Umid Bekmuhammad. Xorazm tarixidan lavhalar

9222
* ТУРКОН ХОТУННИНГ ЖАЗОСИ * ХОНЛАРНИНГ ХОББИСИ * ХОН САРОЙИДАГИ ТЎҚ-ТЎҚ * “НОВВОТ ҚЎШИБ ЧОЙ БЕРАМАН ИЧСАНГИЗ” * ЕТТИ ХОНГА ХИЗМАТ ҚИЛГАН ЯСОВУЛБОШИ * ХОННИНГ ЯҚИН ОДАМИ * ХОН ШИКОРГА ЧИҚҚАНДА…

011
Умид Бекмуҳаммад
ХОРАЗМ ТАРИХИДАН ЛАВҲАЛАР
022

ТУРКОН ХОТУННИНГ ЖАЗОСИ

015 Мўғуллар Мозандаондаги Илол қаъласини забт қилганида, қизиқ ҳодиса содир бўлди.Тўрт ой давомида ёғмаган ёмғир тўрт кунгача тинмай шариллаб қуйди.Қаъладаги ҳовузлар сувга тўлиб, Илол бутунлай харобага айланди…

Олдинлари Илол тоғлик жойдаги қаъла бўлганидан жуда серёғин бўлиб, қаълада сунъий суғориш усуллари йўқ эди, фуқаролар ҳам деҳқончилик ишларида, ҳам сув истеъмолида ёмғир сувидан фойдаланишарди.Аммо мўғуллар Илолни тўрт ой қамал қилганида, бирор марта ҳам ёмғир ёғмади.Қаълада сув заҳираси тугаб, қамалдагилар тинкаси қуриб, таслим бўлишга мажбур бўлди.Ваҳоланки, ичкарида озиқ-овқат беҳисоб, фақатгина сув йўқ эди.Бундай ҳолатнинг сабабини ўша даврдаёқ одамлар қаълага бекиниб олган Туркон хотуннинг жазоси сифатида баҳолашганди.

Туркон хотун Қипчоқ беги Жонкишининг қизи бўлиб, унинг Хоразмшоҳ Текешга турмушга чиқиши дунёдаги энг улуғ давлат ҳалокатининг бошланиши бўлди.Ўта маккор Туркон хотун маликага айлангач, Хоразмшоҳлар давлатининг қўшини қипчоқлар ҳисобига кўпайиб, давлатда уларнинг таъсири кучая бошлайди.Айниқса, 1200 йил 3 августда Хоразмшоҳлар давлати тахтига Қутбиддин Муҳаммад ўтиргач, мамлакатдаги сиёсий тизгин қипчоқ маликасининг қўлига ўтди.Шундан сўнг Хоразмшоҳлар давлатини вужудга келтирган маҳаллий турк ( Хоразм) беклари мансабидан олиб ташланиб, тахт теварагида Қипчоқ беклари кўпая бошлади. Натижада болалигидан онасининг сўзидан чиқмай вояга етган Хоразмшоҳ Қутбиддин қипчоқларнинг таъсири давлатда кучайгач, нафақат мамлакат ичида, балки халқаро майдонда ҳам қудратли давлат ҳукмдори сифатидаги мавқеини йўқотди.

Бу пайтда Хоразмшоҳ Қутбиддин онасининг тинмай давлат ишларига аралашаверишидан безиб, мумкин қадар унга кўринмасликка ҳаракат қиларди.Айғоқчилар ҳукмдорга аллақчон халқ орасида давлатни шоҳ эмас, балки онаси бошқараяпти, деган миш-мишлар пайдо бўлганини етказишганди.Ростдан ҳам дунёдаги буюк давлатда бу вақтда икки ҳукмдор пайдо бўлди, дейиш мумкин.

Негаки, Хоразмшоҳ Қутбиддин нинг Самарқандда шоҳлик саройлари бўлиб, у ана шу пойтахт шаҳардан фармонлар бериб турса,Гурганжда онаси Туркон хотун ўзига “Худованди жаҳон” (бутун олам ҳукмдори), “Исмат Ад дунйя ва д-дин улуғ Туркон малика нисо ал аламайн” (жаҳон ва диннинг ҳимоячиси, икки дунё аёлларининг ҳукмдори улуғ Туркон хотун) имзоси билан фармонлар чиқарарди.

Хориждан келган элчилар ҳам Гурганж ва Самарқанд орасида овора, дипломатик алоқаларга доир Хоразмшоҳ Қутбиддин ва Туркон хотуннинг чиқарган фармонлари эса тамомила бир-бирига тескари эди. Хоразмшоҳлар давлатида ана шундай шармандали сиёсат юргизилаётган пайтда Чингизхон бу ерга ҳужум қилишга шайланаётган, мамлакатдаги ички зиддиятлар унинг учун айни муддао эди.Энг даҳшатлиси, мўғулларнинг Хоразмга ҳужуми арафасида Туркон хотун мудҳиш жиноятга қўл урди.Яъни Гурганждаги Хоразмшоҳ саройида Хоразмга қўшиб олинган мамлакат ва вилоят ҳукмдорларининг гаров тариқасида сақланаётган 26 нафар фарзандини Амударёга чўктиради.Бу билан Хоразмшоҳларнинг иттифоқчиларидан ҳам маҳрум бўлиши қаторида халқаро майдондаги обрў-эътиборига ҳам путур етади.Шунингдек, Туркон хотун аммакиваччаси, очкўз Инолчиқни ўзи фармон бериб Ўтрорга ҳоким қилиб белгилаганди.Чингизхон карвони айнан Ўтрорда Инолчиқнинг буйруғига кўра таланиб, савдогар ва элчилар қатл этилади.Инолчиқнинг Туркон хотун билан бамаслаҳат қилган ушбу жинояти Чингизхоннинг қасос олиш баҳонасида Хоразмшоҳлар давлатига юриши учун энг қулай баҳона бўлди.

1221йили Чингизхон Хоразмшоҳлар давлатига ҳужум бошлаганида, бутун қўшинни босқинчиларга қарши ташламай, ҳар бир вилоят ва шаҳар ўз-ўзини ҳимоя қилсин, деган машварат хулосаси ҳам айнан Туркон хотундан чиққанди.Бу эса қудратли ҳарбий қўшиннинг парчаланиб, мўғуллар ҳужумига дош бера олмаслигига сабабчи бўлди.

Гарчи Гурганж мудофассини ташкил этиш ва душманга қаттиқ зарба бериш имконияти бўлса-да, Хоразмшоҳ Қутбиддин Муҳаммад ғарбга қараб қочди.Бу пайтда Чингизхон Туркон хотуннинг олдига вакил юбориб, “ мен сен билан эмас, ўғлинг билан уришаяпман.Шунинг учун сенга тегмайман” ,деб нома юборганди.Бу билан мўғуллар сардори Хоразмшоҳлар давлатида Туркон хотун мансуб қипчоқ аскарлари муҳим ўрин тутишини биларди.Аммо малика Чингизхон таклифини жавобсиз қолдириб, хазинани олганича қочишни афзал кўради.Маликага яқинлари Жалолиддин Мангуберди ёнидан паноҳ топишни маслаҳат беришганида, “унинг ёнига боришдан кўра, мўғуллар қўлида асирлик даҳшатларига дучор бўлиш афзалроқ”, дея жавоб беради.Айтгани келиб, қочиб бекиниб олган Илол қаъласини мўғуллар забт этгач,Туркон хотун асир олинади.Мўғуллар пойтахти Қорақурумга юбориш олдидан,Туркорн хотун ва жамики асирларга, мўғуллар улар олдидан ўтиб бўлгунга қадар Хоразмшоҳлар давлатига аза тутиб, йиғлашларини буюришади.

Қорақурумга олиб кетилган Туркон хотуннинг ҳаёти ниҳоятда аянчли кечади.Бир пайтлари ўта димоғдор бўлган, ўзини икки дунё аёлларининг сардори деб эълон қилган, ҳийлакор қилмишлари билан Хоразмшоҳлар давлати емирилишига сабабчи бўлган Туркон хотун мўғуллар сарқити билан кун кечира бошлайди.У 1223 йилда вафот қилгунича ана шундай хорлигу зулм остида Мўғулистонда ҳаёт кечириб, қилмишларига яраша жазосини олади.

ХОНЛАРНИНГ ХОББИСИ

 Ғарбда асосан, иш фаолияти ва мутахассислигидан ташқари бирор юмуш ё эрмак билан шуғулланишни хобби деб аташади.Бугунга келиб бутун дунёдаги сингари бизда ҳам баъзи машҳур кишиларнинг хоббиси нима эканлигига кўпчилик қизиқади.Агар оразм мисолида оладиган бўлсак, “хобби” сўзини эшитмаган ўтмиш замонларда ҳам аждодларимиз кундалик фаолиятидан ташқари бир нечта иш билан шуғулланган.Чунончи, хива хонларининг ҳам ўз “ хобби” лари бўлган.

