Saxovat eshigi qulflanganmi?

077

Алишер Навоий отасидан мерос молу мулки ва ўзига давлат амалдори сифатида ажратилган ерлардан келадиган даромад ҳисобидан Ҳиротда «Ихлосия» мадрасаси, «Халосия» хонақоҳи, масжиди жомеъ, «Шифоия», «Низомия» мадрасаларини, шу каби Марвдаям «Хисравия» мадрасасини, Ҳиротдан ташқарида бўлса, «Работи ишқ», «Работи санг», шоир Аттор қабрига мақбара, Нишопур шаҳри атрофидаги жойлардан бирига «Работи яздобар», Гуласт булоғидан Машҳад томон 80 чақирим узунликдаги ариқ қаздириб, шу ва бошқа ариқларга 16 кўприк ўрнатдиради. 9 ҳаммом, 20 ҳовуз, 52 работ ( инглиз олими Д.С. Тримингем 1989 йилда Москвада нашр қилинган “ Суфийские ордена в исламе “ номли асарида 90 та работ қурдирган деган маълумотни келтириб ўтганди), шунингдек яна кўплаб тўғон, жами 300 дан ортиқ иншоаат бунёд қилдиради.

02
САХОВАТ ЭШИГИ ҚУЛФЛАНГАНМИ?
Умид Бекмуҳаммад
033

066мид Бекмуҳаммад (Бекимметов Умиджон Тожимуротович) 1975 йилда Гурлан туманидаги Сахтиён қишлоғида туғилган.1997 йилда УрДУнинг тарих факультетини тугатган. Меҳнат фаолиятини 1997 да “Олтин Мерос” жамғармаси вилоят бўлимида референтликдан бошлаган. Шу кунларда “Олтин Мерос” жамғармаси вилоят бўлимида ишламоқда.
Умид Бекмуҳаммаднинг Ўзбекистон ва хориждаги 60 дан ортиқ газета-журналларда 700 дан кўп тарихий-публицистик мақолалари, “Гурлан”, Гурлан тарихи”, “Тарихимизнинг теран тадқиқотчилари”, “Мозийнинг қора кунлари”, “Академикнинг гурунглари”, “Мозийдаги сирли ўлимлар”, “Ҳарбий ҳийлалар”, “Қатағон қурбонлари.Хотира.Хоразм вилояти”, “Қатағон қурбонлари.5-китоб”, “Навоийнинг армонлари”, “Хоразмга ошуфта кўнгиллар” каби 30 та китоби, “Хоразмга талпинган Пушкин” роман-эссеси нашр этилган.

033

07раб сайёҳи Ёқут Ҳамавий (1179-1229) Ўрта Осиёга, жумладан Хоразмга келганида, Қосим ибн ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ва Абу Муҳаммад Хоразмийларнинг уйида бўлган эди.Шоир Қосим Хоразмий билан дўстлашган Ёқут Ҳамавий Муъжам ал булдон” асарида унинг иккита шеъри мазмунини келтиради.” Эй шоирлар!Сизларга мен бир насиҳатгўй сифатида айтаманки, сахий бўлиб кўринганлардан саховатни умид қилмай қўя қолинг! Чунки,ҳамма сахийлар саховат эшигини қулфлаб қўйиб, калитини йўқотганлар”.

“Кишилар уй-жойлари ва ота-боболари билан мақтанса, мен ўзимда бор фазлим билан мақтанаман.Эгасида яхши фазилат бўлмаган жойнинг қандай қадр-қиммати бор? Ичида марвариди йўқ садафдан нима фойда?!”

Табийки, ҳамма даврларда ўзини саховатли қилиб кўрсатувчи ниқобланган бойлар бўлган.Афтидан Қосим Хоразмий ана шундай саховатпеша бўлиб кўрингувчи кимсаларнинг феъл атворини кузатиб, айнан шоирларга юқоридагича насиҳат қилган.Чунки шоирлар одатда ишонувчан, эҳтиросга берилувчан инсонлар бўлиб, сахий бўлиб кўрингувчиларни мадҳ қилиб шеърлар, қасидалар, мадҳиялар, ҳаттоки достонлар битишган.Қосим Хоразмий уларни ана шундан огоҳлантирган.

Хўш, наҳотки тарихда чин дилдан саховат кўрсатувчи, маърифатли, топганидан маълум бир қисмини илму фанга, маънавиятга сарфлагувчи бойлар бўлмаган?!Наҳотки, ҳамма бойлар саховат эшигини қулфлаб калитини йўқотган, ёки атайин “эшик”ни очмасликка уринса?

Маълумки, тарихда не бир ҳоқону шоҳ, хон-у императорлар, сулолавий аслзода бойлар яшаб ўтган бўлиб акасариятининг фақат номигина мозий саҳифаларига муҳрланган.Уларнинг ҳукмронлиги фақат бойиш исканжасидаги қирғинбарот урушлар билан ўтганлигидан бирон барпо этган иншоаати йўқ десаям бўлади.

Аммо баъзи ҳукмдорлар бўлганки, улар нафақат ўз салтанатларида меъморий обидалар, балки шаҳару қаълаларга асос солишган ва шу боис тарихда уларнинг номи боқий қолган.

Бироқ биз ушбу битигимизда тарихимиздаги кўпчиликка маълум бўлган маърифатли, саховатли бой-Навоий ҳазратлари ҳақида сўз юритмоққа жазм қилдик.Зеро, уларнинг саховат эшиги доимо қулфланмаган, мурувватлари боис номи ҳануз эл ардоғида,қилган ишлари тарих саҳифаларига абадий муҳрланган.

НАВОИЙНИНГ БОЙЛИКЛАРИ

Унга замондошларининг кўпчилиги ҳавас қилса, айримлари ҳасад қиларди.Зеро, Алишер Навоий нафақат мутафаккир шоир ва давлат арбоби, балки ўз даврининг энг бадавлат инсонларидан бири ҳам бўлган.Айниқса, қолган умримни ижод ва илмга бағишлай, дея ўз ихтиёри билан вазирлик лавозимидан истъефога чиққанида, ҳасадгўй инсонлар «Алишербекнинг бойлиги ошиб, давлати ғуруридан нозиклашиб кетди», дея иғвогарона миш-миш ҳам тарқатгандилар.

Темурийлар сулоласига хизмат қилиб,Сабзавор шаҳрига ҳоким бўлган Ғиёсиддиннинг ўртанча ўғли Алишербек отаси вафотидан сўнг мерос сифатида ўзига тегишли бўлган сармояни тадбиркорлик билан ишлатиб, қисқа фурсат ичида бойиб кетди.У тадбиркорлик йўналишини асосан боғу роғлар яратишга, ундан келадиган даромадга эса маданий-маърифий иншоаатлар барпо этишга қаратди.Яъни, қишлоқларни боғзорларга айлантириб, обод манзил барпо қилди, келадиган пулларни эса хайрия ишларига, илмга сарфлади.

Алишер Навоийнинг деҳқончилик қилинадиган кўплаб ери бўлиб, улар асосан Ҳирот атрофларида ,Сабзаворда бўлган.Бу ерларда деҳқонлар Алишербек билан келишган ҳолда ишлаб, мунтазам ҳақ олиб туришган.

1481 йилда ёзилган «Вақфия» га кўра, Навоийнинг «Олинжон бўлуки Фаррошон мавзеъида йигирма беш жериб (0,2 гектарга тенг ер ўлчови) боғ, Хўжа Шихоб боғоти ва юз жериб ер,Сабгур бўлукида икки қитъа узум боғи-олти жериб, яна Сифлий маҳалласида неча боғот жаъми олтмиш жериб, яна мазкур маҳаллада йигирма олти жериб узум боғи.Яна бир қитъа ўн саккиз жериб ер ва дағи ўн икки жериб боғ.Яна қитъа ўн тўққиз жериб.Яна ток била бағот етмиш тўрт жерибким, ундан ўттиз тўрт жериби узум токи, ўзгаси ер бўлгай, яна неча қитъа ер туташ ўн тўрт жериб, Яна бир қитъа ер йигирма тўрт жериб, яна бир қитъа ер бир ярим жериб» ерлари бўлиб, ўша вақтда Навоий ҳазратларига қарашли барча ерлар 500 жерибни ташкил қиларди.Уларнинг деярли ҳаммаси суғориладиган, ҳосилдор ерлар бўлган.

Булардан ташқари, Алишербекка қарашли бир қатор савдо расталари ҳам бўлиб, улар асосан, энг гавжум бозорларда жойлашган эди: «Ҳиротдаги Малик бозори ичиндаги растада бир-бирига мутатсил ( туташ) бешта дўкон, жанубий бозорнинг ғарбисида яна бир пўстинфурушлик дўкони ҳам бир болахонаси, яна бир тимча ва тўрт дўкон бир-бирига мутассил.Малик дарвозаси тошида ( ташқарисида) икки ошом( қават) иморат ва саккиз дўкон тимчага туташ.Яна икки дўкон.Қуҳундузда, яна икки дўкон боғи Зоғон кўчасида воқеъдур».

Ушбу савдо расталарида тошу тарозининг тўғрилиги, харидор ҳақига хиёнат қилмаслик, олиб келинган молга йўл харажатларидан ташқари ортиқча пул қўймасликни ҳам шахсан Навоий ҳазратларининг ўзи назорат қилиб турган.

