«Xurshid Davron kutubxonasi»ning hayitligi: Shashmaqom (11 albomdan iborat) & Sultonali Mannopov. O’zbek xalq musiqa madaniyati. Shashmaqom

009   «Хуршид Даврон кутубхонаси»нинг ютуб тармоғидаги каналида (каналга обуна бўлсангиз хурсанд бщламиз)мингга яқин мумтоз адабиётимиз ва санъатимиз намуналари, Ислом ва миллий тарихимизга оид бадиий фильмлар, телевизион ва театр спектакллари мавжуд. Бугун қутлуғ айём арафасида ана шу хазинадан ўрин олган бебаҳо бойлик: 11 альбомдан иборат «Шашмақом» мажмуини сиз, азиз юртдошларимизга тақдим этамиз.

Шашмақом – ўзбек ва тожик халқлари мусиқа меросида марказий ўрин тутган мақомлар туркуми; мақом — оҳанг, парда, ханг, усул, шакл, услуб каби воситалар билан ўзаро узвий боғланган мумтоз чолғу куйи ва ашулалар мажмуидир. Шашмақом ХVIII асрларда 12 мақом тизими (Дувоздах мақом) ва Бухоро мусиқий анъаналари негизида Марказий Осиёнинг йирик маданий маркази бўлмиш Бухорода шаклланган.

Шашмақом — олти мақом туркуми бўлиб, Бузрук, Рост, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ ва Ироқ мақомларидан ташкил топган, жами 250 дан ортиқ турли шаклдаги чолғу ва ашула йўлларидан иборат. Шашмақомнинг ташкил этган мақомларнинг ҳар бири икки — чолғу (Мушкилот) ва ашула (Наср) йирик бўлимларидан иборат бўлиб, чолғу ва ашула йўллари туркумларини ташкил этади. Шашмақом етук созанда ва хонандалар томонидан ўзбек ва тожик тилларида ижро этилган (ашула йўлларида мумтоз шарқ шоирлари – Рудакий, Жомий, Лутфий, Навоий, Бобур, Фузулий, Ҳофиз, Амирий, Нодира, Зебуннисо, Огаҳий ва бошқаларнинг ишқий-лирик, фалсафий, насиҳатомуз, диний мазмундаги шеърлари, шунингдек, халқ шеърияти қўлланилган). Етакчи чолғу — танбур бўлиб, мақомлар ушбу чолғу орқали созланган.

Ҳар бир мақомнинг чолғу бўлими «Тасниф», Таржеъ», «Гардун», «Мухаммас» ва «Сақил» қисмларидан иборат бўлиб, анъанага кўра бирин-кетин яхлит тарзда яккасоз ёки чолғу ансамбли орқали ижро этилган. Уларнинг ҳар бири ўз оҳанги, характери, шакли, доира усуллари билан ажралиб турган. Ашула бўлимлари анча мураккаб шаклдаги ашула йўлларидан ташкил топган ва улар икки туркум яъни иккита шуъба гуруҳидан иборат: биринчисига – «Сарахбор», «Талқин», «Наср» ва «Уфар» қисмлари ва уларни боғловчи «Тароналар» (турли шакли, куйи ва характеридаги ашула йўллари) етакчи ҳофиз ва хонандалар ансамбли томонидан ижро этилган. Иккинчисига эса «Мўғулча» ва «Савт» каби беш қисмли туркумлар кирган («Ирок» мақомидан ташқари). Асосий чолғу ва ашула йўлларидан ташқари бўлимлар таркибига қўшимча чолғу (нағма, пешрав, самоий, ҳафиф) ва ашула (уззол, ушшоқ, баёт, чоргоҳ, насруллоий, ораз, хусайний, наврўзи сабо, хоро ва ажам) йўллари кирган. Шашмақом, асосан, оғзаки анъанада ижод этилган, сақланган, сайқал топган, авлоддан-авлодга «устоз-шогирд» услубида ўзлаштирилган. Шашмақом бастакор (оғзаки анъанадаги ижодкор)лар махсули бўлиб, ўтмишда сарой ва шаҳар маданияти жараёнида талқин этилган.

Илк бор Шашмақом бухоролик мақомдон-устозлар бўлмиш Ота Жалол Носиров, Ота Гиёс Абдуғанилардан ёзиб олинган. Кейинчалик Шашмақом Б.Файзуллаев, Ф.Шахобов ва Ш.Соҳибов (Шашмақом, 5 томлик. Москва, 1950-1961), Юнус Ражабий (Бухоро мақомлари, Тошкент, 1959; Шашмақом, 6 томлик. Тошкент, 1966-1975; Ўзбек мақомлари. Шашмақом. Тошкент: ЮНЕСКО, 2007), А.Бобохонов (Шашмақом. Берлин, 2010) ёзувларида нашр этилди.

Мустақиллик йиллари мунтазам равишда Халқаро ва республика миқёсида ёш мақом ижрочилари танловлари ўтказилмоқда. Шашмақом ижро анъаналари консерватория, санъат ва маданият институти, педагогик университетлари; санъат коллежлари ва академик лицейлари ҳамда мусиқа мактаблари ўқув жараёнига киритилган ва талаба-ўқувчилар томонидан ўзлаштирилмоқда. 2003 йили «Шашмақом мусиқаси» ЮНЕСКО томонидан «Инсониятнинг номоддий маданий мероси дурдонаси» деб тан олинди ва 2008 йилдан бошлаб ЮНЕСКОнинг Репрезентатив рўйхатига киритилди.

