar, farishtadek ma’sum chehra, uzatilgan ko’llarda bir parcha matomi, tol novdasimi, koptokchami, qisqasi, tasavvurdagi bironta yetimchaga niyat qilingan xayr-ehson… Hammasidan ham nomus yoki ko’rquvni aks ettirish oson edi. Lekin g’azab yoki rashkni ifodalashda qiynalardik. Liboslar bilan bezaklar “haykal” o’yinida askotardi. Xohlagan narsangni, xayolingga kelganini aks ettirish cheksiz imkoniyat. Biz qoyilmakom ifoda yaratish uchun uzoq tortishardik. Qoida bo’yicha haykal bo’luvchining o’zi uchun bir tutam tasma yoki tugmachadek narsa tanlashga ham haqqi yo’q. Unga nima ravo ko’riladi — sheriklariga bog’lik edi, sheriklari nimani tanlab berishsa, o’shanga qarab to’n bichardi, ya’ni qanday haykal bo’lib turishni o’zi uchun hal qilardi. Ushbu o’yinning o’ziga yarasha kiyinchiligi bor edi, chunki ba’zan bezaklarni tanlab berayotgan ikki kishi qasddan, atayin “haykal”ni qiynash uchun, eng ko’rimsiz va keraksiz narsalarni tanlab berardi. Aksar hollarda esa haykal rasvoyi jahon bo’lardi. “Holat” o’yini chog’ida bo’lsa hammasi tinchgina, bejanjal va gina-kuduratsiz o’tardi.

Men aytib berayotgan bu voqealar Xudo biladi, qachon boshlangan, biroq, aniq esimda — vagon oynasidan birinchi maktub uchib tushgan kundan e’tiboran hamma narsa ostin-ustun bo’lib ketdi. Rostini aytsam, agar o’yinimizni tomosha qiluvchi bo’lmasa, haykalga o’xshab qotib turishlaru har turli holatlarni ifodalab berishlar juda tez jonimizga tegardi. O’yinimizning butun mohiyati shundan iborat ediki, chekiga tushgan qiz soat roppa-rosa ikkiyu sakkizda Tigre shaharchasidan chiquvchi poezdni temir yo’l yoqasidagi tepalikka chiqib kutib olishi va yo’lovchilarga o’zini ko’z-ko’z qilib turishi lozim edi. Odatda poezdlar bu yerdan katta tezlikda o’tar, shu bois biz o’z san’atimizni vagon derazalari orqali ko’rishga ulguruvchi yo’lovchilarga namoyish etishdan uyalib o’tirmasdik. Boshida ola-chalpoq qilib hech narsani ko’rolmasdik, lekin sekin-asta poezdning ko’z ochib yumguncha lip etib o’tib ketishiga ko’zimiz o’rgandi va hatto ayrim yo’lovchilarning biz bilan salomlashish istagida qo’l silkishlari, jilmayib qarashlarini aniq-taniq ko’radigan bo’lib qoldik. Muguzdan ishlangan ko’zoynakli mo’ysafid, sochlari qordek oppoq janob har safar oynadan boshini chiqarib, ro’molchasini silkitgancha tepalikda qotib turgan “haykal”ni olqishlar edilar. Vagon zinapoyasida o’tirib olgancha maktabdan qaytayotgan o’quvchi bolalarni aytmaysizmi! Ba’zilar bir nimalar deb qiyqirgan, boshqalari bizlardan jiddiy nigohini uzmagan. Afsuski, haykal bo’lib turgan yoki holat ifodalayotgan qiz buni ko’rmasdi. Buning iloji ham yo’q edi. Chunki uning butun diqqat-e’tibori poezd o’tib ketguncha qilt etmay turish va chayqalib ketmaslikka qaratilardi, bir so’z bilan aytganda o’zidan ortmasdi. Biz esa, o’yinimizning asosiy ishtirokchisi yo’lovchilarga qanday ta’sir qilganini majnuntol soyasidan kuzatib turardik. Mart oyining boshlarida, yanglishmasam, seshanba kuni ikkinchi vagon oynasidan o’sha mash’um maktubcha uchib tushdi. Maktub “g’iybatchi” holatini ifoda etayotgan Olandoning oldidagi toshga urilib koptokdek sapchib to’ppa-to’g’ri mening oyoqlarim ostiga kelib tushdi.