Ана шу ерлар, боғзорлар, савдо дўконларидан келадиган даромадни шоир сахийлик билан муҳтож, етим-есир, бева-бечора, илмли инсонларга инъом қиларди.Ҳатто, бир гал дўсти Ҳусайн Бойқаронинг давлат хазинасида харажатлар кўпайиб кетган пайтда, солиқлар халқдан йиғилса, аҳли муслимга жабр бўлур дея, ўз ҳисобидан 25 минг динорни бутун бошли мамлакат аҳли учун тўлаб юборганди.Ана шундай серсаховат, бадавлат шоир бобомиз ўзи барпо этдирган Шифоия, Низомия, Хисравия мадрасалари маъмуриятига топшириқ беради.Унга кўра, «Икки олиму мутаққи ( тақводор олимлар) мударрис бўлгай.Ҳар бирининг йиллик вазифаси ( иш ҳақи) икки юз олтин нақди, йигирма тўрт харвор( бир эшак кўтарарлик юк) ошлик, ярим арпа, ярими буғдой бўлган.Ҳар халқаи дарсда ўн бир толиби илмким, бориси йигирма икки бўлгай.Олти аъло( аълочи) ҳар бирига ойлик нақди йигирма тўрт олтун, йилда буғдой беш юк, васат (ўрта ўқиғонлар) секиз (талаба) ойлиғ ҳар бирига нақди ўн олтин, буғдой-йиллик тўрт юк, адно (паст ўқигонлар) секиз-талаба ойлик ҳар бирига ўн икки олтун, ошлиғ йилига уч юк» бериларди.

Шунингдек, Навоий мадрасанинг ҳатто ошпаз ва фаррошига ҳам серсаховатлилик билан маош тўлаб турган: «Табақчи (ошпаз) га йиллик нақди икки юз олтун, буғдой беш юк. Бир фаррош ва икки ходимдин ҳар бирига йилига икки юз олтундин жамъи олти юз олтун, буғдой беш юкдин ўн беш юк» бериб туриларди.

Ушбу мадрасаларда асосий эътибор талабаларнинг илм оширишига қаратилиб, ўқитиш жараёнини шахсан Навоийнинг ўзи назорат қилиб борган.Талабаларни мадрасаларда гуруҳларга ажратиб, ҳар бир гуруҳда улар сони 11 тани ташкил қиларди.Бу талабаларнинг дарсни яхши ўзлаштириши учун қилинган бўлиб, шундагина ўтилаётган дарсни мударрис яхши тушунтирган, талабаларнинг ўзлаштиришига ҳам қулай бўлган.Табийки, дарсни яхши ўзлаштирилганлигига қараб, талабалар уч тоифага бўлинган, тоифасига қараб эса нафақа тўланган.Энг илмли толиб шахсан Навоий ҳазратларидан ойига 24 олтин пул ва йилига беш қоп ошлик олган.Ўша вақтда энг семиз қўйни 4-5 олтин динорга бериб, талабанинг бир ойлик нафақасига бешта қўй олиш мумкин бўлган.

Шоир талабаларга илм берадиган мударрисларни ҳам ғоят қадрлаб, уларга йилига 200 олтин динор маош, ҳар ойда 2 қоп буғдой ва арпа, кундалик озиқ-овқат, ҳатто , уйидан мадрасагача миниб келадиган оти учун ҳам ем ажратдирган.Баъзи улови йўқ мударрисларни ҳам қўллаб, от олиб берган.

Табийки, буларнинг барига кетадиган маблағ Навоий ҳазратларининг ерлари, боғу роғлари, савдо расталаридан келадиган даромад ҳисобидан эди.

Улуғ рус олими Е.Э.Бертельс 1948 йилда нашр этилган » Навоий» номли асарида,» Алишер Навоий хазинасига унинг ер-мулкларидан ҳар куни 300 дан ортиқ работлар, йигирмага яқин кўприклар ва 380 жойда хайрия-эҳсон уйлари қурилган, улар орқали минглаб муҳтожларга текин овқат ва кийим-кечак улашиб турилган» (Москва, 1948, 134 бет) дея ёзганди. Олимнинг аниқлашига кўра, ўша вақтда, беш динорга бир қоп буғдой олиш мумкин бўлган.

Улуғ шоир масжид ва мадрасалар бунёд этиш, уларни таъминлаш билангина кифояланиб қолмай, ҳаёти давомида кўплаб ариқлар, тўғонлар, 9 та ҳаммом, 20 ҳовуз каби 300 дан ортиқ иншоаат бунёд қилдирганки, бу ҳар бир даврдаги бойваччалар қўлидан келавермайдиган серсаховатлилик рамзидир.

БОЙЛИКЛАР НИМАГА САРФЛАНГАН?

044Унинг отасидан қолган мерос, ўзига давлат амалдори сифатида ажратилган молу мулк ва ерлардан келадиган даромад кунига 18 минг шоҳруҳий динорни ташкил этарди.Аммо у бошқа бойваччалардан фарқли равишда, ўзининг эҳтиёжидан ортиқча барча пулларини хайрия ишларига сарфлади.

Алишербекнинг отаси Ғиёсиддин бир умр темурийлар хонадонига хизмат қилган, 1452-57 йилларда Сабзавор шаҳрига ҳоким ҳам бўлгани боис, тўпланган молу мулкини уч ўғил: Баҳлулбек, Алишербек, Дарвешалибекларга мерос қилиб қолдирганди. Кейинчалик, шарқда Балх, ғарбда Бистон ва Домагон, шимоли Хоразм,жануби Қандаҳор ва Сейистондан иборат Хуросон тахтига 1469 йили Ҳусайн Бойқаро чиққач, дўсти Алишербекни олдинига муҳрдор, сўнгра амир ва Астробод вилоятига ҳоким қилиб тайинлайди. Шунингдек, оға-ини Баҳлулбек ва Дарвешалибеклар ҳам вилоят ҳокими лавозимига эришадилар.

Алишер Навоий отасидан мерос молу мулки ва ўзига давлат амалдори сифатида ажратилган ерлардан келадиган даромад ҳисобидан Ҳиротда «Ихлосия» мадрасаси, «Халосия» хонақоҳи, масжиди жомеъ, «Шифоия», «Низомия» мадрасаларини, шу каби Марвдаям «Хисравия» мадрасасини, Ҳиротдан ташқарида бўлса, «Работи ишқ», «Работи санг», шоир Аттор қабрига мақбара, Нишопур шаҳри атрофидаги жойлардан бирига «Работи яздобар», Гуласт булоғидан Машҳад томон 80 чақирим узунликдаги ариқ қаздириб, шу ва бошқа ариқларга 16 кўприк ўрнатдиради. 9 ҳаммом, 20 ҳовуз, 52 работ ( инглиз олими Д.С. Тримингем 1989 йилда Москвада нашр қилинган “ Суфийские ордена в исламе “ номли асарида 90 та работ қурдирган деган маълумотни келтириб ўтганди), шунингдек яна кўплаб тўғон, жами 300 дан ортиқ иншоаат бунёд қилдиради.

Хондамир «Хулосат ул-ахбор» асарида Ҳиротдаги Жоме масжидининг тоқиси ва мақсураси зилзила натижасида шикастланиб, таъмирга муҳтож бўлиб қолганини, Навоий ҳазратлари ушбу обидаларни ўз маблағидан таъмир этганини ёзгандилар.Шу каби зилзила ва давр тўфонлари боис шикаст топган яна 12 та масжидни, машҳур Қобус минорасини, Аслон-жозиба работиниям Навоий қайта таъмир қилишга бош бўлган.

Бундан ташқари, Навоий ҳазратлари бир неча бор Ҳирот аҳлига жабр бўлмасин деб, тўланадиган солиқни ҳам ўз ҳисобидан тўлаб юборарди.

“Ихлосия” мадрасасида шеърий санъатлар бўйича мударрислик қилаётган Бурҳонуддин Атоуллоҳ Ҳусайнийга уч мингдан ортиқ динорга мадраса яқинидан ҳовли сотиб олиб бериши, Мавлоно Шаҳобуддин Мудаввинга эгар жабдуқли от инъом этиши ҳам ўша вақтда Ҳиротда катта шов-шувга сабаб бўлганди.Навоий бундай саховатпешаликни шов-шув учун қилмаган, балки иқтидорли инсонлар қийналиб юрмай, бор эътиборини ўз каксбу корига қаратишлари учун қилганди.

Ҳотамтой шоир фақат ана шу иншоаатларни бунёд қилибгина қолмай, мадраса, масжид, хонақоҳларда яшовчи талабалар, муллавачча, бева бечора, етим есирларнинг ҳам моддий эҳтиёжларини таъминлаб турган.Масжид ва мадрасага ажратилган ерлардан келадиган даромад эвазига талабаларга нафақа, ишловчиларга маош, кундалик озиқ овқат, кийим кечак бериларди.Агарки, талабалар мадраса ҳужрасида яшамай бошқа жойда истиқомат қилса, ёки дарс қолдирса, бошқалар олган пулнинг ярмини беришган.Шу билан бирга мадраса ва масжидда яшовчилар энг биринчи шарт—ободончилик , тозалик, саранжом-саришталикка қаътий риоя қилишарди.Қиш фаслида қор ёғса ёки теварак атрофдаги ариқлар балчиқ ва қум билан тўлиб кетса, тозалаш ишларига талабалар эмас, фаррош, қори, ходимлар жалб этилган, баъзида мутавалли иш кўп бўлса мардикор ёлланган.Талабаларни дарсдан қолдириб жамоат ишларига жалб этиш ман қилинган.

Мутавалли Навоий бунёд этдирган ҳар бир мадраса талабалари учун 100 пўстин, 100 тун, 100 чакмон, 100 кўйлак, 100 тўнбон ( чалвар) 100 кавуш улашарди.Шу каби уларнинг уй рўзғор анжомлари—кигиз, полос, бўйра, ёритқич шамлар учун 400 олтин пул сарфланган.