1644-1663 йилларда давлатни бошқарган Абулғози хоразмдаги уруғлар ўртасидаги тотувликни сақлаган.У қатор шаҳарларга асос солган, кўплаб ариқлар қаздирган хонгина эмас, “Шажараи турк” ва “Шажараи тарокима” сингари асарлар яратган тарихчи ҳамда шоир эди.Шу билан бирга, ҳаётий тажрибаси билан кўплаб беморларни даволаган табиб сифатида донг чиқарган Абулғози оразмда ўсадиган доривор гиёҳлар, шифобахш ўсимликлардан турли малҳамлар тайёрларди.Айниқса, ревматизм, тери ва асаб хасталикларини қуёш нури, қум, маҳаллий сув ва туз конларидан фойдаланган ҳолда даволанишни тавсия қиларди.У умуртқа поғонаси, қўл ва оёқ бўғинларида туз йиғилиши хасталиклари ( остеохандроз) ни даволашда туз, асал ва қизил қалампирдан фойдаланган.Абулғози ўз табиблик тажрибасини “Манофеъ ул инсон” асарида тўла баён этган.

Унинг ўғли Анушахон эса (1663-1689) болалигидан миробликка қизиқиб, давлатни бошқарган даврида рмиш ва Шоҳобод номли энг катта ариқлар қазилишига бош бўлди.
Абулғозийхон Соний (1741-1745) нинг даврида тахт учун курашлар кўп бўлиб туришига қарамай, хон “ Байзо” тахаллуси билан шеърлар битишига вақт топа олар эди.Атиги бир йил хонлик қилган Оқимхон(1770-1771) эса қушларга ишқибоз бўлган.

1771 йилда атиги бир ойгина хон бўлган Абулфайзхон эса овга ишқибоз бўлиб, моҳир мерган эди.Бир куни Остона ва Қўриқтомга шикорга борганида, хоннинг тўнғиз манлайидан урган ўқи қуйруғининг учидан чиқиб, ерга санчилган экан.1804 йилдан хонликда қўнғиротлар сулоласига асос солган Элтузархоннинг ўзи қилич ясаш билан шуғулланарди.Ўша вақтда энг аъло тур қилич тайёрлаш учунэнг аввало пўлат парчаларини товуқларга майдалаб беришган.Кейин эса товуқ ичида маълум бир ишловдан ўтгач, унинг тезаги билан қайта ташқарига чиққанидан сўнг уларни тўплаб, махсус ишловлардан кейингина қилич ясашган.Қилич тайёр бўлгач, қизиб турган қилични совутиш учун катта буқанинг сонига тиққанлар.

20 йил тахтда ўтирган Муҳаммад Раҳимхон 1 илм-маърифатли киши бўлиб, шахмат ўйинига бениҳоя қизиққан.Уни ҳатто, хонликка келган хориж элчилариям шатранжда юта олишмаган.он нужумшуносликка( астрологияга) ҳам қизиқар, сарой мунажжимлари билан бирга юлдузларни кузатиб, баҳс-мунозараларда бўлажак воқеаларни айтиб берарди.Шунингдек, шифобахш ўсимликларни қўллаб, табибчилик билан ҳам машғул бўлган ҳукмдор эди.

1846-55 йилларда ҳукмдорлик қилган Муҳаммад Аминхон мусиқага қизиққан.Шу боис саройда доимо санъаткорлар иштирокидаги базму-жамшид уюштирарди.Саройдан оила аъзолари даврасига борган замон танбуру ғижжак чертиб ўтирадиган хоннинг исми эса Абдулло эди.Ушбу хон 1855 йилда атиги 5 ойлик ҳукмдорлик қилгач,рақиблари томонидан ўлдирилган.

18 йиллик ҳукмдорлиги даврида хивада кўплаб меъморий обидалар тиклатган Оллоқулихон (1825-1842) бунёдкор ҳунарманд сифатида хоразмда кошинчиликнинг юксалишига катта ҳисса қўшади.У ўз даврида рус тилиниям чуқур эгаллаганди.

Саройга тез-тез санъаткорларни чорлаб, мусиқа ва ғазал оқшомларини уюштирадиган давлат раҳбари эса Саид Муҳаммадхон (1856-1864) эди. Ушбу базму жамшидларда, оила даврасида хоннинг ўзи ҳам дутор ва ғижжак чалиб, даврага файз киритганлиги ҳақида маълумотлар бор.

Унинг ўғли Бобожон тўра-Муҳаммад Раҳимхон 2(Феруз) нинг бўлса хоббилари бениҳоя кўп эди.У 47 йиллик ҳукмдорлик даврида маърифату маънавият аҳлининг ҳомийси, бастакору созанда, шоир, турли қушларни тўплашга, турфа хил гулларни ўстиришга ҳам ишқибоз бўлган.

Ферузнинг 1910-1918 йилларда давлатни бошқарган ўғли Исфандиёр болалигидан қилич ясашга, соат тузатишга қизиқиб, хонликда моҳир уста сифатида ҳам донг қозонади.Шунингдек, у жуғрофия бўйича бўладиган баҳсу мунозараларда рус олимларини ҳам ҳайратга солганидан, уни Россия жуғрофия жамиятига аъзо ҳам қилиб сайлашганди.У тахтга чиқмай туриб Россия ва европа,шарқ давлатларини ҳам кезиб, савдогар сифатида ҳурмату эъзозга сазовор бўлган.Исфандиёрхон шунингдек, Фаррух тахаллуси билан ашъорлар битган шоир ҳам эди.

Кўрганингиздек, хобби сўзини эшитмаган ўтмиш даврларда ҳам хива хонлари ичида тахт соҳиби бўлсада, фақат салтанат юмушлари, юрт сўрови билан чекланиб қолмай, иқтидорига қараб ўзлари севган илм, санъат, спорт билан машғул бўлган ҳукмдорлар кўпчиликни ташкил қилган.

ХОН САРОЙИДАГИ ТЎҚ-ТЎҚ

Бош вазирнинг таклифи хонни қизиқтирса-да, саройни ёритадиган электр нурини ўрнатиш амалга ошмас иш бўлиб туюлди.Зеро, Хива Петербургдан анча олис ўлка, шу боис қандилли, ёруғ хонада ўтириб ҳукм юритиш ушалмайдиган орзуга ўхшаб кетарди.Бош вазир Исломхўжа эса бу ишнинг уддасидан чиқди…

Хива хони Исфандиёрхоннинг қайнотаси Исломхўжа (1872-1913) ғоят тараққийпарвар киши, ислоҳатчи давлат арбоби бўлиб, Хоразмда почта, телеграф, оврўпача шифохона, бир қатор завод, фабрикалар барпо эттиради.Айниқса, Москва, Петербург,Кавказга тез-тез бориб, у ердаги тараққиёт намуналарини воҳада жорий этишга интиларди.Бу, хусусан, хоннинг 1912 йилда Хивада Нуриллабой исмли мулкдорнинг баҳаво ерини сотиб олгани билан боғлиқ.Ўша ерда ҳашаматли ёзги сарой бунёд этдиргани боис, уни шарқ ва ғарб маданияти уйғунлиги асосида пардозлаш таклифи ҳам бош вазирдан чиққан.

Саройни воҳада яшовчи немислар ва рус қурувчилари барпо этиб, пардозлаш ишларини ҳам ўзлари олиб бордилар. Жиҳозлаш учун керакли қурилиш ашёлари ва зарур асбоб-ускуналар Германия ҳамда Россиядан келтирилади. Исломхўжанинг буюртмасига кўра, “Паллака” ва “Вестингуа” номли немис фирмалари керакли жиҳозларни ўз вақтида Берлиндан етказиб беради.Натижада 1912 йилнинг ўзида хориждан келган меҳмонларни қабул қилиш, турли зиёфат ва учрашувлар учун мўлжалланган ёзги хон (Нуриллабой) саройи ишга тушди. Табиийки, ушбу кўшкни ёритиш учун қандил ўрнатилган, аммо у хирароқ эди.Шу боис Исломхўжа хон саройини ёритиш учун кичик электр станцияси қуриш ҳаракатига тушди.

Бу пайтда Нуриллабой саройида оврўпалик меҳмонлар учун махсус охшона ташкил этилганди.Бош ошпаз Россиядан таклиф қилинган Янгиўрозов деган киши эди.Бу татар йигитнинг Сизранб шаҳрида истиқомат қилувчи Мусо исмли укаси бўлиб, унинг электрчилик касбидан хабари бор экан.Янгиўрозов ошхонада оврўпача таом еб ўтирган бош вазирга укаси Хивадаги электр станциясини ишлатиши мумкинлигини айтди.

Исломхўжа бир гуруҳ йигитини кичик электр станциясини олиб келиш учун Москва ва Петербургга юборди.Мусони Хивага ишга таклиф этиб эса Сизранб шаҳрига хат жўнатиради.Ана шу тарзда 1912 йили Хоразмда илк бор кичик электр станцияси қурилиб, 31 декабр куни биринчи марта электр лампаси саройни ёритади.