To’rt buklangan noma temir gaykaga bog’langan edi. Uni erkak kishi yozganligi sezilib turardi — qing’ir-qiyshiq harflar bilan quyidagilar yozilgandi: “Men ikkinchi vagonning uchinchi oynasi oldida o’tiribman. Ariel` B.” Shundan-shunga zalvorli gaykaga bog’lab uloqtirilganidan nomaning qo’limizga tegishini juda-juda istagan odam yozgani aniq. Biroq, ajabo, u shuncha tashvish chekishga arzimaydigan darajada qisqa va hissiz yozilgan edi. Lekin ming qilganda ham boshimiz osmonga yetdi va o’sha zahoti qur’a tashladik. Qur’a menga chiqtsi. Ertasiga birontamizning tepalikka chiqib san’atimizni namoyish etgimiz kelmasdi, tavba. Hammaning fikru xayoli — Ariel` B. ni yaxshilab ko’rib qolish. Keyin mulohaza qilib, o’yinni bir marta ham to’xtatmaslik kerak, (Ariel` buni noto’g’ri tushunishi mumkin) degan qarorga keldik-da, kim topsa o’sha yutadi, deya Letisiya mayda toshchani kaftlari orasiga yashirdi. Letisiyaning o’zi yutib chiquvdi, Olando ikkovimiz quvonganimizdan bir-birimizni quchoklab oldik. Sababi, boyaqish singlimiz haykal bo’lishni juda boplar edi. Qimir etmay qotib turganida uning nogiron ekanini hech kim payqamasdi. Gap bunda ham emas, eng muhimi — uning butun qiyofasidan, har bitta harakatidan alohida poklik va mas’umlik yog’ilib turardi. Agar “holat” o’yini bo’lsa, u odatda Shafqat, Itoat, Fidoyi, Himmatni ifodalashga urinardi. Bordiyu haykal bo’lishga to’g’ri kelsa, qay jihati bilandir katta uyimiz devoriga osilgan, Ruf` xolam qachon qaramang “Miloslik Venera” — deb tilga oladigan suvratdagi sohibjamolga o’xshashga harakat qilardi. Nimasini aytasiz… o’sha kuni Letisiya nima kiygani ma’qul, qaysi taqinchoqlar unga ko’proq yarashishi borasida uzoq o’yladik. O’zi niyatimiz bitta — Arielni lolu hayron qoldirish. Letisiya yengsiz kalta ko’ylakda edi, biz yashil baxmaldan tunukasifat yopinchiq bichdik, boshiga esa majnuntol novdalaridan yasalgan chambarak kiydirdik, Letisiya hayron qolarli darajada qadim-yunon ma’budasiga o’xshab qoldi. U qanday holatda turmoqchi ekanini tushuntirganda hayajonlanib ketganimizdan Arielni munosib kutib olish uchun tepalikka uchovimiz ham chiqib turmoqchi bo’ldik.

Letisiya haddan ziyod ochilib ketgandi, unga qaragan odam ko’zini uzolmasdi, u to poezd o’tib ketgunicha qilt etmadi. Yonga burilolmagani uchun boshini orqaga tashladi va ikkala qo’lini tushurib qotib qoldi, — yashil yopinchig’ini qo’yavering, — qoyil! Miloslik Veneraning xuddi o’zi!

Ikkinchi vagonning uchinchi oynasi oldida o’tirgan mallasoch o’spirinni bir qarashda tanidik — salomlashib qo’l silkiganimizda quvonchdan og’zi qulog’iga yetdi Uni atigi bir soniya ko’rishga ko’rdik, lekin uch soatdan keyin ham u haqdagi bahs-munozaramiz to’xtay demasdi: kostyumining rangi qanaqa — kulrang edimi, ko’kish edimi, qizil galstugi qanaqa tusda tovlanardi, umuman, Arielning o’zi-chi — xushro’ymi, so’xtasi sovuqmi va hokazo mavzularda bahsimiz davom etaverdi. Payshanba kuni men iztirob holatini aks ettirayotganimda, “Uchovingiz ham bir-biringizdan ajoyib ekansiz. Ariel` B.” degan mazmunda yana bir noma oldik. Shundan so’ng har safar poezd o’tganida Ariel` vagon oynasidan boshini chiqarib, bizga qo’l silkitadigan bo’ldi. Biz uni o’n sakkiz yoshda (holbuki, uning o’n oltiga ham kirmaganiga uchovimizning ishonchimiz komil edi), har kuni o’qishdan ingliz kollejidan qaytayotgan bo’lsa kerak, deya taxmin qilardik. Kollejda o’qishiga shak-shubha yo’q, chunki bizning Ariel` oddiy bilim yurtida o’qishi mumkin emas edi, nazarimizda! Qanaqa xonadonning farzandi ekani shunday ko’rinib turibdi-yu!