Саховат ва мурувватлиликда ҳотамтой бўлган Навоий ҳазратлари 450 ботмон буғдой, 270 ботмон нон, 30 ботмон чалпак, 110 ботмон ҳолва, 900 товоқ узум шинниси ёки мавизоб, 5 та қорамол, 10 та қўй, 20 ботмону 3 тонналик гўштни мадрасадагилар учун инъом қиларди.Бундан ташқари қиш фаслида яна саховат кўрсатиб, ҳар куни 20 ботмон ( 400 кг) нон, 3 тангалик гўшт, агарки гўшт топилмаса гўжа оши пиширтириб турган.

Бор пулини хайр саховатга сарфлаётган мутафаккир шоир, ҳайит кунлари янада муруваттли бўлган.Ҳазрат Навоий, ўзининг «Вақфия» асаридаги «Равотиб» бўлимида бу ҳақда шундай ёзганлар: «Рўза ойида ҳар кеча ўн беш ботмон буғдой, беш ботмон полудам душобдин ёки мавозибдан ўттиз масоллик улча эҳтиёж бўлғай».Ийд куни эса улуғ айём шарафига 100 ботмон нон ва 50 ботмон ҳолва берилган.

Бундан ташқари, ҳотамтой аждодимиз Қурбон ҳайитининг биринчи кунида ҳар йили бешта мол, бешта қўй қурбонлик қилиб, масжид, мадраса, хонақоҳларга улашган бўлса, ҳайитнинг иккинчи куни 20 ботмон гўшт, 20 ботмон буғдойни ҳалим қилиб , 50 ботмон нонни хайр саховат билан элга тарқатган.

Айниқса Навоий ҳазратлари ўзининг барпо қилдирган иншоаатларини қурган усталарни ҳам тақдирлаб борганлар.Масалан, “Макорим ул-ахлоқ” асарида Хондамир бу тўғрида шундай ёзади:” …ушбу жаннатмисол масжидни безаш ва пардозлаш ишлари поёнига етгандан кейин, 905 йил шаъбон ойининг ўн тўртинчиси чоршанба (1500 йил 13 март) куни тадбир эгаси Амир Алишер ош тортиш маросимини ўтказиб, хатиб, имом воизлар, қорилар, мутавалли, ходимлар, усталар ва иморат ишчилари бу маросимга чақирилиб, зиёфат маросимлари амалга оширилди.Қарийиб 100 кишидан иборат гуруҳнинг қобилиятли қоматлари қимматбаҳо пўстинлар, аъло тикилган чакмонлар ва бошқа хил либослар билан безатилди.

Шундан кейин бу табаррук мақомнинг томи юзасини мустаҳкамлаш ва чидамлилигини оширишга ишора қилди.Иморат ишчилари асбоб-ускуна тайёрлаш, усталар эса уларни ишга солишга киришиб, бир оз вақт ичида сани тахминан ўн тўрт жариб миқдордаги бино томларини икки қаватли қилиб ёпиб, устини сомонли лой билан сувадилар, кўнгилни бу ишлардан батамом фориғ қилдилар.Шу пайтда ҳидоятли Амир яна бир тўй керак-яроғини ҳозирлаш тўғрисида қайта-қайта фармон берди. Фармонбардорлар бу ишга машғул бўлиб, бу чақириққа 50 бош қўй ва 9 бош от сарфладилар…”.

Хондамир шу асарининг бир бўлимида яна бир бора Навоий ҳазратларининг хайр-саховатларини қаламга олиб ўтади:” Ул ҳазрат Навоий мазкур йилнинг шаъбон ойи ўрталари (1499 йил март ойи охири) да яна бир бор фахрли шаҳар Ҳиротни ўзининг муборак чеҳраси билан нурга тўлдирди.Шу сабабдан, машойих, саййид ва олимлардан тортиб, барча аҳоли ва фуқаро ғоятда шоду хуррам бўлдилар..Шу аснода ҳидоятли Амирнинг кўнгли Ансория остонасида катта йиғин қилиб, Ҳирот шаҳри улуғларини меҳмон қилишни, улардан фотиҳа сўрашни тилаб қолди.Мулозимлари чақириқни тартибга солиш ишлари билан шуғулланиб, 75 қўй,20 бош от ва 30 ботмон қанд сарфладилар.Бошқа харжларни шунга қиёслаш лозим…”.

Навоий ҳазратлари ана шу тариқа нафақат бир қатор халққа нафи тегадиган бинолар барпо этдирибгина қолмай, қўли гул усталарни тақдирлаб,умуман халққа хайр саховат ҳам қилиб турганлар.Бундан ташқари баъзида халққа оғирлиги тушмасин дея ўз ҳисобидан солиқларни тўлаб турган пайтлари ҳам бўлган.Бу тўғрида Хондамир “Макорим ул-ахлоқ” асарида шундай ёзади: “ 906 ҳижрий йил бошларида ( 1500 йилнинг август ойида) султони соҳибқирон Мозандарон вилоятига ташриф буюрган эдилар.Ҳукумат эгаси амир Муборизуддин Валибек жаноблари номига Ҳирот шаҳри ва унинг атрофидаги аҳолидан зарур харажат учун 100.000 динор кепакий ундириб етказиш ҳақида фармон келди.Ул жаноб шу маблағдан 50.000 динорни булукот деҳқонлари ва молдорларидан ундириб, қолган қисмини, хона бошига сочиш йўли билан Ҳирот ичида истиқомат қилувчилардан ундиришни хаёл қилди.Лекин, бирон ишга давлатли Амирнинг фикрисиз ва маслаҳатисиз қўл урмас эдилар.Шунинг учун ҳам ул ҳазратнинг ноибларидан бирини чақириб, бу фикр ул кишига-Навоийга етказилди.Ул киши “бу фурсатда халқ устига ўринсиз солиқ солишни олий даражали соҳибқирон давлатига муносиб кўрмаймиз” , дедилар ва шу вақтнинг ўзидаёқ мазкур маблағни ўзларининг хусусий пулларидан бердилар.Халқ эса ул ҳазратни дуо қилиб, унга кўпдан-кўп раҳматлар айтди…”.

Шу каби, саховатпеша Навоий ҳазратлари эли учун шу даражада фидойилик қиладики, мурувват истаб келган ночор фуқаро, масжид, мадраса, хонақохда яшаётган кишилар ёзда қум чанги, қишда лойда юришдан қийналмасин деб йўлларга тош ҳам ётқизганлар.

Шу тариқа, Мир Алишер бошқа давлат арбобларига ўхшаб зиёфату тантаналарга, дабдабабозликка берилмас, келаётган даромади, бор молу мулкини илму фан, маърифат ишларига, эли ободлигию, равнақига сарфлаганки, бундай саховатпешалик ҳар бир давр бойлари учун сабоқ бўлса арзийди.

ШОИРГА ҚАРАШЛИ МАДРАСАЛАР

Нафақат ўзининг яқин биродарлари, қариндош уруғлари, балки аҳли Хуросонни ҳам маърифатли қилишни мақсад қилиб олган Алишербек Хуросондаги бошқа мадрасалар, шунингдек, Мовароуннаҳр, хусусан Самарқанддаги толиби илмлар таълим оладиган масканлар билан рақобатлаша оладиган мадрасалар барпо этишни бошлаб юборди.

У ўз шахсий молу-мулкидан келадиган даромад эвазига мадрасалар, толибу илмлар учун хонақоҳ, ҳужралар бунёд этдирар экан, улар учун зарур шарт шароитлар яратишга ҳам киришди.

«Макорим ул-ахлоқ» асарида ёзилишича, «Таҳқиқ ва ишонч арбобларининг қибласи бўлган бу зот атоқли олимлар ва ҳурматга лойиқ санъат аҳлларининг даражаларини кўтаришда ва мартабаларини оширишда қўлдан келган қадар ҳаракат қилди.Талабаларнинг тинч, бемалол илм олишлари учун нафақалар белгилаб, мадрасалар ва хонақохлар бино қилди..»

Навоий ҳазратлари , алоҳида зеб, ғоят гўзал ва кўркам қилиб қурдирган Ҳиротдаги мадрасалар «Ихлосия», «Низомия» ва Марвдаги толиби илмлар маскани «Хисравия» деб аталган.

Ушбу мадрасаларда шарқнинг турли шаҳарларидан келган толиблар илм олишган. Уларга эса ўз даврининг машҳур мударисслари сабоқ берганлар. Чунончи, «Ихлосия» мадрасасида Амир Жамолиддин Атоуллоҳ Асилий, Амир Садриддин Иброҳим Машҳадий,Хўжа Имомаддин Абдулазиз Абҳарий, «Шифоия» дек тиб илми ўргатиладиган масканда Мавлона Ғиёсиддин Муҳаммад бинни Мавлона Жалолиддин бош мударрис,Ҳирот шаҳрининг ичкарисидаги «Низомия» да бўлса Амир Бурҳонуддин ва Мавлона Каримиддин Даштбаёзийлар дарс бериш билан шуғулланган.

Хондамирнинг ёзишига кўра, «Дунёнинг ҳар тараф ва ҳар бурчагидан бу муборак жойга минглаб талабалар келиб, оз замон давомида турли илм ва фанларни ўрганишга муваффақ бўлиб, олқишлар ва мақташлар билан ўз ватанларига қайтдилар.У гуруҳлардан кўплари ҳозир Ҳирот шаҳрида мударрислик мансаби билан фахрланадилар.»