Хон саройининг электр устаси Мусо Сабанович Янгиўрозов эди. Станцияга бир цилиндрли ва бир поршенли, 60 от кучига эга двигатель ўрнатилиб, у 40 Квт қувватли генераторни ҳаракатга келтирар, натижада электр токи ишлаб чиқарарди.Табиийки, у Тошкент генерал-губернаторлик маҳкамасининг пойтахти бўлганидан кейин ўлкамизда барпо этилган иккинчи электр станцияси эди.Фан-техника тараққиётидан узоқ бўлган ва электр станция номини талаффуз этишга қийналган воҳа халқи уни “ тўқ-тўқ”, станцияда ишловчиларни эса “фалончи тўқ-тўқ” деган лақаб билан атарди. Мусо Янгиўрозовга ихлос қўйган ва станцияда ишлашни ўрганиб олган Карим, Машариф, Собир,Бобожон исмли маҳаллий ёшлар номига шу тариқа “тўқ-тўқ” лақаб бўлиб тиркалади.

1917 йилдаги ағдар-тўнтарлар ва 1920 йилда хонлик тугатилганидан сўнг Хивада барпо этилган почта, телеграф, шифохона қаторида электр станцияси ҳам қаровсиз қолди.Қолаверса, бу пайтда бунёдкор ислоҳатчи Исломхўжа ҳаётдан кўз юмган эди. 1913 йилнинг 9 августида унга сирли суиқасд уюштирилиб, шаҳид бўлганди.

Исломхўжа ва Мусо Янгиўрозов каби тараққийпарвар чимбойлик бир бой ҳам қўл остидаги ерларига сув чиқариш учун электр мотор келтириб ўрнатган.Аммо хонлик тугаб, воҳада қизил мустамлакачиликнинг қиронли даври бошлангач, у двигатель ва электр моторни ташлаганича, қозоқ чўлларига қочиб кетди. Мусо Янгиўрозов эса ҳали ҳам Хивада яшарди. Нуриллабойдаги электр станцияси бўлса таъмирталаб бўлиб қолганди.У Чимбойлик бойнинг двигатель ва моторни ташлаб кетганини эшитгач, Мусо ўша ерга бориб, катта машаққатлар эвазига асбоб-ускуналарни Хивага келтиради.Бу пайтда хонлик тугаб, унинг ўрнига барпо этилган Хоразм Халқ Республикасининг ҳукумат аъзолари тараққийпарвар “Ёш хиваликлар” эдилар.Улар Мусо Янгиўрозов ва шогирдларидан унумли фойдаланишга ҳаракат қилишди.Натижада Чимбойдан келтирилган ускуналар ва Нуриллабой саройидаги двигатель ёрдамида анчагина қувватли электр станцияси барпо этилади.1923 йили Хиванинг бир қанча кўчаси электр нури билан ёритилди.Кечаси электрнинг ойдин ёруғида уйига қайтаётган Хива меҳмонлари Мусо тўқ-тўқ ва унинг шогирдларига дуолар ўқиб, раҳматлар айтишарди.Афсусуки, 1924 йилда ХХРнинг тугаши, шундан кейинги зиддиятли йиллар сабаб Нуриллабойдаги тўқ-тўқ-кичик станция ҳам эътиборсизлик ва эгасизлик натижасида яроқсиз абгор аҳволга келиб ишдан чиқди.

“НОВВОТ ҚЎШИБ ЧОЙ БЕРАМАН ИЧСАНГИЗ”

 Дастурхончининг имоси билан ходимлар ўртага дастурхон ёзиб, ноз неъматларни келтириб қўйишди.Бомдод намозини ўқиб бўлиб, дастурхон бошида ўтирган ҳукмдор “ бисмиллоҳ “ дея қўл узатиши билан шайхулислом, нақиб, қозикалон, мудариссу уламолар ҳам нонуштани бошлаб юбордилар…

Улар ислом арконлари, давлат ва халқ ҳаёти, қилинажак ишлар ҳақида суҳбат қура бошлашди. Шу пайт дастурхон ёнига шарбатдор келиб, таъзим билан хон, амалдор ва уламоларга Хитой кўк чойидан қуйиб берди. Шарбатдор ҳукмдорнинг доимий одатини билса-да, тавозеъ ила оҳиста сўради:
— Хон ҳазратлари, новвот қўшиб чой бераман , ичсангиз…

Хон индамай пиёласини шарбатдор тарафга суриши билан у дастухондаги новвотни ушатиб, ҳукмдорнинг пиёласига солдида, чой қуйди.

Хива хонлари нонушта, тушлик ҳамда кечки овқат пайтида, аср намозидан кейин мунтазам равишда новвотли чой ичганлар. Бу анъанага йиллар давомида ҳар бир ҳукмдор қаътий амал қилган.Зеро, новвотли чой инсон танасини маълум мувозанатда ушлаб туришга, қоннинг қуюқлашиб кетмаслигига, эркакларнинг жинсий фаоллиги ошишига ёрдам беради,юрак фаолиятини яхшилайди, фикрни туйғунлаштиради, вужудга дармон ва танага ишчанлик бағишлайди.Шу боис ҳам Огаҳий чой ҳақида “Таъвиз ул-ошиқин” асарида шундай ғазал битган ва Ферузхонга буни ўқиб берганди:

Жонфизо таъму тарабангез кайфият била,
Жумлаи олам элига роҳати жон ўлди чой…

Етгуси кўзларга юз нуру кўнгулларға сурур,
Ҳар қачон чини қадаҳ ичра намоён ўлди чой

Етса ҳар мушкул киши олдиға маъни фикрида,
Ичгач, ул мушкул анинг олида осон ўлди чой.

Хаста жонларға даво, бемор танларға шифо,
Бўлмаса мунча недин машҳури даврон ўлди чой?!

Эй ҳаким, эмди давое айламакдин фориғ ўл
Ким, бори беморлар дардиға дармон ўлди чой.

Гар будур хосияти онинг жаҳон бозорида,
Юз дирам ҳам бўлса мисқоли арзон ўлди чой

Хазинадан эса айнан новвот учун алоҳида кўплаб пул ажратилган. Хусусан, 1867 йилда моҳи Рамазон пайтида икки пуд новвот олинган.1873 йилнинг муҳаррам ойида бир қути ( яшчик) новвот етти тангага олингани, сафарнинг жума куни эса саккиз тиллога тўққиз қути новвот харид қилингани тўғрисида хонлик архивида маълумотлар бор. Ўша пайтдаги ҳукмдор—Ферузхон ҳазратлари оиласи ёки амалдорлари билангина новвотли чой ичиб қолмасдан, кимларга эҳсон қилмоқчи бўлса, новвот олиб берарди.

Чунончи, 1873 йили моҳи сафарнинг чоршанба куни хон томонидан Тўра Муродга бир қути новвот, зулқаъда ойининг шу куни Амир тўрага ҳам бир қути новвот ва қанд, якшанба куни яна шунча маҳсулот, ўша йил зулҳижжа ойининг чоршанбасида Асқад Маҳмуд ва Муҳаммад тўраларга қанд ҳам бир қути новвот олиб берилган. Ҳукмдор ўз яқинлари ва шаҳзодаларга ноз-неъмат улашиш билан бир қаторда ўзи ташриф буюриб, чой ичадиган жойларга ҳам новвот олишни буюрган.

Хусусан, 1872 йили Сайид Муҳаммад Раҳимхон 2 (Феруз) қурдирган мадрасанинг очилиш маросими ўтказилиб, унда мадрасага керакли жиҳозлар, ошхона учун зарур буюм, ноз-неъматларни харид қилиш тўғрисида фармон берилган.Фармонга кўра, олинган маҳсулотлар ичида 47 тиллога харид қилинган етмиш қути новвот ҳам олган.Табиийки, хазинадан фақат новвот учунгина эмас, чой, уни қайнатиш қумғон, чойнак ва ўтин ҳамда ҳукмдор овқатига маъсул бўлган дастурхончига ҳам маош ажратилган.

Ўша пайтларда савдогарлар Хивага Эрон, Афғонистон ва Россиядан чой олиб келишарди. Уни қоғозга ўраган ҳолда пойтахтдаги Бахча чорсу, Рафаник чорсудаги савдо расталарида сотардилар.

Архив маълумотларига кўра, 1867 йил, моҳи ржабнинг йигрма тўққизинчиси, пайшанба куни Муҳаммад Назар ошпазнинг икки ҳафталик ўтини учун йигрма саккиз танга ажратилган.Шаъбон ойида чой қайнатиш мақсадида қумғон олиб келган Паҳлавон маҳрамга бу харажати учун ўн тилло берилган. 1870 йилнинг ражаб ойида эса хон ҳазратларига Паҳлавон маҳрам тўрт юмалоқ чой ва бир ботмон тамакини ўн бир тиллога олиб келгани ҳақида архивда маълумотлар сақланган. Шунингдек, моҳи рамазони шарифда хоннинг ифторлик пайтида ичмаги учун бозордан ўн олти тангага бир кирвонка чой сотиб олинган.1872 йил, моҳи сафарнинг чоршанба куни ўн икки тангага бир қоғоз чой харид қилинган.

Новвотни ўз яқин биродарлари ва шаҳзодаларга эҳсон сифатида туҳфа қилган хон ҳазратлари яқинларини турлича миқдордаги чойлар билан сийлаб турган.Албатта, куни новвотли чойсиз ўтмайдиган ҳукмдор Аркда оиласи даврасида ўтирганида ёки бирор жойга борганида ҳам ош меҳтар ва дастурхончи каби хоннинг овқати учун маъсул шахслар ҳамиша ҳозиру нозир эдилар.Улар ана шу хизматларига яраша хазинадан маош олишарди.