Olandaning omadi kelib, qatorasiga uch kun qur’a tashlanganda yutib chiqdi. Birinchi kun Umidsizlik holatini bopladi, ertasiga G’arazni betakror bir qiyofada o’rinlatib qo’ydi; uchinchi kun aks ettirgan Raqqosasi haqida-ku gapirmasa ham bo’ladi. Shunaqa ham qoyillatdiki, asti qo’yavering, ko’rgan odam tasannolar aytmasdan iloji yo’q. Poezd muyulishda ko’ringanidan to saltanatimiz yonidan o’tib ketgunicha, yana tag’in oyoq uchida qilt etmay turishning o’zi bo’ladimi?

Nixoyat, menga ham navbat keldi, o’sha kuni men vahimaga tushgan odam holatini ifoda etib turganimda birov uloqtirgan gugurt qutisidek gaykaga bog’langan noma vagon oynasidan uchib tushdi. Uni o’qib, dabdurustdan tushunolmadik: “Orangizdagi… eng yokimtoyrokdir”. Letisiya Ariel` kimni nazarda tutayotganini sal kechikibroq fahmladi, fahmlagach — qizarib ketdi va bir chekkaga o’tib oldi. To’g’risini aytganda, Olanda ikkimizning hazilakam achchig’imiz chikmadi. Bu Ariel` deganlari qip- qizil ahmoq ekan-u! Letisiyaga aytib bo’lmaydi-da bu gapni, ham nozik, ham ko’ngli yarimta. Lekin, har qalay, nomani olib kissasiga solib qo’ygani nimasi, kimga atalganini sezgan-da! Uyga qaytayotganimizda yo’lda uchovimiz churq etmay ketdik, kechqurun esa har kim o’zidan ortmay, bir-birimizni deyarli ko’rmadik ham. Kechki ovqat paytida Letisiyani ko’rsangiz edi, u bir gapirib o’n kular, ko’zlari por-por yonardi. Oyim Ruf` xolamga bir-ikki marta ma’noli karab qo’ydiki, buning tagida ana ko’rdingmi, boshlanishi chakki emas, o’zgarib qolganini qara, ikki kunda-ya, — degan ma’no anglashilardi. Gap shundaki, o’sha kunlari Letisiyaga yangi dori-darmon bera boshlashgan edi.

Kechasi Olanda ikkimiz bu yog’iga nima qilish kerakligi haqida allamahalgacha gaplashib yotdik. Ming qilganda ham Arieldan xafa bo’lishning keragi yo’q edi. Nima qipti, vagon oynasidan qarasa qarabdi, nimadir, kimdir unga ko’proq yoqibti, shungayam ota go’ri qozixonami?! Lekin Letisiya-chi, uni nima jin urdi, nega bunaqa qilyapti, uyda hech kim mushugini pisht demasligini, qattiq-qurum gapirib dilini og’ritmasligiyu, aybini ko’rib ko’rmaslikka olishlariga ishonchi komil bo’lgani uchun shunday kilyaptimi? Yoki hammasini bilishsa ham, bilmagandek churq etishmaydi, deya o’ylayaptimi?! Odamzod haddidan oshmasin ekan.Letisiyaning dasturxon tepasidagi qiliqlari, o’sha zormanda nomani faqatgina o’ziga tegishlidek kissasiga solib qo’yishlari shundan dalolat bermaydimi?! Bunisi endi ortiqcha! O’sha kuni men yana alag-chalag’ tush ko’rib chikdim. Tushimda sahar payti emishu, men son-sanoqsiz temir izlar kesishgan hayhotdek maydonda turgan emishman. Hali chap tomonimdan, hali o’ng tomonimdan poezdlar shitob bilan o’tib qolarmish, mana hozir orqamdan kelayotgan poezd meni yanchib bosib ketadi, deya qo’rqarmishman…