1487 йилда ёзилган «Вақфия» асарида эса Навоий ҳазратлари мадрасадагиларга яратиб берган шароит ва ижтимоий таъминот ҳақида сўз юритади: «Аввал шарт андоқ қилилдиким, мутавалли ҳар йили юз пўстин, юз капанак, юз бўрк, юз кавш, юз кўнглак, юз тўнбон сотқун олгай, дағи ҳар қайсини муносиб мавсимда икки мударрис иттифоқи билан мустаҳқиқларга ҳар қайсисига кўра улашгай.Ва ҳар йил тўрт юз олтун хонақоҳ ва гунбаз дағи мадраса ва масжид ва дарул-хуффоз форши учун кийгиз билан бургё ва ёруғлик учун харж қилгай ва ҳарнеким ва матбахи учун дастурхон ва қозон ва ғайри залика керак бўлса тартиб қилиб бергай.Ва ходим ва фаррошлар ҳар кеча мадраса масжидидаги долонида , дағи «Дорул хуффоз» да дағи хонақоҳнинг гунбазида ва даҳлезларида шамъ ёндургайлар».

Табийки, нафақа, озиқ овқат, кийим кечак, яшаши, ўқиши учун зарур шарт шароитлар юқоридаги мадрасаларда таҳсил олувчилардан фақат бир нарса—дарсларни яхши ўзлаштиришнигина талаб этилган.

Бундан ташқари, рўза ойида, ҳайит байрамларида мурувватли Навоий ҳазратлари қўй сўйиб қурбонлик қилиб, нон, ҳолва, чалпак ҳам улашиб, мударррис ва толибу илмларга саховат кўрсатганлар.

Толибларнинг ўзлари , ота-оналари, мударрисларнинг мадрасага келиб кетишлари қулай бўлиши учун эса йўлларга тош терилган.Бу ёзда чанг, қиш ёғингарчилигида толибларнинг балчиқда юрмаслиги, атрофнинг озода бўлиши учун қилинганди.

Агар қиш қаттиқ келиб, қор кўп ёғса, қор кураш, мадрасалар ободончилигини, саранжом саришталигини сақлашга талабалар жалб этилмаган.Уларнинг мақсади илм олиш бўлгани учун , бу ишларни мутавалли ва фаррошлар қиларди.

Бу ҳақда «Вақфия» да Навоий шундай ёзади: » Яна шарт улким, қор артурда муҳри ва ходимлар ва фаррошлар ва табоқчилар, барча бир-бирига мадад бўлуб, оритқайлар.Ва ариқ оритурдаким, балчиғ била қумни ариқ ёқасига йиғарлар –мутавалли муздур тутиб кўтаргай».

Ана шундай эркинлик, юксак шарт шароит яратилиши натижасида, Навоийга қарашли мадрасалар толиблари Хуросоннинг Шарқдаги илму фан маркази бўлган давлат даражасига чиқишига сабабчи бўлдилар.Буларнинг бари, Алишер Навоий ҳазратларининг маърифатпарвар ва мурувватлилиги натижасида юзага келганди.

НАВОИЙНИНГ ҒАЛЛА ХИРМОНИ

У амирлик лавозимидан истеъфога чиққач, атиги тўрт-беш йил ичида ҳувиллаб ётган даштни обод масканга , серҳосил ерга, кўркам қишлоққа айлантирди.1477-1482 йилларда Гозургоҳ даштининг Хуросондаги энг сўлим заминга айланганини кўрган Ҳусайн Бойқаро ҳайратдан ёқасини ушлади: «Ул ернинг ҳавоси руҳпарварликда жаннат ҳавосидан нишон айтур ва ели ҳаётбахшликда фирдавс насимидин намуна кўргузур», дея таъриф берди олампаноҳ.Табийки, даштни бу даражага келтириш ўз-ўзидан бўлгани йўқ…

Иқлими қуруқ ва иссиқ, суғориб деҳқончилик қилинадиган Хуросонда асосан боғдорчилик ва токчилик ривож топган бўлиб, чорвачилик ҳам кенг йўлга қўйилганди.Алишербек давлат ишидан истеъфога чиққач, отасидан қолган мол-мулк билан кифояланмай, тадбиркорлик қилди.Ақл-заковатини фақат ижодга қаратибгина қолмай, бойлигига бойлик қўшишга интилди.Аммо топган пулининг ўз истеъмолидан ортадиганини хайр-саховат ишларига ажратди.Давлатшоҳ Самарқандий «Тазкира»сида Навоийнинг бунёдкорлик фаолиятига тўхталиб шундай ёзганди:»Гуласт булоғи—Хуросоннинг машҳур булоқларидан бири бўлиб,Тус вилоятининг юқорисидадур: бу булоқ суви Маҳшарга келтирилдики, бу ишни бир неча подшоҳлар қилолмаган эдилар, бу ариқнинг узунлиги ўн тошга( 70-80 км) яқиндур».

Ўша вақтдаги анъанага кўра, подшоҳ ўз амалдорларига чўл, саҳро ва қурғоқ ерларга сув чиқариб, ободонлаштиришни шарт қилиб, ҳар бирига ер ажратиб берарди.Навоий Бойқаро обод қилишни топширган Мурғоб йўлидаги Бодгиз вилоятида Гумбуроқ, Ҳиротруд вилоятидаги дашт биёбонда эса Гулкент дея ном олган сўлим қишлоқларга асос солди.

Табийки, даштдаги ерларга Мурғоб, Ҳирируд дарёларидан ариқ қазилиб, чиғир ўрнатилди.Айрим жойларда ҳатто, қудуқ қазилиб, шулардан ҳам фойдаланиб сув очилган.
Натижада, 1477 йилда бунёдкорлик ишлари бошланган бўлса, уч-тўрт йил ичида Мурғобдан Марвгача бўлган 180-200 чақирим, Марвдан Сарахсгача бўлган 150-160 чақирим ер ободонлаштирилиб, сув олиб келинган ва деҳқончилик, боғдорчилик кенг йўлга қўйилган эди.

Навоий бу ерларга Хуросон, Хоразм, Мовароуннаҳр, Эрон ва Арабистондан олиб келинган ток, олма, анор навларини эктирди.1485-86 йилга келиб эса карвонлар йўлида жойлашган мазкур ҳудудлардаги ҳосилдорликни кўрган савдогарлар ҳайратга тушиб, улардан тотиб кўришар, арзонроқ баҳода харид қилиб кетишарди.Навоий ҳосилнинг учдан бирини ишлаган деҳқон ва боғбонларга, яна бирини камбағал, етим-есирларга, қолганини эса Хуросон бозорларидаги ўзига қарашли дўконларда сотдирган.

Тадбиркорликни ривож топтираётган Алишербек бу борадаги ишини ривож топтириш ниятида Ҳусайн Бойқародан Ҳиротнинг шимолий қисмидаги сувсизликдан қақшаб ётган Гозургоҳ даштини сотиб ҳам олади.Ўша даврларда табиий сув чиқадиган ерлар соқа, ёмғир-қор суви билан тўйинадиган ерлар бўлса бахса, сунъий суғориладиган ерлар сайха деб аталарди.Гозургоҳ дашти бахса бўлиб, ёмғирли қорли йилда ҳосил яхши бўлар, аммо Хуросоннинг иқлимига кўра, ҳар йили ёмғир-қор кўп ёғмасди.Шу боис Гозургоҳ даштида деҳқончилик қилиш қийин эди.Ўн чақиримча узоқдаги Ҳирируд дарёсидан сув олиб келиш эса муаммо туғдирарди.Алишербек даштни сотиб олгач, канорируд, ундан Инжил ариғини қаздириб, ҳар йили баҳор ва кузда ариқни тозалатиб турди.Ариқ қаздириш, тозалатиш ишларига кетадиган харажатга Ҳиротдаги Малик бозори, Боғи зағон кўчасидаги ўн тўрт дўкон, Фаррошон мавзесидаги 25 жериб, Хожа Шаҳоб маҳалласидаги 100 жериб,Сабади равон, Сифлий кентларидаги 70 жериб,Ҳиротруд вилоятидаги чорвасидан келаётган даромадни ишлатди.Ариқ қазиш, тозалаб чиқиш ишларида дастлаб икки минг, кейин эса беш минг киши ишлаб, уларнинг озиқ-овқати, мардикорлик пулини Алишербек ўз вақтида бериб борган.

Орадан икки-уч йил ўтмай, Гозургоҳ дашти обод масканга айлангач, ғалладан олинган мўл ҳосил бутун харажатни қоплаб кетди ва Навоийга фойда келтира бошлади.Алишербекнинг сув бормайдиган, ёғингарчилик эвазигагина деҳқончилик қилиниб, озгина ҳосил олинадиган даштга сув олиб боргани, обод қишлоққа асос солганини кўрган шаҳзода Бадиуззамон, ўзининг пулга муҳтожлик қилаётганини айтиб, ташландиқ ерини сотиб олишни таклиф қилади.Навоий шеър ёзиб ўзига шогирд тутинган шаҳзоданинг илтимосига кўра, унинг ерини ҳам сотиб олади.

Шунингдек,Навоий ҳазратлари Астрободга ҳоким бўлгач, у ердан ҳам бир ташландиқ, кимсасиз чўлу даштни подшоҳдан сотиб олиб, Хайробод деган гўзал қишлоққа асос солган. Алишербек давлат ишлари билан банд бўладими ёки ижод илм хаёлида юрадими, уйидаги юмушларини хизматкорларига тақсимлаб ўзи Гозургоҳ, Гумбуроқ, Гулкент, Фаррошон, Хайробод каби ўзига қарашли қишлоқ, мавзеларга бориб, ишнинг боришини кузатар, деҳқон ва боғбонларнинг ҳоли-аҳволидан хабар олиб турарди.