Ферузхон даврида Қувоқ сари, Муҳаммад Назар каби хоннинг озиқ-овқати учун маъсул меҳтарлар бўлиб, улар ўн-ўн беш тиллодан маош олишган.Норбўта дастурхончи,Жабборқули ошпаз, Эрниёз ва Тангриберди товоқчи каби ошхона ходимлари эса хизматига яраша етти-ўн икки тилло атрофида маош олганлар.

Бундан ташқари, овқат пишириш, чой қайнатиш, дастурхон ва сочиқларни янгилаб туриш учун керакли барча эҳтиёжларга ҳам хазинадан пул ажратиларди. Зарур маҳсулотларни бозордан меҳтар, товоқчи, дастурхончи ва шарбатдор харид қиларди.Ўз меъёрида сарф қилинган харажат ва масаллиқлардан тотли қилиб пишириладиган овқатни тановулл қилиб бўлгач эса, хон ҳазратларининг ёнига, албатта, шарбатдор келиб, таъзим қилганича сўрарди:
— Новвот қўшиб чой бераман ичсангиз…

Хон индамай косасини суриб, жилмайиб қўярди. Кейин эса нон босиб новвотни эзғилаганича хушнудлик билан чой ичарди.

ЕТТИ ХОНГА ХИЗМАТ ҚИЛГАН ЯСОВУЛБОШИ

 “Бўри баковул экан, тулки ясовул экан” , дея бошланадиган эртакни кўпчилик эшитган.Аммо бизнинг ушбу битигимиз эртак эмас, ҳаётий ҳақиқат, тарихий факт.Яъни Хива хонларидан етти нафарига ясовулбошилик қилган ,давлатдаги муҳим мансабни эгаллаган тарихий шахс-Раҳматулло ясовулбоши ҳақида.Унинг эгаллаб турган мансаби “тулки”ликни талаб қилиши эса хонлар давридаги сарой ўйинлари боис янада эътиборли бўлган…

Хива хонлигидаги энг муҳим давлат амалдорларидан бири ясовулбошилик мансаби бўлиб, ушбу амал эгаси хон фармонига мувофиқ, аскарларга қўмондонлик қиларди.Уруш бўлган тақдирда ясовулбоши аскарларни жангга бошлаб борар, тинч даврларда эса хонлар фуқароларнинг турли илтимосларини қабул қиладиган маросимларда ҳозиру нозир эди.

Ясовулбоши шунингдек, ёвумуд ва човудур сингаври туркман уруғларидан тузилган аскарий қисмларга ҳам бошчилик қилган.Шу боис, хонликда иккита ясовулбоши мансаби бўлиб, бири кўчманчи аскарий қисмларга қўмондонлик қиларди.Иккинчиси эса миршаблар орқали пойтахт Хивадаги Ичан қаълани қўриқлаб турган.Шу мақсадда қаъланинг тўртта дарвозасида ясовулбоши бошчилигидаги миршаблар гуруҳи фаолият кўрсатарди.

Хива хонлиги тарихида энг узоқ вақт ясовулбошилик қилиб, донг қозонгани Раҳматулло ясовулбоши бўлган.Унинг бобоси Қурбон Ниёз ясовулбоши ҳам кўп йиллар Хива хонларига садоқат билан хизмат қилган эди.Отаси Муҳаммад Ниёз ҳам Оллоқулихоннинг (1825-1842 йиллар ҳукмдор бўлган) энг ишончли амалдорларидан бўлиб, у хонга кўп юришларда ғалаба қозонишига ёрдам берган эди.

1839йил 10 ноябрдаги жанглар вақтида у вафот этади.Оллоқулихон ясовулбошининг ўғлида ҳам отаси каби уддабуронлик,мардлигу матнонат борлигини сезиб, Раҳматуллони ҳам шу тариқа энг муҳим давлат амалдорлари қаторига қўшади.

Ана шу тарзда Раҳматулло ясовулбоши 1890 йилгача 7 нафар хон салтанитида хизмат қилади.Ўша давр анъанасига кўра, Раҳматулло ясовулбоши бўлгани учун камарига пичоқ тақиб юрарди.Унинг даврига келиб, эски пайтдаги каби ясовулбошининг кумуш қалпоқлик асо олиб юриши бекор қилинганди.

Раҳматуллонинг бир нечта ёрдамчиси бўлиб, улар ясовуллар деб аталарди.Агарки, хон бир арз юзасидан келган шикоятни текширишга фармон берса, ҳодиса юз берган жойга шикоятчи билан бирга ясовул ҳам борарди. Ясовулбоши Ичанқаъла мудофааси учун жавобгар шахс бўлгани боис, агар шикоятни текширишга ўзи борадиган бўлса, саройдан бошлаб босилган ҳар бир тош( 18 чақирим) масофа учун арзчидан ўз фойдасига уч ярим танга ундириб оларди…

Раҳматулло човдур ва ёвмуд туркманларидан иборат 2 минг нафар аскарга қўмондонлик қилгани сабабли, мунтазам равишда бўлиб турадиган урушларда қатнашарди.Хусусан, ясовулбошилик мансабида турган 1839 йилдан 1890 йилгача бўлган даврда Хивада еттита хон: Оллоқулихон, Раҳимқулихон, Муҳаммад Аминхон, Абдуллахон,Қутлимуродхон,Сайид Муҳаммадхон ва Ферузхон каби ҳукмдорлар ҳам бор эди.Табиийки, уларнинг аксарияти ҳар йили Чоржўй, Марв ва Эронга юриш қилиб турар, гоҳида қўшни хонликлар-Бухоро ҳамда Эроннинг уларга ҳужуми бўлиб турардики, бу даврда Раҳматулло Хива қўшинига бошчилик қилиб, урушларда қатнашарди.

Айниқса, 1873 йил Чор Россиясининг босқини даврида Раҳматулло ясовулбоши қўшини русларга шунчалик талафот етказганки, Хива хонлиги эгаллангач, айнан у асирга олиниб, Россияга сургун қилинади.Раҳматулло шу тахлит ватан мудофассида кўрсатган қаҳрамонлиги учун 7 йил Казалида ҳижрон азобида ўртаниб яшайди.Фақатгина Ферузхоннинг император Александр 2 га қилган илтимосларидан сўнггина у авф этилиб, 1880 йилда Хивага қайтиб келди.Феруз уни яна ясовулбоши қилиб тайинлагач, Раҳматулло олдингидек ўз ишини масъуллик билан бажариб юраверди.
“Материали по истории туркмен и Туркмении” китобида ёзилишича, “Ишончли саркардалардан бўлган Раҳматулло ясовулбоши ёвмуд ва йимрали қўшинларига бошлиқ бўлиб тайинланган” (ўша асар, 2 том, 507 бет, М-Л, 1938 йил).

Шунингдек, ясовулбоши Хивада миршаблар, қамоқхона ва хонни қўриқловчи шотирларга ҳам раҳбарлик қилар, махфий фармонларни ҳам айнан унга ишониб топширарди.

Табиийки, хоннинг энг ишончли кишиси бўлгани боис, Раҳматуло хазинадан анчагина маош ва эҳтиёжи учун керакли харажатларни олиб турган.Хива хонлиги архив маълумотларига кўра, 1845 йилда Раҳматулло ясовулбоши ўз мушрифи жомли Ғозидан 4550 ботмон буғдой, 213 ботмон кунжут, 30 ботмон жўхори, 116 ботмон тариқ, 30 ботмон шоли, 4 ботмон мош, 4 ботмон пахта, жами 5047 ботмон дон олган.

1849 -52 йилнинг рамазон ойида Раҳматулло ясовулбошининг омборида 2747 ботмон дон бўлгани архив ҳужжатларида қайд этилган.

Шунингдек, хонлик архив маълумотларига кўра, Раҳматулло ясовулбоши 1848-56 йилларда 40 тиллодан, 1857 йилдан бошлаб эса 10 тиллодан маош олиб турган.Табиийки, бу маош ва юқоридаги харажатлар бир оила учун каттагина даромад эдики, шу боис, ясовулбоши хонга садоқат билан хизмат қиларди.

1890 йилда эса Хива хонлари тарихида энг узоқ муддат ясовулбошилик қилган, бунинг устига 7 нафар хон хизматида бўлган мард ва ватанпарвар Раҳматулло касаллик туфайли вафот этди.

ХОННИНГ ЯҚИН ОДАМИ

 Ҳукмдорнинг саройдаги ишонган кишилари маҳрамлар бўлишган.Улар хазинадан катта миқдорда маош, сарполар олиб туришарди.Баъзида маҳрамлар хон ҳазратлари ўрнига муҳр босиш ваколатига ҳам эга эдилар.

Гарчи маҳрамнинг девонбеги ёки ясовулбоши сингари сон-саноқсиз навкарлари бўлмаса-да, у бевосита хон билан муомила қилган.Маҳрамлар куни билан хон ёнида бўлгани туфайли давлатни бошқариш ишига ҳам таъсир ўтказа олишарди.

Маҳрамлар кимнидир ёмон кўриб қолишса ёки шахсий келишмовчилик боис оқни қора десалар, яхши инсон ҳам ёмонотлиқ бўлиб кетаверарди.чунки, хон уларга ишонган.