Ertalab uyqudan turganimda kechasi ko’rgan tushimni eslab o’tirishga imkon ham bo’lmadi, hojati ham qolmadi, chunki Letisiyaning ahvoli chatoq edi, u hatto birovning ko’magisiz kiyinolmasdi ham. Uyqudan turganda shu ahvolda ekan… Aftidan kechagi qilmishidan qattiq pushaymon yeb, o’z yog’iga o’zi qovrilib uxlolmay chiqqan bo’lsa kerak-da. Bizlar birimiz olib, birimiz qo’yib uning ko’nglini olishga tushib ketdik: o’zingni hadeb urintiraverma, toliqqansan, hech qaerga chiqmay bir-ikki kun dam ol, kitobingni o’qib yot, deya maslahatlar berdik. U e’tiroz bildirmadi-yu, lekin biz bilan nonushta qilgani chiqdi va hatto oyim bilan Ruf` xolam xol-ahvol so’rashganda, “ancha yaxshiman, o’tib ketdi”, — dedi. Shu alfozda ham Letisiya dam Olandoga, dam menga tikilib qarar edi.

O’sha kuni chek tashlaganimizda men yutib chiqdim, lekin nima uchundir — negaligini o’zim ham tushunolmayman — navbatimni Letisiyaga bag’ishladim. Nega, nima sababdan, farqi nima — bag’ishladimmi bag’ishladim, gapni aylantirishning hojati yo’q. Modomiki, Ariel` uni yoqtirar ekan, husni jamoliga to’ysin… Letisiya, asosan, “haykal” o’yinini yaxshi ko’rardi, boshqasiga uncha qiziqmas edi, shu sababli unga osonroq deb biron-bir odmiroq narsa tanladik, bechorani qiynab nima ham qilardik? U xitoy malikasiga o’xshab turishni lozim topdi. Bu judayam oson edi: xitoy malikalariga monand kaftlarini ko’ksida qovushtirib, bir ibo bilan yerga boqib tursa bas — xuddi o’zi-da! Uzoqdan biz kutayotgan poezdning qorasi ko’ringan zahoti Olando atay o’girilib oldi, men esa Arielning faqat Letisiyaga termulib qaraganlarini, poezd o’tib ketguncha va muyulishga borib ko’zdan g’oyib bo’lgunicha undan ko’z uzmaganini ko’rib turdim! Aniqki, xitoy malikasi timsoliga aylangan Letisiya Arielning intizor termulganlarini ko’rolmadi. Ammo qaytib majnuntol ostiga kelganimizda uning avzoyidan shu narsani fahmladimki, Letisiya hamma gapdan boxabar va u liboslarini ertalabgacha yechmay xitoy malikasining qiyofasida yurishga tayyor edi!

Chorshanba kuni Letisiyaning talabiga binoan faqat Olanda ikkimizning o’rtamizda qur’a tashlandi (insof yuzasidan olganda bu odilona talab edi!). Yana Olanda yutdi — juda omadli qiz-da! Ammo-lekin Ariel` uloqtirgan noma mening oyoqlarim tagiga kelib tushdi. Avvaliga uni Letisiyaga bermoqchi bo’ldim, keyin fikrimdan qaytdim, nega hadeb uning ko’ngliga qarayverishimiz kerak!! Nega? To’rt buklangan qog’ozni ochdim, unda Ariel` bizlar bilan uchrashish niyatida ekani, shuning uchun ertaga narigi stantsiyada tushib qolib bizning oldimizga kelmoqchiligini ma’lum qilgan edi. Uning dastxati o’ta xunuk edi, shunga qaramay oxirgi jumlasi bizga moydek yoqib tushdi: “Uchala haykalga alangali salomlar. Ariel` B.” Imzosini ko’rsangiz — aji-buji, lekin shu bilan birga qandaydir o’ziga xos g’ayrioddiy edi.

Men ushbu nomani baland ovozda o’qib berdim, tavba, singillarim talmovsirab og’iz ochishmadi! Ularning bu turishlaridan achchig’im chiqdi, Ariel` “Ertaga sizlarni ko’rgani kelaman, — deb tursayu, og’zingizga talqon solib olganingizni-chi”, — deya jerkib berdim o’zimcha. Nima qilamiz, nima deymiz, gaplashib olish lozim. Agar Arielning kelishi haqida uydagilar bilib qolishsa yoki Losalardan bittasi ko’rib, aytib berishsa bormi, ana unda ko’ring! Ulardan ehtiyot bo’lish kerak, bu qo’qilchalar judayam rasvo, g’arazgo’y, g’ayirliklarini aytmaysizmi — voy-voy! Letisiyaning taqinchoqlarini jimgina yechib oldik, indamay savatga soldik va xuddi bir-birimizdan arazlagandek, churq etmay, oq eshik yonigacha bordik.