Натижада деҳқон, боғбон ва хизматкорлари пулни ўз вақтида олиб тургач, ҳосилдорлик йилдан йилга ортиб борарди. Бу эса Навоийга келадиган фойданинг ортиши эди. Мирзо Ҳайдарнинг «Тарихи Рашидий» асаридаги маълумотга кўра, «Алишербекнинг бир кунлик даромади( ҳосили амлоки) ўн саккиз минг шоҳруҳий динор эди ва у бу даромаднинг ҳаммасини хайрли ишларга сарф этар эди».

02
SAXOVAT ESHIGI QULFLANGANMI?
Umid Bekmuhammad
033

066mid Bekmuhammad (Bekimmetov Umidjon Tojimurotovich) 1975 yilda Gurlan tumanidagi Saxtiyon qishlog’ida tug’ilgan.1997 yilda UrDUning tarix fakul`tetini tugatgan. Mehnat faoliyatini 1997 da “Oltin Meros” jamg’armasi viloyat bo’limida referentlikdan boshlagan. Shu kunlarda “Oltin Meros” jamg’armasi viloyat bo’limida ishlamoqda.
Umid Bekmuhammadning O’zbekiston va xorijdagi 60 dan ortiq gazeta-jurnallarda 700 dan ko’p tarixiy-publitsistik maqolalari, “Gurlan”, Gurlan tarixi”, “Tariximizning teran tadqiqotchilari”, “Moziyning qora kunlari”, “Akademikning gurunglari”, “Moziydagi sirli o’limlar”, “Harbiy hiylalar”, “Qatag’on qurbonlari.Xotira.Xorazm viloyati”, “Qatag’on qurbonlari.5-kitob”, “Navoiyning armonlari”, “Xorazmga oshufta ko’ngillar” kabi 30 ta kitobi, “Xorazmga talpingan Pushkin” roman-essesi nashr etilgan.

033

07rab sayyohi Yoqut Hamaviy (1179-1229) O’rta Osiyoga, jumladan Xorazmga kelganida, Qosim ibn al-Husayn ibn Muhammad va Abu Muhammad Xorazmiylarning uyida bo’lgan edi.Shoir Qosim Xorazmiy bilan do’stlashgan Yoqut Hamaviy Mu’jam al buldon” asarida uning ikkita she’ri mazmunini keltiradi.” Ey shoirlar!Sizlarga men bir nasihatgo’y sifatida aytamanki, saxiy bo’lib ko’ringanlardan saxovatni umid qilmay qo’ya qoling! Chunki,hamma saxiylar saxovat eshigini qulflab qo’yib, kalitini yo’qotganlar”.

“Kishilar uy-joylari va ota-bobolari bilan maqtansa, men o’zimda bor fazlim bilan maqtanaman.Egasida yaxshi fazilat bo’lmagan joyning qanday qadr-qimmati bor? Ichida marvaridi yo’q sadafdan nima foyda?!”

Tabiyki, hamma davrlarda o’zini saxovatli qilib ko’rsatuvchi niqoblangan boylar bo’lgan.Aftidan Qosim Xorazmiy ana shunday saxovatpesha bo’lib ko’ringuvchi kimsalarning fe’l atvorini kuzatib, aynan shoirlarga yuqoridagicha nasihat qilgan.Chunki shoirlar odatda ishonuvchan, ehtirosga beriluvchan insonlar bo’lib, saxiy bo’lib ko’ringuvchilarni madh qilib she’rlar, qasidalar, madhiyalar, hattoki dostonlar bitishgan.Qosim Xorazmiy ularni ana shundan ogohlantirgan.

Xo’sh, nahotki tarixda chin dildan saxovat ko’rsatuvchi, ma’rifatli, topganidan ma’lum bir qismini ilmu fanga, ma’naviyatga sarflaguvchi boylar bo’lmagan?!Nahotki, hamma boylar saxovat eshigini qulflab kalitini yo’qotgan, yoki atayin “eshik”ni ochmaslikka urinsa?

Ma’lumki, tarixda ne bir hoqonu shoh, xon-u imperatorlar, sulolaviy aslzoda boylar yashab o’tgan bo’lib akasariyatining faqat nomigina moziy sahifalariga muhrlangan.Ularning hukmronligi faqat boyish iskanjasidagi qirg’inbarot urushlar bilan o’tganligidan biron barpo etgan inshoaati yo’q desayam bo’ladi.

Ammo ba’zi hukmdorlar bo’lganki, ular nafaqat o’z saltanatlarida me’moriy obidalar, balki shaharu qa’lalarga asos solishgan va shu bois tarixda ularning nomi boqiy qolgan.

Biroq biz ushbu bitigimizda tariximizdagi ko’pchilikka ma’lum bo’lgan ma’rifatli, saxovatli boy-Navoiy hazratlari haqida so’z yuritmoqqa jazm qildik.Zero, ularning saxovat eshigi doimo qulflanmagan, muruvvatlari bois nomi hanuz el ardog’ida,qilgan ishlari tarix sahifalariga abadiy muhrlangan.

NAVOIYNING BOYLIKLARI

Unga zamondoshlarining ko’pchiligi havas qilsa, ayrimlari hasad qilardi.Zero, Alisher Navoiy nafaqat mutafakkir shoir va davlat arbobi, balki o’z davrining eng badavlat insonlaridan biri ham bo’lgan.Ayniqsa, qolgan umrimni ijod va ilmga bag’ishlay, deya o’z ixtiyori bilan vazirlik lavozimidan ist’efoga chiqqanida, hasadgo’y insonlar «Alisherbekning boyligi oshib, davlati g’ururidan noziklashib ketdi», deya ig’vogarona mish-mish ham tarqatgandilar.

Temuriylar sulolasiga xizmat qilib,Sabzavor shahriga hokim bo’lgan G’iyosiddinning o’rtancha o’g’li Alisherbek otasi vafotidan so’ng meros sifatida o’ziga tegishli bo’lgan sarmoyani tadbirkorlik bilan ishlatib, qisqa fursat ichida boyib ketdi.U tadbirkorlik yo’nalishini asosan bog’u rog’lar yaratishga, undan keladigan daromadga esa madaniy-ma’rifiy inshoaatlar barpo etishga qaratdi.Ya’ni, qishloqlarni bog’zorlarga aylantirib, obod manzil barpo qildi, keladigan pullarni esa xayriya ishlariga, ilmga sarfladi.

Alisher Navoiyning dehqonchilik qilinadigan ko’plab yeri bo’lib, ular asosan Hirot atroflarida ,Sabzavorda bo’lgan.Bu yerlarda dehqonlar Alisherbek bilan kelishgan holda ishlab, muntazam haq olib turishgan.

1481 yilda yozilgan «Vaqfiya» ga ko’ra, Navoiyning «Olinjon bo’luki Farroshon mavze’ida yigirma besh jerib (0,2 gektarga teng yer o’lchovi) bog’, Xo’ja Shixob bog’oti va yuz jerib yer,Sabgur bo’lukida ikki qit’a uzum bog’i-olti jerib, yana Sifliy mahallasida necha bog’ot ja’mi oltmish jerib, yana mazkur mahallada yigirma olti jerib uzum bog’i.Yana bir qit’a o’n sakkiz jerib yer va dag’i o’n ikki jerib bog’.Yana qit’a o’n to’qqiz jerib.Yana tok bila bag’ot yetmish to’rt jeribkim, undan o’ttiz to’rt jeribi uzum toki, o’zgasi yer bo’lgay, yana necha qit’a yer tutash o’n to’rt jerib, Yana bir qit’a yer yigirma to’rt jerib, yana bir qit’a yer bir yarim jerib» yerlari bo’lib, o’sha vaqtda Navoiy hazratlariga qarashli barcha yerlar 500 jeribni tashkil qilardi.Ularning deyarli hammasi sug’oriladigan, hosildor yerlar bo’lgan.

Bulardan tashqari, Alisherbekka qarashli bir qator savdo rastalari ham bo’lib, ular asosan, eng gavjum bozorlarda joylashgan edi: «Hirotdagi Malik bozori ichindagi rastada bir-biriga mutatsil ( tutash) beshta do’kon, janubiy bozorning g’arbisida yana bir po’stinfurushlik do’koni ham bir bolaxonasi, yana bir timcha va to’rt do’kon bir-biriga mutassil.Malik darvozasi toshida ( tashqarisida) ikki oshom( qavat) imorat va sakkiz do’kon timchaga tutash.Yana ikki do’kon.Quhunduzda, yana ikki do’kon bog’i Zog’on ko’chasida voqe’dur».

Ushbu savdo rastalarida toshu tarozining to’g’riligi, xaridor haqiga xiyonat qilmaslik, olib kelingan molga yo’l xarajatlaridan tashqari ortiqcha pul qo’ymaslikni ham shaxsan Navoiy hazratlarining o’zi nazorat qilib turgan.

Ana shu yerlar, bog’zorlar, savdo do’konlaridan keladigan daromadni shoir saxiylik bilan muhtoj,
yetim-yesir, beva-bechora, ilmli insonlarga in’om qilardi.Hatto, bir gal do’sti Husayn Boyqaroning davlat xazinasida xarajatlar ko’payib ketgan paytda, soliqlar xalqdan yig’ilsa, ahli muslimga jabr bo’lur deya, o’z hisobidan 25 ming dinorni butun boshli mamlakat ahli uchun to’lab yuborgandi.Ana shunday sersaxovat, badavlat shoir bobomiz o’zi barpo etdirgan Shifoiya, Nizomiya, Xisraviya madrasalari ma’muriyatiga topshiriq beradi.Unga ko’ra, «Ikki olimu mutaqqi ( taqvodor olimlar) mudarris bo’lgay.Har birining yillik vazifasi ( ish haqi) ikki yuz oltin naqdi, yigirma to’rt xarvor( bir eshak ko’tararlik yuk) oshlik, yarim arpa, yarimi bug’doy bo’lgan.Har xalqai darsda o’n bir tolibi ilmkim, borisi yigirma ikki bo’lgay.Olti a’lo( a’lochi) har biriga oylik naqdi yigirma to’rt oltun, yilda bug’doy besh yuk, vasat (o’rta o’qig’onlar) sekiz (talaba) oylig’ har biriga naqdi o’n oltin, bug’doy-yillik to’rt yuk, adno (past o’qigonlar) sekiz-talaba oylik har biriga o’n ikki oltun, oshlig’ yiliga uch yuk» berilardi.