“Xurshid Davron kutubxonasi”ning yutub tarmog‘idagi kanalida (kanalga obuna bo’lsangiz xursand bo’lamiz)mingga yaqin mumtoz adabiyotimiz va san’atimiz namunalari, Islom va milliy tariximizga oid badiiy filmlar, televizion va teatr spektakllari mavjud. Bugun qutlug‘ ayyom arafasida ana shu xazinadan o‘rin olgan bebaho boylik: 11 albomdan iborat “Shashmaqom” majmuini siz, aziz yurtdoshlarimizga taqdim etamiz.

Shashmaqom – o‘zbek va tojik xalqlari musiqa merosida markaziy o‘rin tutgan maqomlar turkumi; maqom — ohang, parda, xang, usul, shakl, uslub kabi vositalar bilan o‘zaro uzviy bog‘langan mumtoz cholg‘u kuyi va ashulalar majmuidir. Shashmaqom XVIII asrlarda 12 maqom tizimi (Duvozdax maqom) va Buxoro musiqiy an’analari negizida Markaziy Osiyoning yirik madaniy markazi bo‘lmish Buxoroda shakllangan.

Shashmaqom — olti maqom turkumi bo‘lib, Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq maqomlaridan tashkil topgan, jami 250 dan ortiq turli shakldagi cholg‘u va ashula yo‘llaridan iborat. Shashmaqomning tashkil etgan maqomlarning har biri ikki — cholg‘u (Mushkilot) va ashula (Nasr) yirik bo‘limlaridan iborat bo‘lib, cholg‘u va ashula yo‘llari turkumlarini tashkil etadi. Shashmaqom yetuk sozanda va xonandalar tomonidan o‘zbek va tojik tillarida ijro etilgan (ashula yo‘llarida mumtoz sharq shoirlari – Rudakiy, Jomiy, Lutfiy, Navoiy, Bobur, Fuzuliy, Hofiz, Amiriy, Nodira, Zebunniso, Ogahiy va boshqalarning ishqiy-lirik, falsafiy, nasihatomuz, diniy mazmundagi she’rlari, shuningdek, xalq she’riyati qo‘llanilgan). Yetakchi cholg‘u — tanbur bo‘lib, maqomlar ushbu cholg‘u orqali sozlangan.

Har bir maqomning cholg‘u bo‘limi “Tasnif”, Tarje’“, ”Gardun“, ”Muxammas“ va ”Saqil“ qismlaridan iborat bo‘lib, an’anaga ko‘ra birin-ketin yaxlit tarzda yakkasoz yoki cholg‘u ansambli orqali ijro etilgan. Ularning har biri o‘z ohangi, xarakteri, shakli, doira usullari bilan ajralib turgan. Ashula bo‘limlari ancha murakkab shakldagi ashula yo‘llaridan tashkil topgan va ular ikki turkum ya’ni ikkita shu’ba guruhidan iborat: birinchisiga – ”Saraxbor“, ”Talqin“, ”Nasr“ va ”Ufar“ qismlari va ularni bog‘lovchi ”Taronalar“ (turli shakli, kuyi va xarakteridagi ashula yo‘llari) yetakchi hofiz va xonandalar ansambli tomonidan ijro etilgan. Ikkinchisiga esa ”Mo‘g‘ulcha“ va ”Savt“ kabi besh qismli turkumlar kirgan (”Irok“ maqomidan tashqari). Asosiy cholg‘u va ashula yo‘llaridan tashqari bo‘limlar tarkibiga qo‘shimcha cholg‘u (nag‘ma, peshrav, samoiy, hafif) va ashula (uzzol, ushshoq, bayot, chorgoh, nasrulloiy, oraz, xusayniy, navro‘zi sabo, xoro va ajam) yo‘llari kirgan. Shashmaqom, asosan, og‘zaki an’anada ijod etilgan, saqlangan, sayqal topgan, avloddan-avlodga ”ustoz-shogird» uslubida o‘zlashtirilgan. Shashmaqom bastakor (og‘zaki an’anadagi ijodkor)lar maxsuli bo‘lib, o‘tmishda saroy va shahar madaniyati jarayonida talqin etilgan.

Ilk bor Shashmaqom buxorolik maqomdon-ustozlar bo‘lmish Ota Jalol Nosirov, Ota Giyos Abdug‘anilardan yozib olingan. Keyinchalik Shashmaqom B.Fayzullayev, F.Shaxobov va Sh.Sohibov (Shashmaqom, 5 tomlik. Moskva, 1950-1961), Yunus Rajabiy (Buxoro maqomlari, Toshkent, 1959; Shashmaqom, 6 tomlik. Toshkent, 1966-1975; O‘zbek maqomlari. Shashmaqom. Toshkent: YUNЕSKO, 2007), A.Boboxonov (Shashmaqom. Berlin, 2010) yozuvlarida nashr etildi.

Mustaqillik yillari muntazam ravishda Xalqaro va respublika miqyosida yosh maqom ijrochilari tanlovlari o‘tkazilmoqda. Shashmaqom ijro an’analari konservatoriya, san’at va madaniyat instituti, pedagogik universitetlari; san’at kollejlari va akademik litseylari hamda musiqa maktablari o‘quv jarayoniga kiritilgan va talaba-o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilmoqda. 2003 yili “Shashmaqom musiqasi” YUNЕSKO tomonidan “Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi durdonasi” deb tan olindi va 2008 yildan boshlab YUNЕSKOning Reprezentativ ro‘yxatiga kiritildi.

009

(Tashriflar: umumiy 96, bugungi 1)

Izoh qoldiring