Одатда, хон қабулхонаси ҳисобланган кўринишхонада ҳукмдор оғзаки фармойиш берар, буйруқни бажаришни маҳрам эълон қиларди.Фақат бирор кишини мансабга тайинлаш, ер бериш, элчиликка оид фармойишларгина ёзма равишда бериларди.Хон чиқарган бошқа ҳар қандай амру фармонни маҳрам оғзаки айтар, бажарилишини назорат қиларди.Шунингдек, ёзма фармойишларга хон имзо чекмас, фақат муҳр босиларди.Бу ишни ҳам табиийки ишонеган одами-маҳрам бажарарди.

Хива хонлиги архив ҳужжатларига кўра, маҳрамлар хоннинг оромхонасига кириш ҳуқуқигаям эга бўлишган.Ўнта маҳрамга бошлиқ кишини маҳрам даҳбоши, эллик маҳрамга раҳбарлик қилувчини панжо садбоши, дея атаганлар.

Офтобачи, шарбатбардор, бўхчабардор, соатбардор сингари сарой хизматкорлариям маҳрам саналган.

Ўзбекистон Фанлар академияси шарқшунослик институти қўлёзмалар фондидаги 9320-рақамли ҳужжатга кўра, “сарой хизматчилари ва хизматкорларнинг ҳаммаси поянда маҳрам деб аталарди”.

Хива хонлиги архив ҳужжатларида 19 асрнинг ўрталарида маҳрамларнинг хазинадан беш-ўн тилло миқдорида маош, сарполар олиб туришгани қайд этилган.Хонлик архивига оид 63-дафтардаги 39-варақда “1281 (милодий 1865) йили Гандумконда турувчи Паҳлавон Ниёз жарчига 4 яхлит тилло берилди”.”1288 (1870) йили ражаб ойида Паҳлавон жарчига 5 тилла берилди” ,дейилган.Жарчи ҳам хон саройидаги маҳрамлар қаторида саналарди.

Хон учун зарур бўлган буюмларни ҳам маҳрамлар олиб туришган.Архив манбаларида “Хон ҳазратлари учун Паҳлавон маҳрамга тўрт юмалоқ чой ва бир ботмон тамаки берилди, нархи 11 тилла”, дейилади.

Маҳрамлар баъзида ҳоким даражасига кўтарилган.Масалан, 19 аср ўрталарида Абдулла маҳрам ҳоким қилиб тайинланган эди.

1863 йилда Хоразмга келган Ҳерман Вамбери маҳрам ҳақида шундай ёзган эди: “хоннинг шон-шавкат аломати бўлган бир талай хизматкор ва малайлар унга хизмат қиладилар.Маҳрам ана шулардан бири.Унинг вазифаси хоннинг шахсий мулозимига ўхшасада, аслида махфий кенгашчидир.Маҳрам сарой ҳаётидан ташқари давлат ишларига ҳам аралашади ва хон олдида таъсири ҳам зўр”.

ХОН ШИКОРГА ЧИҚҚАНДА…

 Абулфайзхон томонидан отилган ўқ ёввойи тўнғизнинг манглайидан кириб, қуйруғининг учидан чиққанича ерга санчилганди.Бундай ҳайратланарли воқеа ов пайтида камдан-кам содир бўларди…

Шикор нафақат Хива тахтида ўтирган жами 57 хон учун, балки барча шарқ давлатлари учун ҳам зерзақ, ҳам ҳарбий маҳоратни синаб кўрадиган удум даражасига чиққан машғулот эди.Шунинг учун ов пайтида рўй берган воқеалар афсона, ривоятлар ва шеъриятда ўз ифодасини топган.Ўрта асрлардан бошлаб Хоразм воҳасининг бепоён қумликлари, Амударё бўйлари, дарё ортидаги Шайх Жалил тоғи, беҳисоб кўллар Хива хонлари учун ов қиладиган жойларга айланган эди.Ҳукмдорларнинг шикори кўп вақт ва маблағ талаб қилган.Хонлик архив ҳужжатларида шундай дейилади:
“Хон ҳазратлари шикорга чиққанларида ярим пуд қанд берилди, ҳазратнинг ва оқсоқолларнинг отларига ем-хашак олиш учун 10 тилло берилди…”
“ Шикорга чиқаётганда хон ва оқсоқолларнинг отларига ем-хашак олиш учун 5,5 тилла берилди…”

Бир ҳафта,ҳатто, бир-икки ой вақтни оладиган шикорга қуролланган хос қўшиндан ташқари, овчи ит ва қушлар ҳам жалб этилган.Хивага яқинроқ Остона, Қўриқтом тарафлардаги қамишзор, кўл, қумликларда ёввойи тўнғиз, каклик, қуёнлар кўп бўлган.Шикор пайтида одатда “ўраб олиб овлаш” усули қўлланиларди.Бунда навкарлар жуда катта майдонни ўраб олишар, қуршов доирасини аста-секин торайтириб, ҳайвонларни пистирма қўйилган жорйга ҳайдашарди.

Аҳмаджон Табибийнинг “Таворих ул-хоний” асарида ёзилишича, 1771 йилда бир йилгина хон бўлган Абулфайзхон шикорга ғоят қизиққан ҳукмдор бўлиб, у Остонадаги қамишзордан чиққан тўнғизни бир ўқ билан қулатган.Ўшанда отилган ўқ ҳайвоннинг манглайидан кириб, қуйруғидан чиққанича ерга санчилган.Умуман олганда, шикор навкарларнинг ҳарбий маҳоратини синаш мақсадида ҳам ўтказиларди.

Шунингдек, урушлар олдидан, баъзан уруш вақтида ҳам, озиқ-овқат заҳирасини тўлдириш мақсадида овга чиқилган.Шикорда ҳайвонларни ҳайдаш, қувиш, ярадор ҳолда қочган ўлжани топишда итлардан фойдаланишган.Ит ўлжага қон чиқадиган даражада жароҳат етказиши лозим бўлиб, бунга имкон яратиларди.Акс ҳолда, ўлжа гўшти ҳаром ҳисобланарди.Ит жароҳатлаган ҳайвонни овчи бўғизлаши лозим эди.Агар унинг ўзи ўлган бўлса, гўштини ейиш ман этилган.Шу боис итлар ва уларни овга ўргатган эгалари хонликда қадрланган.Ит каби бургутлар ҳам овга жалб этилиб, улар махсус парваришланарди.

Хуллас, шикор Хива хонлигида фақат ҳукмдор ва амалдорларнинг шунчаки кўнгилхушлиги эмас, ҳарбий маҳоратни оширадиган машғулот ҳисобланган.

011

015 Умид Бекмуҳаммад 1975 йилда Хоразм вилоятининг Гурлан туманида туғилган.1997 йилда Урганч Давлат Университетининг тарих факультетини тугатган.Унинг Ўзбекистон ва хориждаги 55 та газета ва журналларда 600 га яқин мақолалари, “Хоразм тарихидан саҳифалар”,“Навоийнинг армонлари”, “Қатағон қурбонлари-5 китоб”, “Қатағон қурбонлари.Хотира.Хоразм вилояти”, “Гурлан тарихи”, “Амударё”, “Мозийнинг қора кунлари”, “Ҳарбий ҳийлалар”, “Тарихимизнинг теран тадқиқотчилари”, “Хоразмга ошуфта кўнгил”, “Тарихга боғланган тақдирлар” каби 30 та китоби «Пушкиннинг армонлари» роман-эссеси нашр этилган.

Umid Bekmuhammad 1975 yilda Xorazm viloyatining Gurlan tumanida tug’ilgan.1997 yilda Urganch Davlat Universitetining tarix fakul`tetini tugatgan.Uning O’zbekiston va xorijdagi 55 ta gazeta va jurnallarda 600 ga yaqin maqolalari, “Xorazm tarixidan sahifalar”,“Navoiyning armonlari”, “Qatag’on qurbonlari-5 kitob”,“Qatag’on qurbonlari. Xotira.Xorazm viloyati”, “Gurlan tarixi”, “Amudaryo”, “Moziyning qora kunlari”, “Harbiy hiylalar”, “Tariximizning teran tadqiqotchilari”, “Xorazmga oshufta ko’ngil”, “Tarixga bog’langan taqdirlar” kabi 30 ta kitobi «Pushkinning armonlari» roman-essesi nashr etilgan.

011
Umid Bekmuhammad
XORAZM TARIXIDAN LAVHALAR
022

TURKON XOTUNNING JAZOSI

015 Mo’g’ullar Mozandaondagi Ilol qa’lasini zabt qilganida, qiziq hodisa sodir bo’ldi.To’rt oy davomida yog’magan yomg’ir to’rt kungacha tinmay sharillab quydi. Qa’ladagi hovuzlar suvga to’lib, Ilol butunlay xarobaga aylandi…

Oldinlari Ilol tog’lik joydagi qa’la bo’lganidan juda seryog’in bo’lib, qa’lada sun’iy sug’orish usullari yo’q edi, fuqarolar ham dehqonchilik ishlarida, ham suv iste’molida yomg’ir suvidan foydalanishardi.Ammo mo’g’ullar Ilolni to’rt oy qamal qilganida, biror marta ham yomg’ir yog’madi.Qa’lada suv zahirasi tugab, qamaldagilar tinkasi qurib, taslim bo’lishga majbur bo’ldi.Vaholanki, ichkarida oziq-ovqat behisob, faqatgina suv yo’q edi.Bunday holatning sababini o’sha davrdayoq odamlar qa’laga bekinib olgan Turkon xotunning jazosi sifatida baholashgandi.