Ruf` xolam Olanda ikkovimizga “Xoseni cho’miltiringlar” — deb topshiriq berdi-da, Letisiyani ichkariga olib kirib ketdi, Letisiyaning dori-darmon ichadigan vaqti bo’lgan edi. Olanda bilan yolg’iz qolgach, nihoyat gaplashib olishimiz uchun imkon tug’ildi. Odamning ishongisi kelmaydi — Ariel` bizni ko’rgani kelarkan! Nihoyat birinchi marta o’g’il boladan do’st orttiryapmiz-a, xolavachchamiz Tito o’g’il bola bo’lgani bilan bir latta, ovsargina edi, haligacha burni oqib yuradi. Ertangi uchrashuv haqida o’ylab shunaqayam to’lqinlanib ketdikki, azbaroyi Xose buning jatiga qoldi. Boshlab Letisiya xaqida Olanda (menga yo’l bo’lsin) gap ochdi. Mening boshim qotardi: Arielga bor gapni aytsak, hammasi tamom — bu bir, ikkinchi tomondan yashirishdan nima foyda, baribir bir kunmas bir kun hammasi oshkor bo’ladi, o’z baxti uchun birovning baxtini barbod qilmaslik kerak, axir. Lekin qandoq qilsak, Letisiyaning dili og’rimaydi — mana asosiy masala! Bechora, shundoq ham unga og’ir, boz ustiga yangi muolaja boshlashgan, buni eshitsa bormi…

Kechkurun bizning deyarli so’zlashmayotganimizni ko’rgan oyim hayratdan yoqasini ushladi: “Nima balo, tilingiz tanglayingizga yopishib qoldimi hammangizning?! U Ruf` xolamga ma’noli qarab qo’ydi, ikkovlari ham qizlar bir ishkal qilib qo’yishganu, shu bois oralariga sovuqchilik tushgan, yuzlari chidamayapti, deb o’ylashdi, shekilli. Letisiya esa ovqat suzishganda qo’l ham urmay, “tobim bo’lmayapti, xonamga borib yota qolay”, degancha chiqib ketdi. Olanda kuzatib qo’yish uchun o’rnidan dik etib turuvdi, zo’rg’a rozilik bildirdi, men o’sha zahoti to’qishga tutindim — judayam hayajonlansam shunaqa, chalg’ish uchun shu mashg’ulotga tutinaman. Olanda negadir uzoq qolib ketdi — sabrim chidamay qarab kelmoqchi bo’ldim lekin andisha qilib bormadim. Nihoyat Olanda qaytib chiqdi, kelib yonimga o’tirdi, ma’nodor qilib tomog’ini qirib qo’ydi, lekin indamadi. Oyim bilan Ruf` xolam idishlarni yig’ib-terib chiqib ketishlarini ochikdan- ochiq kutib o’tiraverdik. “Ertaga Letisiya hech qayoqqa chiqmas ekan, — dedi Olanda nihoyat yolg’iz qolganimizda, — meni so’rasa, manovi xatni berib qo’yinglar, deya iltimos qildi”. U gapining isboti uchun bluzkasining cho’ntagini kengroq ochib binafsha rang konvertni ko’rsatdi. Ko’p o’tmay taqsimcha yuvish uchun chaqirib qolishdi-yu, gapimiz chala qoldi. So’ngra xonamizga kirib bir og’iz ham gaplasha olmadik, chunki Olandayam, men ham kun bo’yi asabiylashib, judayam toliqqan ekanmiz, o’ringa kirgan zahoti dong qotib uxlab qolibmiz.Ertasiga ertalab meni bozorga yuborishdi-yu, Letisiyani ko’rolmadim. Tushlikka yaqin hol-ahvol so’rab qo’yay, degan niyatda birrovgina oldiga kirgandim, u deraza yonidagi krovatda beholgina yostiqqa yastanib o’tirar — tizzasida sevimli kitobi “Rokambala”ning to’qqizinchi jildi yotardi. Uning rang-ro’yi bir hol edi, shunga qaramay meni xushxandon qarshi oldi va oynaga tinimsiz kelib urilayotgan betayin ari tushiga kirganini kula- kula aytib berdi. Men, “Majnuntollar ostiga sensiz borgimiz kelmayapti”, — dedim. To’g’risi, shu gapni aytishga aytdimu lekin ovozim zo’rg’a chiqdi… “Agar xo’p desang, Arielga “Tobi qochib qoldi”, deymiz…” Biroq Letisiya bunga ko’nmadi. Shunda men sal o’zimni bosib, uni ko’ndirishga harakat qilib ko’rdim; ikki oyogimni bir etikka tiqib olganim yo’g’u, lekin, harqalay, ko’ngil uchun “biz bilan borgin”, deya iltimos qildim. So’ng “hech narsadan cho’chima, haqiqiy tuyg’u odamning yuragida, ko’nglida bo’lishi kerak”, deyishga ham botindim. Hatto “Hikmatlar xazinasi” degan kitobda o’qigan go’zal va purma’no o’gitlardan bir-ikkitasini eslatib ham o’tdim. Biroq Letisiya churq etmadi. Men, ochig’i, o’kindim, u derazadan ko’z uzmas, hozir yig’lab yuboradigandek o’pkasi to’lib o’tirardi. Oxiri “oyimning ishlari bor edi”, degan bahonada yugura chiqib ketdim.