Shuningdek, Navoiy madrasaning hatto oshpaz va farroshiga ham sersaxovatlilik bilan maosh to’lab turgan: «Tabaqchi (oshpaz) ga yillik naqdi ikki yuz oltun, bug’doy besh yuk. Bir farrosh va ikki xodimdin har biriga yiliga ikki yuz oltundin jam’i olti yuz oltun, bug’doy besh yukdin o’n besh yuk» berib turilardi.

Ushbu madrasalarda asosiy e’tibor talabalarning ilm oshirishiga qaratilib, o’qitish jarayonini shaxsan Navoiyning o’zi nazorat qilib borgan.Talabalarni madrasalarda guruhlarga ajratib, har bir guruhda ular soni 11 tani tashkil qilardi.Bu talabalarning darsni yaxshi o’zlashtirishi uchun qilingan bo’lib, shundagina o’tilayotgan darsni mudarris yaxshi tushuntirgan, talabalarning o’zlashtirishiga ham qulay bo’lgan.Tabiyki, darsni yaxshi o’zlashtirilganligiga qarab, talabalar uch toifaga bo’lingan, toifasiga qarab esa nafaqa to’langan.Eng ilmli tolib shaxsan Navoiy hazratlaridan oyiga 24 oltin pul va yiliga besh qop oshlik olgan.O’sha vaqtda eng semiz qo’yni 4-5 oltin dinorga berib, talabaning bir oylik nafaqasiga beshta qo’y olish mumkin bo’lgan.

Shoir talabalarga ilm beradigan mudarrislarni ham g’oyat qadrlab, ularga yiliga 200 oltin dinor maosh, har oyda 2 qop bug’doy va arpa, kundalik oziq-ovqat, hatto , uyidan madrasagacha minib keladigan oti uchun ham yem ajratdirgan.Ba’zi ulovi yo’q mudarrislarni ham qo’llab, ot olib bergan.

Tabiyki, bularning bariga ketadigan mablag’ Navoiy hazratlarining yerlari, bog’u rog’lari, savdo rastalaridan keladigan daromad hisobidan edi.

Ulug’ rus olimi YE.E.Bertel`s 1948 yilda nashr etilgan » Navoiy» nomli asarida,» Alisher Navoiy xazinasiga uning yer-mulklaridan har kuni 300 dan ortiq rabotlar, yigirmaga yaqin ko’priklar va 380 joyda xayriya-ehson uylari qurilgan, ular orqali minglab muhtojlarga tekin ovqat va kiyim-kechak ulashib turilgan» (Moskva, 1948, 134 bet) deya yozgandi. Olimning aniqlashiga ko’ra, o’sha vaqtda, besh dinorga bir qop bug’doy olish mumkin bo’lgan.

Ulug’ shoir masjid va madrasalar bunyod etish, ularni ta’minlash bilangina kifoyalanib qolmay, hayoti davomida ko’plab ariqlar, to’g’onlar, 9 ta hammom, 20 hovuz kabi 300 dan ortiq inshoaat bunyod qildirganki, bu har bir davrdagi boyvachchalar qo’lidan kelavermaydigan sersaxovatlilik ramzidir.

BOYLIKLAR NIMAGA SARFLANGAN?

044Uning otasidan qolgan meros, o’ziga davlat amaldori sifatida ajratilgan molu mulk va yerlardan keladigan daromad kuniga 18 ming shohruhiy dinorni tashkil etardi.Ammo u boshqa boyvachchalardan farqli ravishda, o’zining ehtiyojidan ortiqcha barcha pullarini xayriya ishlariga sarfladi.

Alisherbekning otasi G’iyosiddin bir umr temuriylar xonadoniga xizmat qilgan, 1452-57 yillarda Sabzavor shahriga hokim ham bo’lgani bois, to’plangan molu mulkini uch o’g’il: Bahlulbek, Alisherbek, Darveshalibeklarga meros qilib qoldirgandi. Keyinchalik, sharqda Balx, g’arbda Biston va Domagon, shimoli Xorazm,janubi Qandahor va Seyistondan iborat Xuroson taxtiga 1469 yili Husayn Boyqaro chiqqach, do’sti Alisherbekni oldiniga muhrdor, so’ngra amir va Astrobod viloyatiga hokim qilib tayinlaydi. Shuningdek, og’a-ini Bahlulbek va Darveshalibeklar ham viloyat hokimi lavozimiga erishadilar.

Alisher Navoiy otasidan meros molu mulki va o’ziga davlat amaldori sifatida ajratilgan yerlardan keladigan daromad hisobidan Hirotda «Ixlosiya» madrasasi, «Xalosiya» xonaqohi, masjidi jome’, «Shifoiya», «Nizomiya» madrasalarini, shu kabi Marvdayam «Xisraviya» madrasasini, Hirotdan tashqarida bo’lsa, «Raboti ishq», «Raboti sang», shoir Attor qabriga maqbara, Nishopur shahri atrofidagi joylardan biriga «Raboti yazdobar», Gulast bulog’idan Mashhad tomon 80 chaqirim uzunlikdagi ariq qazdirib, shu va boshqa ariqlarga 16 ko’prik o’rnatdiradi. 9 hammom, 20 hovuz, 52 rabot ( ingliz olimi D.S. Trimingem 1989 yilda Moskvada nashr qilingan “ Sufiyskie ordena v islame “ nomli asarida 90 ta rabot qurdirgan degan ma’lumotni keltirib o’tgandi), shuningdek yana ko’plab to’g’on, jami 300 dan ortiq inshoaat bunyod qildiradi.

Xondamir «Xulosat ul-axbor» asarida Hirotdagi Jome masjidining toqisi va maqsurasi zilzila natijasida shikastlanib, ta’mirga muhtoj bo’lib qolganini, Navoiy hazratlari ushbu obidalarni o’z mablag’idan ta’mir etganini yozgandilar.Shu kabi zilzila va davr to’fonlari bois shikast topgan yana 12 ta masjidni, mashhur Qobus minorasini, Aslon-joziba rabotiniyam Navoiy qayta ta’mir qilishga bosh bo’lgan.

Bundan tashqari, Navoiy hazratlari bir necha bor Hirot ahliga jabr bo’lmasin deb, to’lanadigan soliqni ham o’z hisobidan to’lab yuborardi.

“Ixlosiya” madrasasida she’riy san’atlar bo’yicha mudarrislik qilayotgan Burhonuddin Atoulloh Husayniyga uch mingdan ortiq dinorga madrasa yaqinidan hovli sotib olib berishi, Mavlono Shahobuddin Mudavvinga egar jabduqli ot in’om etishi ham o’sha vaqtda Hirotda katta shov-shuvga sabab bo’lgandi.Navoiy bunday saxovatpeshalikni shov-shuv uchun qilmagan, balki iqtidorli insonlar qiynalib yurmay, bor e’tiborini o’z kaksbu koriga qaratishlari uchun qilgandi.

Hotamtoy shoir faqat ana shu inshoaatlarni bunyod qilibgina qolmay, madrasa, masjid, xonaqohlarda yashovchi talabalar, mullavachcha, beva bechora, yetim yesirlarning ham moddiy ehtiyojlarini ta’minlab turgan.Masjid va madrasaga ajratilgan yerlardan keladigan daromad evaziga talabalarga nafaqa, ishlovchilarga maosh, kundalik oziq ovqat, kiyim kechak berilardi.Agarki, talabalar madrasa hujrasida yashamay boshqa joyda istiqomat qilsa, yoki dars qoldirsa, boshqalar olgan pulning yarmini berishgan.Shu bilan birga madrasa va masjidda yashovchilar eng birinchi shart—obodonchilik , tozalik, saranjom-sarishtalikka qa’tiy rioya qilishardi.Qish faslida qor yog’sa yoki tevarak atrofdagi ariqlar balchiq va qum bilan to’lib ketsa, tozalash ishlariga talabalar emas, farrosh, qori, xodimlar jalb etilgan, ba’zida mutavalli ish ko’p bo’lsa mardikor yollangan.Talabalarni darsdan qoldirib jamoat ishlariga jalb etish man qilingan.

Mutavalli Navoiy bunyod etdirgan har bir madrasa talabalari uchun 100 po’stin, 100 tun, 100 chakmon, 100 ko’ylak, 100 to’nbon ( chalvar) 100 kavush ulashardi.Shu kabi ularning uy ro’zg’or anjomlari—kigiz, polos, bo’yra, yoritqich shamlar uchun 400 oltin pul sarflangan.

Saxovat va muruvvatlilikda hotamtoy bo’lgan Navoiy hazratlari 450 botmon bug’doy, 270 botmon non, 30 botmon chalpak, 110 botmon holva, 900 tovoq uzum shinnisi yoki mavizob, 5 ta qoramol, 10 ta qo’y, 20 botmonu 3 tonnalik go’shtni madrasadagilar uchun in’om qilardi.Bundan tashqari qish faslida yana saxovat ko’rsatib, har kuni 20 botmon ( 400 kg) non, 3 tangalik go’sht, agarki go’sht topilmasa go’ja oshi pishirtirib turgan.