Turkon xotun Qipchoq begi Jonkishining qizi bo’lib, uning Xorazmshoh Tekeshga turmushga chiqishi dunyodagi eng ulug’ davlat halokatining boshlanishi bo’ldi.O’ta makkor Turkon xotun malikaga aylangach, Xorazmshohlar davlatining qo’shini qipchoqlar hisobiga ko’payib, davlatda ularning ta’siri kuchaya boshlaydi.Ayniqsa, 1200 yil 3 avgustda Xorazmshohlar davlati taxtiga Qutbiddin Muhammad o’tirgach, mamlakatdagi siyosiy tizgin qipchoq malikasining qo’liga o’tdi.Shundan so’ng Xorazmshohlar davlatini vujudga keltirgan mahalliy turk ( Xorazm) beklari mansabidan olib tashlanib, taxt tevaragida Qipchoq beklari ko’paya boshladi. Natijada bolaligidan onasining so’zidan chiqmay voyaga yetgan Xorazmshoh Qutbiddin qipchoqlarning ta’siri davlatda kuchaygach, nafaqat mamlakat ichida, balki xalqaro maydonda ham qudratli davlat hukmdori sifatidagi mavqeini yo’qotdi.

Bu paytda Xorazmshoh Qutbiddin onasining tinmay davlat ishlariga aralashaverishidan bezib, mumkin qadar unga ko’rinmaslikka harakat qilardi.Ayg’oqchilar hukmdorga allaqchon xalq orasida davlatni shoh emas, balki onasi boshqarayapti, degan mish-mishlar paydo bo’lganini yetkazishgandi.Rostdan ham dunyodagi buyuk davlatda bu vaqtda ikki hukmdor paydo bo’ldi, deyish mumkin.

Negaki, Xorazmshoh Qutbiddin ning Samarqandda shohlik saroylari bo’lib, u ana shu poytaxt shahardan farmonlar berib tursa,Gurganjda onasi Turkon xotun o’ziga “Xudovandi jahon” (butun olam hukmdori), “Ismat Ad dunyya va d-din ulug’ Turkon malika niso al alamayn” (jahon va dinning himoyachisi, ikki dunyo ayollarining hukmdori ulug’ Turkon xotun) imzosi bilan farmonlar chiqarardi.

Xorijdan kelgan elchilar ham Gurganj va Samarqand orasida ovora, diplomatik aloqalarga doir Xorazmshoh Qutbiddin va Turkon xotunning chiqargan farmonlari esa tamomila bir-biriga teskari edi. Xorazmshohlar davlatida ana shunday sharmandali siyosat yurgizilayotgan paytda Chingizxon bu yerga hujum qilishga shaylanayotgan, mamlakatdagi ichki ziddiyatlar uning uchun ayni muddao edi.Eng dahshatlisi, mo’g’ullarning Xorazmga hujumi arafasida Turkon xotun mudhish jinoyatga qo’l urdi.Ya’ni Gurganjdagi Xorazmshoh saroyida Xorazmga qo’shib olingan mamlakat va viloyat hukmdorlarining garov tariqasida saqlanayotgan 26 nafar farzandini Amudaryoga cho’ktiradi.Bu bilan Xorazmshohlarning ittifoqchilaridan ham mahrum bo’lishi qatorida xalqaro maydondagi obro’-e’tiboriga ham putur yetadi.Shuningdek, Turkon xotun ammakivachchasi, ochko’z Inolchiqni o’zi farmon berib O’trorga hokim qilib belgilagandi.Chingizxon karvoni aynan O’trorda Inolchiqning buyrug’iga ko’ra talanib, savdogar va elchilar qatl etiladi.Inolchiqning Turkon xotun bilan bamaslahat qilgan ushbu jinoyati Chingizxonning qasos olish bahonasida Xorazmshohlar davlatiga yurishi uchun eng qulay bahona bo’ldi.

1221yili Chingizxon Xorazmshohlar davlatiga hujum boshlaganida, butun qo’shinni bosqinchilarga qarshi tashlamay, har bir viloyat va shahar o’z-o’zini himoya qilsin, degan mashvarat xulosasi ham aynan Turkon xotundan chiqqandi.Bu esa qudratli harbiy qo’shinning parchalanib, mo’g’ullar hujumiga dosh bera olmasligiga sababchi bo’ldi.

Garchi Gurganj mudofassini tashkil etish va dushmanga qattiq zarba berish imkoniyati bo’lsa-da, Xorazmshoh Qutbiddin Muhammad g’arbga qarab qochdi.Bu paytda Chingizxon Turkon xotunning oldiga vakil yuborib, “ men sen bilan emas, o’g’ling bilan urishayapman.Shuning uchun senga tegmayman” ,deb noma yuborgandi.Bu bilan mo’g’ullar sardori Xorazmshohlar davlatida Turkon xotun mansub qipchoq askarlari muhim o’rin tutishini bilardi.Ammo malika Chingizxon taklifini javobsiz qoldirib, xazinani olganicha qochishni afzal ko’radi.Malikaga yaqinlari Jaloliddin Manguberdi yonidan panoh topishni maslahat berishganida, “uning yoniga borishdan ko’ra, mo’g’ullar qo’lida asirlik dahshatlariga duchor bo’lish afzalroq”, deya javob beradi.Aytgani kelib, qochib bekinib olgan Ilol qa’lasini mo’g’ullar zabt etgach,Turkon xotun asir olinadi.Mo’g’ullar poytaxti Qoraqurumga yuborish oldidan,Turkorn xotun va jamiki asirlarga, mo’g’ullar ular oldidan o’tib bo’lgunga qadar Xorazmshohlar davlatiga aza tutib, yig’lashlarini buyurishadi.

Qoraqurumga olib ketilgan Turkon xotunning hayoti nihoyatda ayanchli kechadi.Bir paytlari o’ta dimog’dor bo’lgan, o’zini ikki dunyo ayollarining sardori deb e’lon qilgan, hiylakor qilmishlari bilan Xorazmshohlar davlati yemirilishiga sababchi bo’lgan Turkon xotun mo’g’ullar sarqiti bilan kun kechira boshlaydi.U 1223 yilda vafot qilgunicha ana shunday xorligu zulm ostida Mo’g’ulistonda hayot kechirib, qilmishlariga yarasha jazosini oladi.

XONLARNING XOBBISI

 G’arbda asosan, ish faoliyati va mutaxassisligidan tashqari biror yumush yo ermak bilan shug’ullanishni xobbi deb atashadi.Bugunga kelib butun dunyodagi singari bizda ham ba’zi mashhur kishilarning xobbisi nima ekanligiga ko’pchilik qiziqadi.Agar orazm misolida oladigan bo’lsak, “xobbi” so’zini eshitmagan o’tmish zamonlarda ham ajdodlarimiz kundalik faoliyatidan tashqari bir nechta ish bilan shug’ullangan.Chunonchi, xiva xonlarining ham o’z “ xobbi” lari bo’lgan.

1644-1663 yillarda davlatni boshqargan Abulg’ozi xorazmdagi urug’lar o’rtasidagi totuvlikni saqlagan.U qator shaharlarga asos solgan, ko’plab ariqlar
qazdirgan xongina emas, “Shajarai turk” va “Shajarai tarokima” singari asarlar yaratgan tarixchi hamda shoir edi.Shu bilan birga, hayotiy tajribasi bilan ko’plab bemorlarni davolagan tabib sifatida dong chiqargan Abulg’ozi orazmda o’sadigan dorivor giyohlar, shifobaxsh o’simliklardan turli malhamlar tayyorlardi.Ayniqsa, revmatizm, teri va asab xastaliklarini quyosh nuri, qum, mahalliy suv va tuz konlaridan foydalangan holda davolanishni tavsiya qilardi.U umurtqa pog’onasi, qo’l va oyoq bo’g’inlarida tuz yig’ilishi xastaliklari ( osteoxandroz) ni davolashda tuz, asal va qizil qalampirdan foydalangan.Abulg’ozi o’z tabiblik tajribasini “Manofe’ ul inson” asarida to’la bayon etgan.

Uning o’g’li Anushaxon esa (1663-1689) bolaligidan miroblikka qiziqib, davlatni boshqargan davrida rmish va Shohobod nomli eng katta ariqlar qazilishiga bosh bo’ldi.
Abulg’oziyxon Soniy (1741-1745) ning davrida taxt uchun kurashlar ko’p bo’lib turishiga qaramay, xon “ Bayzo” taxallusi bilan she’rlar bitishiga vaqt topa olar edi.Atigi bir yil xonlik qilgan Oqimxon(1770-1771) esa qushlarga ishqiboz bo’lgan.