Tushlik qandoq o’tdi, bilmayman, Olanda dasturxonga tekkan dog’ uchun Ruf` xolamdan eshitadiganini eshitdi. Taqsimchalarni yuvganimizni ham, oq eshikcha yoniga qanaqa qilib borganimizni ham yaxshi eslolmayman. Qadrdon majnuntol ostiga borgach, boshimiz ko’kka yetib quvonganimizdan bir-birimizni quchoqlab, yig’lab yuborishimizga oz qolgani aniq esimda. Olanda basharti so’rab qolsa, o’zimiz haqimizda nima deymiz, Arielning hafsalasini pir qilib qo’ymasmikinmiz, deya tashvishlanardi. Yuqori sinfda o’qiydigan bolalarni bilasizu, endigina boshlang’ich sinfni tugatgan, ko’ylak bichish bilan sutni kuvlab moyini olishdan boshqasini bilmaydigan qizchalarni mazax qilishdan nariga o’tmaydilar. Roppa-rosa ikkidan sakkiz minut o’tganda avval poezdning, keyin hadeb qo’l siltayotgan Arielning qorasi ko’rindi, bunga javoban biz “Xush kelibsiz!” deb yozilgan ro’molchalardan tikilgan shiorimizni baland ko’tardik. Yarim soatlardan so’ng, Ariel` tepalikdan tushib keldi, — egnida ko’kish kostyum, u biz o’ylagandan ko’ra tikroq edi. Tanishuv marosimi qanday boshlandi, kim avval gapirdi — yaxshi eslolmayman. Ariel` judayam tortinchoq ekan, og’zidan gapi tushib ketardi, shunday ajoyib nomalar yozib, ko’rgani kelgan odam shunaqa bo’ladimi?! U dastavval bizning haykal va surat bo’lib turishlarimizni ko’rib qoyil qolgani haqida to’lqinlanib gapirdi, so’ng ismimizni, nega uch emas ikki kishi ekanimizni so’radi, Olanda “Letisiya kelolmadi”, degandi, u “Afsus, ming afsus”, dedi va ortidan “Letisiya… judayam chiroyli ekan ismi!”, deya qo’shib qo’ydi.

Aloha, sanoat bilim yurti, u yerdagi mashg’ulotlar, o’rtoqlari haqida qiziq-qiziq narsalarni gapirib berdi (ana sizga ingliz kolleji!). Oxiri taqinchoqlarimizni ko’rsatishni iltimos qildi. Olanda xarsangtoshni surib, bor bisotimizni oldi-da, uning oldiga yoyib qo’ydi. Ariel` katta bir qiziqish bilan taqinchoq va bezaklarni tomosha qila boshladi, ora-chora biron bir buyumni sinchiklab ko’zdan kechirarkan, o’ziga-o’zi gapirgandek: “Bir safar Letisiya mana shunga o’ranib olgandi”, yoki “Buni Sharq malikasi bo’lganda kiygandi”, deb qo’yardi.