031Bor pulini xayr saxovatga sarflayotgan mutafakkir shoir, hayit kunlari yanada muruvattli bo’lgan.Hazrat Navoiy, o’zining «Vaqfiya» asaridagi «Ravotib» bo’limida bu haqda shunday yozganlar: «Ro’za oyida har kecha o’n besh botmon bug’doy, besh botmon poludam dushobdin yoki mavozibdan o’ttiz masollik ulcha ehtiyoj bo’lg’ay».Iyd kuni esa ulug’ ayyom sharafiga 100 botmon non va 50 botmon holva berilgan.

Bundan tashqari, hotamtoy ajdodimiz Qurbon hayitining birinchi kunida har yili beshta mol, beshta qo’y qurbonlik qilib, masjid, madrasa, xonaqohlarga ulashgan bo’lsa, hayitning ikkinchi kuni 20 botmon go’sht, 20 botmon bug’doyni halim qilib , 50 botmon nonni xayr saxovat bilan elga tarqatgan.

Ayniqsa Navoiy hazratlari o’zining barpo qildirgan inshoaatlarini qurgan ustalarni ham taqdirlab borganlar.Masalan, “Makorim ul-axloq” asarida Xondamir bu to’g’rida shunday yozadi:” …ushbu jannatmisol masjidni bezash va pardozlash ishlari poyoniga yetgandan keyin, 905 yil sha’bon oyining o’n to’rtinchisi chorshanba (1500 yil 13 mart) kuni tadbir egasi Amir Alisher osh tortish marosimini o’tkazib, xatib, imom voizlar, qorilar, mutavalli, xodimlar, ustalar va imorat ishchilari bu marosimga chaqirilib, ziyofat marosimlari amalga oshirildi.Qariyib 100 kishidan iborat guruhning qobiliyatli qomatlari qimmatbaho po’stinlar, a’lo tikilgan chakmonlar va boshqa xil liboslar bilan bezatildi.

Shundan keyin bu tabarruk maqomning tomi yuzasini mustahkamlash va chidamliligini oshirishga ishora qildi.Imorat ishchilari asbob-uskuna tayyorlash, ustalar esa ularni ishga solishga kirishib, bir oz vaqt ichida sani taxminan o’n to’rt jarib miqdordagi bino tomlarini ikki qavatli qilib yopib, ustini somonli loy bilan suvadilar, ko’ngilni bu ishlardan batamom forig’ qildilar.Shu paytda hidoyatli Amir yana bir to’y kerak-yarog’ini hozirlash to’g’risida qayta-qayta farmon berdi. Farmonbardorlar bu ishga mashg’ul bo’lib, bu chaqiriqqa 50 bosh qo’y va 9 bosh ot sarfladilar…”.

Xondamir shu asarining bir bo’limida yana bir bora Navoiy hazratlarining xayr-saxovatlarini qalamga olib o’tadi:” Ul hazrat Navoiy mazkur yilning sha’bon oyi o’rtalari (1499 yil mart oyi oxiri) da yana bir bor faxrli shahar Hirotni o’zining muborak chehrasi bilan nurga to’ldirdi.Shu sababdan, mashoyix, sayyid va olimlardan tortib, barcha aholi va fuqaro g’oyatda shodu xurram bo’ldilar..Shu asnoda hidoyatli Amirning ko’ngli Ansoriya ostonasida katta yig’in qilib, Hirot shahri ulug’larini mehmon qilishni, ulardan fotiha so’rashni tilab qoldi.Mulozimlari chaqiriqni tartibga solish ishlari bilan shug’ullanib, 75 qo’y,20 bosh ot va 30 botmon qand sarfladilar.Boshqa xarjlarni shunga qiyoslash lozim…”.

Navoiy hazratlari ana shu tariqa nafaqat bir qator xalqqa nafi tegadigan binolar barpo etdiribgina qolmay, qo’li gul ustalarni taqdirlab,umuman xalqqa xayr saxovat ham qilib turganlar.Bundan tashqari ba’zida xalqqa og’irligi tushmasin deya o’z hisobidan soliqlarni to’lab turgan paytlari ham bo’lgan.Bu to’g’rida Xondamir “Makorim ul-axloq” asarida shunday yozadi: “ 906 hijriy yil boshlarida ( 1500 yilning avgust oyida) sultoni sohibqiron Mozandaron viloyatiga tashrif buyurgan edilar.Hukumat egasi amir Muborizuddin Valibek janoblari nomiga Hirot shahri va uning atrofidagi aholidan zarur xarajat uchun 100.000 dinor kepakiy undirib yetkazish haqida farmon keldi.Ul janob shu mablag’dan 50.000 dinorni bulukot dehqonlari va moldorlaridan undirib, qolgan qismini, xona boshiga sochish yo’li bilan Hirot ichida istiqomat qiluvchilardan undirishni xayol qildi.Lekin, biron ishga davlatli Amirning fikrisiz va maslahatisiz qo’l urmas edilar.Shuning uchun ham ul hazratning noiblaridan birini chaqirib, bu fikr ul kishiga-Navoiyga yetkazildi.Ul kishi “bu fursatda xalq ustiga o’rinsiz soliq solishni oliy darajali sohibqiron davlatiga munosib ko’rmaymiz” , dedilar va shu vaqtning o’zidayoq mazkur mablag’ni o’zlarining xususiy pullaridan berdilar.Xalq esa ul hazratni duo qilib, unga ko’pdan-ko’p rahmatlar aytdi…”.

Shu kabi, saxovatpesha Navoiy hazratlari eli uchun shu darajada fidoyilik qiladiki, muruvvat istab kelgan nochor fuqaro, masjid, madrasa, xonaqoxda yashayotgan kishilar yozda qum changi, qishda loyda yurishdan qiynalmasin deb yo’llarga tosh ham yotqizganlar.

Shu tariqa, Mir Alisher boshqa davlat arboblariga o’xshab ziyofatu tantanalarga, dabdababozlikka berilmas, kelayotgan daromadi, bor molu mulkini ilmu fan, ma’rifat ishlariga, eli obodligiyu, ravnaqiga sarflaganki, bunday saxovatpeshalik har bir davr boylari uchun saboq bo’lsa arziydi.

SHOIRGA QARASHLI MADRASALAR

Nafaqat o’zining yaqin birodarlari, qarindosh urug’lari, balki ahli Xurosonni ham ma’rifatli qilishni maqsad qilib olgan Alisherbek Xurosondagi boshqa madrasalar, shuningdek, Movarounnahr, xususan Samarqanddagi tolibi ilmlar ta’lim oladigan maskanlar bilan raqobatlasha oladigan madrasalar barpo etishni boshlab yubordi.

U o’z shaxsiy molu-mulkidan keladigan daromad evaziga madrasalar, tolibu ilmlar uchun xonaqoh, hujralar bunyod etdirar ekan, ular uchun zarur shart sharoitlar yaratishga ham kirishdi.

«Makorim ul-axloq» asarida yozilishicha, «Tahqiq va ishonch arboblarining qiblasi bo’lgan bu zot atoqli olimlar va hurmatga loyiq san’at ahllarining darajalarini ko’tarishda va martabalarini oshirishda qo’ldan kelgan qadar harakat qildi.Talabalarning tinch, bemalol ilm olishlari uchun nafaqalar belgilab, madrasalar va xonaqoxlar bino qildi..»

Navoiy hazratlari , alohida zeb, g’oyat go’zal va ko’rkam qilib qurdirgan Hirotdagi madrasalar «Ixlosiya», «Nizomiya» va Marvdagi tolibi ilmlar maskani «Xisraviya» deb atalgan.

Ushbu madrasalarda sharqning turli shaharlaridan kelgan toliblar ilm olishgan. Ularga esa o’z davrining mashhur mudarisslari saboq berganlar.
Chunonchi, «Ixlosiya» madrasasida Amir Jamoliddin Atoulloh Asiliy, Amir Sadriddin Ibrohim Mashhadiy,Xo’ja Imomaddin Abdulaziz Abhariy, «Shifoiya» dek tib ilmi o’rgatiladigan maskanda Mavlona G’iyosiddin Muhammad binni Mavlona Jaloliddin bosh mudarris,Hirot shahrining ichkarisidagi «Nizomiya» da bo’lsa Amir Burhonuddin va Mavlona Karimiddin Dashtbayoziylar dars berish bilan shug’ullangan.

Xondamirning yozishiga ko’ra, «Dunyoning har taraf va har burchagidan bu muborak joyga minglab talabalar kelib, oz zamon davomida turli ilm va fanlarni o’rganishga muvaffaq bo’lib, olqishlar va maqtashlar bilan o’z vatanlariga qaytdilar.U guruhlardan ko’plari hozir Hirot shahrida mudarrislik mansabi bilan faxrlanadilar.»

1487 yilda yozilgan «Vaqfiya» asarida esa Navoiy hazratlari madrasadagilarga yaratib bergan sharoit va ijtimoiy ta’minot haqida so’z yuritadi: «Avval shart andoq qilildikim, mutavalli har yili yuz po’stin, yuz kapanak, yuz bo’rk, yuz kavsh, yuz ko’nglak, yuz to’nbon sotqun olgay, dag’i har qaysini munosib mavsimda ikki mudarris ittifoqi bilan mustahqiqlarga har qaysisiga ko’ra ulashgay.Va har yil to’rt yuz oltun xonaqoh va gunbaz dag’i madrasa va masjid va darul-xuffoz forshi uchun kiygiz bilan burgyo va yorug’lik uchun xarj qilgay va harnekim va matbaxi uchun dasturxon va qozon va g’ayri zalika kerak bo’lsa tartib qilib bergay.Va xodim va farroshlar har kecha madrasa masjididagi dolonida , dag’i «Dorul xuffoz» da dag’i xonaqohning gunbazida va dahlezlarida sham’ yondurgaylar».