1771 yilda atigi bir oygina xon bo’lgan Abulfayzxon esa ovga ishqiboz bo’lib, mohir mergan edi.Bir kuni Ostona va Qo’riqtomga shikorga borganida, xonning to’ng’iz manlayidan urgan o’qi quyrug’ining uchidan chiqib, yerga sanchilgan ekan.1804 yildan xonlikda qo’ng’irotlar sulolasiga asos solgan Eltuzarxonning o’zi qilich yasash bilan shug’ullanardi.O’sha vaqtda eng a’lo tur qilich tayyorlash uchuneng avvalo po’lat parchalarini tovuqlarga maydalab berishgan.Keyin esa tovuq ichida ma’lum bir ishlovdan o’tgach, uning tezagi bilan qayta tashqariga chiqqanidan so’ng ularni to’plab, maxsus ishlovlardan keyingina qilich yasashgan.Qilich tayyor bo’lgach, qizib turgan qilichni sovutish uchun katta buqaning soniga tiqqanlar.

20 yil taxtda o’tirgan Muhammad Rahimxon 1 ilm-ma’rifatli kishi bo’lib, shaxmat o’yiniga benihoya qiziqqan.Uni hatto, xonlikka kelgan xorij elchilariyam shatranjda yuta olishmagan.on nujumshunoslikka( astrologiyaga) ham qiziqar, saroy munajjimlari bilan birga yulduzlarni kuzatib, bahs-munozaralarda bo’lajak voqealarni aytib berardi.Shuningdek, shifobaxsh o’simliklarni qo’llab, tabibchilik bilan ham mashg’ul bo’lgan hukmdor edi.

1846-55 yillarda hukmdorlik qilgan Muhammad Aminxon musiqaga qiziqqan.Shu bois saroyda doimo san’atkorlar ishtirokidagi bazmu-jamshid uyushtirardi.Saroydan oila a’zolari davrasiga borgan zamon tanburu g’ijjak chertib o’tiradigan xonning ismi esa Abdullo edi.Ushbu xon 1855 yilda atigi 5 oylik hukmdorlik qilgach,raqiblari tomonidan o’ldirilgan.

18 yillik hukmdorligi davrida xivada ko’plab me’moriy obidalar tiklatgan Olloqulixon (1825-1842) bunyodkor hunarmand sifatida xorazmda koshinchilikning yuksalishiga katta hissa qo’shadi.U o’z davrida rus tiliniyam chuqur egallagandi.

Saroyga tez-tez san’atkorlarni chorlab, musiqa va g’azal oqshomlarini uyushtiradigan davlat rahbari esa Said Muhammadxon (1856-1864) edi. Ushbu bazmu jamshidlarda, oila davrasida xonning o’zi ham dutor va g’ijjak chalib, davraga fayz kiritganligi haqida ma’lumotlar bor.

Uning o’g’li Bobojon to’ra-Muhammad Rahimxon 2(Feruz) ning bo’lsa xobbilari benihoya ko’p edi.U 47 yillik hukmdorlik davrida ma’rifatu ma’naviyat ahlining homiysi, bastakoru sozanda, shoir, turli qushlarni to’plashga, turfa xil gullarni o’stirishga ham ishqiboz bo’lgan.

Feruzning 1910-1918 yillarda davlatni boshqargan o’g’li Isfandiyor bolaligidan qilich yasashga, soat tuzatishga qiziqib, xonlikda mohir usta sifatida ham dong qozonadi.Shuningdek, u jug’rofiya bo’yicha bo’ladigan bahsu munozaralarda rus olimlarini ham hayratga solganidan, uni Rossiya jug’rofiya jamiyatiga a’zo ham qilib saylashgandi.U taxtga chiqmay turib Rossiya va yevropa,sharq davlatlarini ham kezib, savdogar sifatida hurmatu e’zozga sazovor bo’lgan.Isfandiyorxon shuningdek, Farrux taxallusi bilan ash’orlar bitgan shoir ham edi.

Ko’rganingizdek, xobbi so’zini eshitmagan o’tmish davrlarda ham xiva xonlari ichida taxt sohibi bo’lsada, faqat saltanat yumushlari, yurt so’rovi bilan cheklanib qolmay, iqtidoriga qarab o’zlari sevgan ilm, san’at, sport bilan mashg’ul bo’lgan hukmdorlar ko’pchilikni tashkil qilgan.

XON SAROYIDAGI TO’Q-TO’Q

 Bosh vazirning taklifi xonni qiziqtirsa-da, saroyni yoritadigan elektr nurini o’rnatish amalga oshmas ish bo’lib tuyuldi.Zero, Xiva Peterburgdan ancha olis o’lka, shu bois qandilli, yorug’ xonada o’tirib hukm yuritish ushalmaydigan orzuga o’xshab ketardi.Bosh vazir Islomxo’ja esa bu ishning uddasidan chiqdi…

Xiva xoni Isfandiyorxonning qaynotasi Islomxo’ja (1872-1913) g’oyat taraqqiyparvar kishi, islohatchi davlat arbobi bo’lib, Xorazmda pochta, telegraf, ovro’pacha shifoxona, bir qator zavod, fabrikalar barpo ettiradi.Ayniqsa, Moskva, Peterburg,Kavkazga tez-tez borib, u yerdagi taraqqiyot namunalarini vohada joriy etishga intilardi.Bu, xususan, xonning 1912 yilda Xivada Nurillaboy ismli mulkdorning bahavo yerini sotib olgani bilan bog’liq.O’sha yerda hashamatli yozgi saroy bunyod etdirgani bois, uni sharq va g’arb madaniyati uyg’unligi asosida pardozlash taklifi ham bosh vazirdan chiqqan.

Saroyni vohada yashovchi nemislar va rus quruvchilari barpo etib, pardozlash ishlarini ham o’zlari olib bordilar. Jihozlash uchun kerakli qurilish ashyolari va zarur asbob-uskunalar Germaniya hamda Rossiyadan keltiriladi. Islomxo’janing buyurtmasiga ko’ra, “Pallaka” va “Vestingua” nomli nemis firmalari kerakli jihozlarni o’z vaqtida Berlindan yetkazib beradi.Natijada 1912 yilning o’zida xorijdan kelgan mehmonlarni qabul qilish, turli ziyofat va uchrashuvlar uchun mo’ljallangan yozgi xon (Nurillaboy) saroyi ishga tushdi. Tabiiyki, ushbu ko’shkni yoritish uchun qandil o’rnatilgan, ammo u xiraroq edi.Shu bois Islomxo’ja xon saroyini yoritish uchun kichik elektr stantsiyasi qurish harakatiga tushdi.

Bu paytda Nurillaboy saroyida ovro’palik mehmonlar uchun maxsus oxshona tashkil etilgandi.Bosh oshpaz Rossiyadan taklif qilingan Yangio’rozov degan kishi edi.Bu tatar yigitning Sizranb shahrida istiqomat qiluvchi Muso ismli ukasi bo’lib, uning elektrchilik kasbidan xabari bor ekan.Yangio’rozov oshxonada ovro’pacha taom yeb o’tirgan bosh vazirga ukasi Xivadagi elektr stantsiyasini ishlatishi mumkinligini aytdi.

Islomxo’ja bir guruh yigitini kichik elektr stantsiyasini olib kelish uchun Moskva va Peterburgga yubordi.Musoni Xivaga ishga taklif etib esa Sizran shahriga xat jo’natiradi.Ana shu tarzda 1912 yili Xorazmda ilk bor kichik elektr stantsiyasi qurilib, 31 dekabr kuni birinchi marta elektr lampasi saroyni yoritadi.

Xon saroyining elektr ustasi Muso Sabanovich Yangio’rozov edi. Stantsiyaga bir silindrli va bir porshenli, 60 ot kuchiga ega dvigatel` o’rnatilib, u 40 Kvt quvvatli generatorni harakatga keltirar, natijada elektr toki ishlab chiqarardi.Tabiiyki, u Toshkent general-gubernatorlik mahkamasining poytaxti bo’lganidan keyin o’lkamizda barpo etilgan ikkinchi elektr stantsiyasi edi.Fan-texnika taraqqiyotidan uzoq bo’lgan va elektr stantsiya nomini talaffuz etishga qiynalgan voha xalqi uni “ to’q-to’q”, stantsiyada ishlovchilarni esa “falonchi to’q-to’q” degan laqab bilan atardi. Muso Yangio’rozovga ixlos qo’ygan va stantsiyada ishlashni o’rganib olgan Karim, Masharif, Sobir,Bobojon ismli mahalliy yoshlar nomiga shu tariqa “to’q-to’q” laqab bo’lib tirkaladi.

1917 yildagi ag’dar-to’ntarlar va 1920 yilda xonlik tugatilganidan so’ng Xivada barpo etilgan pochta, telegraf, shifoxona qatorida elektr stantsiyasi ham qarovsiz qoldi.Qolaversa, bu paytda bunyodkor islohatchi Islomxo’ja hayotdan ko’z yumgan edi. 1913 yilning 9 avgustida unga sirli suiqasd uyushtirilib, shahid bo’lgandi.