Bizlar majnuntol ostida o’tirardik, Arielning afti-angorida mamnuniyat ifodalari zuhur etib turgan bo’lsa ham, gaplarimizni faromushxotirlik bilan tinglar, odob yuzasidangina shartta turib ketvormayotgani sezilardi. Suhbatimiz hozir tugab qoladigandek tuyulgan lahzalarda Olanda menga o’g’rincha qarab qo’yar edi. Ikkovimiz ham bir xilda qiynalardik, tezroq shu savil qolgur uchrashuv tugasa-yu, tezroq uyimizga ketsak, qaerdan ham tanishgisi kelibdi-ya biz bilan! Ariel` yana Letisiyaning salomatligi haqida so’ragan edi, Olanda mendan ko’z uzmay turib: “U kelolmadi tamom vassalom” dedi. Men esa hozir hammasini ochiq-oydin aytib beradi, deb kutardim… Ariel` cho’p bilan yerga har xil shakllarni chizar, dambadam oq eshik tarafga qarab qo’yardi. Hammasi so’zsiz tushunarli edi, shu sababdanmi Olanda binafsharang konvertni chiqarib Arielga uzatganda quvonib ketdim. Ariel` esa avvaliga hayron bo’lib turdi, buni Letisiya berib yuborganini tushungandan so’ng, qip-qizarib ketdi va bizning oldimizda ochib o’qishni istamadimi, konvertni cho’ntagiga soldi. Shundan keyin o’rnidan turdi va: “Sizlar bilan tanishganimdan bag’oyat xursandman” dedi-yu, xayrlashgani qo’lini uzatdi — uning kafti o’ta yumshoq, hatto bir qadar irg’amchiq edi. Biz tanishuv marosimining bunchalik tez tugab qolganiga zarracha achinmadik, lekin Arielning ko’kish ko’zlari bilan g’ayrioddiy tuyulgan tabassumini anchagacha eslab yurdik. Xayrlashayotgan chog’idagi “Uzr va alvido” degan kalomi ham bizni xayratga soldi. Chunki biz bunaqa so’zlarni umrimizda eshitmagandik. Uning bu so’zlari bamisli she’riy misralar kabi betakror va ta’sirli edi. Letisiya bizni bog’imizdagi limon butasi ostida kutib olgan chog’da oqizmay-tomizmay hammasini aytib berdik, men to’lqinlanib ketganimdan bizdan berib yuborgan xatingda nimalarni yozganding deb so’rashimga oz qoldi, biroq atay konvertga solib, azza-bazza yelimlab so’ngra Olandaga topshirgan bo’lsa qanaqasiga so’rayman — qisqasi botinolmadim, ikki opa-singil birimiz olib, birimiz qo’yib Arielni ta’riflashga o’tdik, “Seni so’rayverib esi ketdi-da o’ziyam” — deb rosa gelladik. To’g’risini aytsam, shunday qilmasak ham bo’lmasdi — farosati bor odam kosaning ostida nimkosa borligini fahmlaydi, —
boshqa ilojimiz ham yo’q. Lekin bir tomondan yaxshi — Letisiya o’zini baxtiyor his qiladi, ikkinchi tomondan yomon — shu sabab Letisiya yig’lab yuborishdan o’zini zo’rg’a-zo’rg’a tiyib turardi. Oqibat doimgidek: “Ruf` xolamning ishlari bor edi” deya bahona qilib asta qochishdan o’zga yo’l topolmadik, Letisiya esa limon butasining yam-yashil, top-toza yaproqchalari ostida asalarilarning tinimsiz g’o’ng’illashi ichra bir o’zi qoldi.