Tabiyki, nafaqa, oziq ovqat, kiyim kechak, yashashi, o’qishi uchun zarur shart sharoitlar yuqoridagi madrasalarda tahsil oluvchilardan faqat bir narsa—darslarni yaxshi o’zlashtirishnigina talab etilgan.

Bundan tashqari, ro’za oyida, hayit bayramlarida muruvvatli Navoiy hazratlari qo’y so’yib qurbonlik qilib, non, holva, chalpak ham ulashib, mudarrris va tolibu ilmlarga saxovat ko’rsatganlar.

Toliblarning o’zlari , ota-onalari, mudarrislarning madrasaga kelib ketishlari qulay bo’lishi uchun esa yo’llarga tosh terilgan.Bu yozda chang, qish yog’ingarchiligida toliblarning balchiqda yurmasligi, atrofning ozoda bo’lishi uchun qilingandi.

Agar qish qattiq kelib, qor ko’p yog’sa, qor kurash, madrasalar obodonchiligini, saranjom sarishtaligini saqlashga talabalar jalb etilmagan.Ularning maqsadi ilm olish bo’lgani uchun , bu ishlarni mutavalli va farroshlar qilardi.

Bu haqda «Vaqfiya» da Navoiy shunday yozadi: » Yana shart ulkim, qor arturda muhri va xodimlar va farroshlar va taboqchilar, barcha bir-biriga madad bo’lub, oritqaylar.Va ariq oriturdakim, balchig’ bila qumni ariq yoqasiga yig’arlar –mutavalli muzdur tutib ko’targay».

Ana shunday erkinlik, yuksak shart sharoit yaratilishi natijasida, Navoiyga qarashli madrasalar toliblari Xurosonning Sharqdagi ilmu fan markazi bo’lgan davlat darajasiga chiqishiga sababchi bo’ldilar.Bularning bari, Alisher Navoiy hazratlarining ma’rifatparvar va muruvvatliligi natijasida yuzaga kelgandi.

NAVOIYNING G’ALLA XIRMONI

U amirlik lavozimidan iste’foga chiqqach, atigi to’rt-besh yil ichida huvillab yotgan dashtni obod maskanga , serhosil yerga, ko’rkam qishloqqa aylantirdi.1477-1482 yillarda Gozurgoh dashtining Xurosondagi eng so’lim zaminga aylanganini ko’rgan Husayn Boyqaro hayratdan yoqasini ushladi: «Ul yerning havosi ruhparvarlikda jannat havosidan nishon aytur va yeli hayotbaxshlikda firdavs nasimidin namuna ko’rguzur», deya ta’rif berdi olampanoh.Tabiyki, dashtni bu darajaga keltirish o’z-o’zidan bo’lgani yo’q…

Iqlimi quruq va issiq, sug’orib dehqonchilik qilinadigan Xurosonda asosan bog’dorchilik va tokchilik rivoj topgan bo’lib, chorvachilik ham keng yo’lga qo’yilgandi.Alisherbek davlat ishidan iste’foga chiqqach, otasidan qolgan mol-mulk bilan kifoyalanmay, tadbirkorlik qildi.Aql-zakovatini faqat ijodga qaratibgina qolmay, boyligiga boylik qo’shishga intildi.Ammo topgan pulining o’z iste’molidan ortadiganini xayr-saxovat ishlariga ajratdi.Davlatshoh Samarqandiy «Tazkira»sida Navoiyning bunyodkorlik faoliyatiga to’xtalib shunday yozgandi:»Gulast bulog’i—Xurosonning mashhur buloqlaridan biri bo’lib,Tus viloyatining yuqorisidadur: bu buloq suvi Mahsharga keltirildiki, bu ishni bir necha podshohlar qilolmagan edilar, bu ariqning uzunligi o’n toshga( 70-80 km) yaqindur».

O’sha vaqtdagi an’anaga ko’ra, podshoh o’z amaldorlariga cho’l, sahro va qurg’oq yerlarga suv chiqarib, obodonlashtirishni shart qilib, har biriga yer ajratib berardi.Navoiy Boyqaro obod qilishni topshirgan Murg’ob yo’lidagi Bodgiz viloyatida Gumburoq, Hirotrud viloyatidagi dasht biyobonda esa Gulkent deya nom olgan so’lim qishloqlarga asos soldi.

Tabiyki, dashtdagi yerlarga Murg’ob, Hirirud daryolaridan ariq qazilib, chig’ir o’rnatildi.Ayrim joylarda hatto, quduq qazilib, shulardan ham foydalanib suv ochilgan.
Natijada, 1477 yilda bunyodkorlik ishlari boshlangan bo’lsa, uch-to’rt yil ichida Murg’obdan Marvgacha bo’lgan 180-200 chaqirim, Marvdan Saraxsgacha bo’lgan 150-160 chaqirim yer obodonlashtirilib, suv olib kelingan va dehqonchilik, bog’dorchilik keng yo’lga qo’yilgan edi.

Navoiy bu yerlarga Xuroson, Xorazm, Movarounnahr, Eron va Arabistondan olib kelingan tok, olma, anor navlarini ektirdi.1485-86 yilga kelib esa karvonlar yo’lida joylashgan mazkur hududlardagi hosildorlikni ko’rgan savdogarlar hayratga tushib, ulardan totib ko’rishar, arzonroq bahoda xarid qilib ketishardi.Navoiy hosilning uchdan birini ishlagan dehqon va bog’bonlarga, yana birini kambag’al, yetim-yesirlarga, qolganini esa Xuroson bozorlaridagi o’ziga qarashli do’konlarda sotdirgan.

Tadbirkorlikni rivoj toptirayotgan Alisherbek bu boradagi ishini rivoj toptirish niyatida Husayn Boyqarodan Hirotning shimoliy qismidagi suvsizlikdan qaqshab yotgan Gozurgoh dashtini sotib ham oladi.O’sha davrlarda tabiiy suv chiqadigan yerlar soqa, yomg’ir-qor suvi bilan to’yinadigan yerlar bo’lsa baxsa, sun’iy sug’oriladigan yerlar sayxa deb atalardi.Gozurgoh dashti baxsa bo’lib, yomg’irli qorli yilda hosil yaxshi bo’lar, ammo Xurosonning iqlimiga ko’ra, har yili yomg’ir-qor ko’p yog’masdi.Shu bois Gozurgoh dashtida dehqonchilik qilish qiyin edi.O’n chaqirimcha uzoqdagi Hirirud daryosidan suv olib kelish esa muammo tug’dirardi.Alisherbek dashtni sotib olgach, kanorirud, undan Injil arig’ini qazdirib, har yili bahor va kuzda ariqni tozalatib turdi.Ariq qazdirish, tozalatish ishlariga ketadigan xarajatga Hirotdagi Malik bozori, Bog’i zag’on ko’chasidagi o’n to’rt do’kon, Farroshon mavzesidagi 25 jerib, Xoja Shahob mahallasidagi 100 jerib,Sabadi ravon, Sifliy kentlaridagi 70 jerib,Hirotrud viloyatidagi chorvasidan kelayotgan daromadni ishlatdi.Ariq qazish, tozalab chiqish ishlarida dastlab ikki ming, keyin esa besh ming kishi ishlab, ularning oziq-ovqati, mardikorlik pulini Alisherbek o’z vaqtida berib borgan.

Oradan ikki-uch yil o’tmay, Gozurgoh dashti obod maskanga aylangach, g’alladan olingan mo’l hosil butun xarajatni qoplab ketdi va Navoiyga foyda keltira boshladi.Alisherbekning suv bormaydigan, yog’ingarchilik evazigagina dehqonchilik qilinib, ozgina hosil olinadigan dashtga suv olib borgani, obod qishloqqa asos solganini ko’rgan shahzoda Badiuzzamon, o’zining pulga muhtojlik qilayotganini aytib, tashlandiq yerini sotib olishni taklif qiladi.Navoiy she’r yozib o’ziga shogird tutingan shahzodaning iltimosiga ko’ra, uning yerini ham sotib oladi.

Shuningdek,Navoiy hazratlari Astrobodga hokim bo’lgach, u yerdan ham bir tashlandiq, kimsasiz cho’lu dashtni podshohdan sotib olib, Xayrobod degan go’zal qishloqqa asos solgan. Alisherbek davlat ishlari bilan band bo’ladimi yoki ijod ilm xayolida yuradimi, uyidagi yumushlarini xizmatkorlariga taqsimlab o’zi Gozurgoh, Gumburoq, Gulkent, Farroshon, Xayrobod kabi o’ziga qarashli qishloq, mavzelarga borib, ishning borishini kuzatar, dehqon va bog’bonlarning holi-ahvolidan xabar olib turardi.

Natijada dehqon, bog’bon va xizmatkorlari pulni o’z vaqtida olib turgach, hosildorlik yildan yilga ortib borardi. Bu esa Navoiyga keladigan foydaning ortishi edi. Mirzo Haydarning «Tarixi Rashidiy» asaridagi ma’lumotga ko’ra, «Alisherbekning bir kunlik daromadi( hosili amloki) o’n sakkiz ming shohruhiy dinor edi va u bu daromadning hammasini xayrli ishlarga sarf etar edi».

08

(Tashriflar: umumiy 224, bugungi 1)

Izoh qoldiring