Kechkurun, yotar oldidan Olanda: “Meni aytdi dersan, ertaga o’yinimiz tamom!” — deya shipshidi. Uni yanglishdi ham deyolmayman, to’g’ri aytdi, deb ham bo’lmasdi. Ertasiga tushlik chog’ida endi shirinlik keltirishgandi, Letisiya bizga imo-ishora qilib qolsa-chi?! Ochig’i dovdirab qoldik. Zum o’tmay achchig’imiz chiqdi, yaxshimas, shuyam insofdanmi! Nima bo’lgan taqdirda ham, idish-tovoqni yig’ishtirib, yuvib-tozalagach, oq eshik yonida ko’rishdik-da, uchovimiz temir yo’l tomonga qanot bog’lab uchdik. Majnuntol ostiga yetib borgach, Letisiya beparvogina, indamay — holbuki biz ko’rib sarosimaga tushdik — cho’ntagidan oyimning bir shoda marvaridi bilan tilla bilaguzugi hamda Ruf` xolam ko’zlariga surib taqadigan yoqut ko’zli uzukni oldi. Yuragingga balli! Xudo ko’rsatmasin, chaqmachaqar Losalar sezib qolsa bormi, o’sha zahoti oyimga oqizmay-tomizmay yetkazishadi — ulardan kutsa bo’ladi! Ana unda ko’ring tomoshani! Oyim bilan Ruf` xolam bitta qo’ymay yuladi-ya sochimizni! Ammo Letisiya pinagini buzmasdi, “qo’rqmanglar, hammaga o’zim javob beraman”, — dedi-da, yerdan ko’zini uzmay turib xasta bir ovozda iltimos qildi: “Bugun men haykal bo’lib tursam maylimi?”. Biz jon-jon deb rozi bo’ldik, hatto hali ko’ksimizdagi gina-kudurat ko’tarilib ulgurmaganligiga qaramay, Letisiyaga mehrimiz tovlanib ketdi, shu daqiqalarda uning har qanday talab- istagini bajo keltirish, ko’ngliga qarash istagi jo’sh urardi yuragimizda. Unga eng sara zeb-ziynatlar — tovus patlaridan tortib uzoqdan qaraganda kumush tusda tovlanguvchi tulki mo’ynasi, sallaga o’xshatib o’rasin uchun pushti rang sharfni olib berdik. Bularning bari uydan keltirilgan qimmatbaho tilla taqinchoqlar bilan “yig’lab^ ko’rishardi. Letisiya xayol surgancha jim turar, aftidan mo’ljallagan haykalini qanday aks ettirish haqida o’y surardi. Poezdning qorasi ko’ringanda u tepalikka chiqib oldi, shunda daf’atan butun zeb-ziynat, tilla taqinchoqlari quyosh nurida ko’zlarimizni qamashtirib yuborgudek yaraq-yaraq tovlanib ketdi. Ilkis u shaxd bilan ikkala qo’lini azot ko’tardi-da, boshini bir siltab orqaga tashladi (bechora yon tarafga qimirlatolmasdi, qisqasi, o’zga iloji ham yo’q edi!) va novdadek chunonam egildiki, azbaroyi xudo, ko’rib, chin so’zim, yuragim orqamga tortib ketdi. U ijod qilgan haykal go’zal, beqiyos edi. Bu bamisli bir mo»jiza ediki, odamning ishongisi kelmasdi. Bizlar hatto vagon derazasidan boshini chiqarib ko’ziga haykaldan boshqa hech narsa ko’rinmay, tikilib qarayotgan va to poezd muyulishga singib ketmaguncha Letisiyadan ko’z uzmayotgan Arielni ham unutib yuborganimizni sezmay qolibmiz. Sababini aytib berolmaymanu, biroq poezd g’oyib bo’lgan hamono Olanda ikkimiz Letisiyaning yoniga yugurdik. U ham ko’zlarini chirt yumgancha qotib turar, ko’z yoshlari yomg’ir tomchilari kabi yonoqlarini yuvib oqardi. U ko’maklashish niyatida uzatgan qo’llarimizni ohista, beozorgina qaytarib, tepalikdan o’zi tushdi. Kimmatbaho taqinchoqlarni yechib cho’ntagiga soldi-da, churq etmay, shalviragancha uyimiz tarafga keta boshladi. Bizlar uning ortidan lolu hayron qarab qoldik. So’ng oxirgi marta Letisiya yaxshi ko’rgan zeb-ziynatlarni qutiga solib joyladik. Endi bu yog’iga nima bo’lishini ko’nglimiz sezardi, shunga qaramay ertasiga biz Ruf` xolamning “Shovqin solmanglar, Letisiyaning tinchi buziladi”, deganlariga ortiqcha ahamiyat bermay, majnuntollar o’sgan saltanatimiz sari yugurdik. Bechora Letisiya tobi qochib yostiqtsan bosh ko’tarolmay yotardi. Qizig’i, poezd yonimizdan o’tayotgan mahal ikkinchi vagonning derazasi yonida hech zog’ ko’rinmaganiga qilcha ham ajablanmadik. Bir-birimizga ma’nodor qarab kulimsirab qo’ydik. Lekin yashirishdan nima foyda bir jihatdan.

Manba: «Jahon adabiyoti» jurnali,09/2013

077

(Tashriflar: umumiy 61, bugungi 1)

Izoh qoldiring