Islomxo’ja va Muso Yangio’rozov kabi taraqqiyparvar chimboylik bir boy ham qo’l ostidagi yerlariga suv chiqarish uchun elektr motor keltirib o’rnatgan.Ammo xonlik tugab, vohada qizil mustamlakachilikning qironli davri boshlangach, u dvigatel` va elektr motorni tashlaganicha, qozoq cho’llariga qochib ketdi. Muso Yangio’rozov esa hali ham Xivada yashardi. Nurillaboydagi elektr stantsiyasi bo’lsa ta’mirtalab bo’lib qolgandi.U Chimboylik boyning dvigatel` va motorni tashlab ketganini eshitgach, Muso o’sha yerga borib, katta mashaqqatlar evaziga asbob-uskunalarni Xivaga keltiradi.Bu paytda xonlik tugab, uning o’rniga barpo etilgan Xorazm Xalq Respublikasining hukumat a’zolari taraqqiyparvar “Yosh xivaliklar” edilar.Ular Muso Yangio’rozov va shogirdlaridan unumli foydalanishga harakat qilishdi.Natijada Chimboydan keltirilgan uskunalar va Nurillaboy saroyidagi dvigatel` yordamida anchagina quvvatli elektr stantsiyasi barpo etiladi.1923 yili Xivaning bir qancha ko’chasi elektr nuri bilan yoritildi.Kechasi elektrning oydin yorug’ida uyiga qaytayotgan Xiva mehmonlari Muso to’q-to’q va uning shogirdlariga duolar o’qib, rahmatlar aytishardi.Afsusuki, 1924 yilda XXRning tugashi, shundan keyingi ziddiyatli yillar sabab Nurillaboydagi to’q-to’q-kichik stantsiya ham e’tiborsizlik va egasizlik natijasida yaroqsiz abgor ahvolga kelib ishdan chiqdi.

“NOVVOT QO’SHIB CHOY BERAMAN ICHSANGIZ”

 Dasturxonchining imosi bilan xodimlar o’rtaga dasturxon yozib, noz ne’matlarni keltirib qo’yishdi.Bomdod namozini o’qib bo’lib, dasturxon boshida o’tirgan hukmdor “ bismilloh “ deya qo’l uzatishi bilan shayxulislom, naqib, qozikalon, mudarissu ulamolar ham nonushtani boshlab yubordilar…

Ular islom arkonlari, davlat va xalq hayoti, qilinajak ishlar haqida suhbat qura boshlashdi. Shu payt dasturxon yoniga sharbatdor kelib, ta’zim bilan xon, amaldor va ulamolarga Xitoy ko’k choyidan quyib berdi. Sharbatdor hukmdorning doimiy odatini bilsa-da, tavoze’ ila ohista so’radi:
— Xon hazratlari, novvot qo’shib choy beraman , ichsangiz…

Xon indamay piyolasini sharbatdor tarafga surishi bilan u dastuxondagi novvotni ushatib, hukmdorning piyolasiga soldida, choy quydi.

Xiva xonlari nonushta, tushlik hamda kechki ovqat paytida, asr namozidan keyin muntazam ravishda novvotli choy ichganlar. Bu an’anaga yillar davomida har bir hukmdor qa’tiy amal qilgan.Zero, novvotli choy inson tanasini ma’lum muvozanatda ushlab turishga, qonning quyuqlashib ketmasligiga, erkaklarning jinsiy faolligi oshishiga yordam beradi,yurak faoliyatini yaxshilaydi, fikrni tuyg’unlashtiradi, vujudga darmon va tanaga ishchanlik bag’ishlaydi.Shu bois ham Ogahiy choy haqida “Ta’viz ul-oshiqin” asarida shunday g’azal bitgan va Feruzxonga buni o’qib bergandi:

Jonfizo ta’mu tarabangez kayfiyat bila,
Jumlai olam eliga rohati jon o’ldi choy…

Yetgusi ko’zlarga yuz nuru ko’ngullarg’a surur,
Har qachon chini qadah ichra namoyon o’ldi choy

Yetsa har mushkul kishi oldig’a ma’ni fikrida,
Ichgach, ul mushkul aning olida oson o’ldi choy.

Xasta jonlarg’a davo, bemor tanlarg’a shifo,
Bo’lmasa muncha nedin mashhuri davron o’ldi choy?!

Ey hakim, emdi davoe aylamakdin forig’ o’l
Kim, bori bemorlar dardig’a darmon o’ldi choy.

Gar budur xosiyati oning jahon bozorida,
Yuz diram ham bo’lsa misqoli arzon o’ldi choy

Xazinadan esa aynan novvot uchun alohida ko’plab pul ajratilgan.Xususan, 1867 yilda mohi Ramazon paytida ikki pud novvot olingan.1873 yilning muharram oyida bir quti ( yashchik) novvot yetti tangaga olingani, safarning juma kuni esa sakkiz tilloga to’qqiz quti novvot xarid qilingani to’g’risida xonlik arxivida ma’lumotlar bor. O’sha paytdagi hukmdor—Feruzxon hazratlari oilasi yoki amaldorlari bilangina novvotli choy ichib qolmasdan, kimlarga ehson qilmoqchi bo’lsa, novvot olib berardi.

Chunonchi, 1873 yili mohi safarning chorshanba kuni xon tomonidan To’ra Murodga bir quti novvot, zulqa’da oyining shu kuni Amir to’raga ham bir quti novvot va qand, yakshanba kuni yana shuncha mahsulot, o’sha yil zulhijja oyining chorshanbasida Asqad Mahmud va Muhammad to’ralarga qand ham bir quti novvot olib berilgan.Hukmdor o’z yaqinlari va shahzodalarga noz-ne’mat ulashish bilan bir qatorda o’zi tashrif buyurib, choy ichadigan joylarga ham novvot olishni buyurgan.

Xususan, 1872 yili Sayid Muhammad Rahimxon 2 (Feruz) qurdirgan madrasaning ochilish marosimi o’tkazilib, unda madrasaga kerakli jihozlar, oshxona uchun zarur buyum, noz-ne’matlarni xarid qilish to’g’risida farmon berilgan.Farmonga ko’ra, olingan mahsulotlar ichida 47 tilloga xarid qilingan yetmish quti novvot ham olgan.Tabiiyki, xazinadan faqat novvot uchungina emas, choy, uni qaynatish qumg’on, choynak va o’tin hamda hukmdor ovqatiga ma’sul bo’lgan dasturxonchiga ham maosh ajratilgan.

O’sha paytlarda savdogarlar Xivaga Eron, Afg’oniston va Rossiyadan choy olib kelishardi. Uni qog’ozga o’ragan holda poytaxtdagi Baxcha chorsu, Rafanik chorsudagi savdo rastalarida sotardilar.

Arxiv ma’lumotlariga ko’ra, 1867 yil, mohi rjabning yigrma to’qqizinchisi, payshanba kuni Muhammad Nazar oshpazning ikki haftalik o’tini uchun yigrma sakkiz tanga ajratilgan.Sha’bon oyida choy qaynatish maqsadida qumg’on olib kelgan Pahlavon mahramga bu xarajati uchun o’n tillo berilgan. 1870 yilning rajab oyida esa xon hazratlariga Pahlavon mahram to’rt yumaloq choy va bir botmon tamakini o’n bir tilloga olib kelgani haqida arxivda ma’lumotlar saqlangan. Shuningdek, mohi ramazoni sharifda xonning iftorlik paytida ichmagi uchun bozordan o’n olti tangaga bir kirvonka choy sotib olingan.1872 yil, mohi safarning chorshanba kuni o’n ikki tangaga bir qog’oz choy xarid qilingan.

Novvotni o’z yaqin birodarlari va shahzodalarga ehson sifatida tuhfa qilgan xon hazratlari yaqinlarini turlicha miqdordagi choylar bilan siylab turgan.Albatta, kuni novvotli choysiz o’tmaydigan hukmdor Arkda oilasi davrasida o’tirganida yoki biror joyga borganida ham osh mehtar va dasturxonchi kabi xonning ovqati uchun ma’sul shaxslar hamisha hoziru nozir edilar.Ular ana shu xizmatlariga yarasha xazinadan maosh olishardi.

Feruzxon davrida Quvoq sari, Muhammad Nazar kabi xonning oziq-ovqati uchun ma’sul mehtarlar bo’lib, ular o’n-o’n besh tillodan maosh olishgan.Norbo’ta dasturxonchi,Jabborquli oshpaz, Erniyoz va Tangriberdi tovoqchi kabi oshxona xodimlari esa xizmatiga yarasha yetti-o’n ikki tillo atrofida maosh olganlar.

Bundan tashqari, ovqat pishirish, choy qaynatish, dasturxon va sochiqlarni yangilab turish uchun kerakli barcha ehtiyojlarga ham xazinadan pul ajratilardi.Zarur mahsulotlarni bozordan mehtar, tovoqchi, dasturxonchi va sharbatdor xarid qilardi.O’z me’yorida sarf qilingan xarajat va masalliqlardan totli qilib pishiriladigan ovqatni tanovull qilib bo’lgach esa, xon hazratlarining yoniga, albatta, sharbatdor kelib, ta’zim qilganicha so’rardi:
— Novvot qo’shib choy beraman ichsangiz…

Xon indamay kosasini surib, jilmayib qo’yardi. Keyin esa non bosib novvotni ezg’ilaganicha xushnudlik bilan choy ichardi.

YETTI XONGA XIZMAT QILGAN YASOVULBOSHI

 “Bo’ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan” , deya boshlanadigan ertakni ko’pchilik eshitgan.Ammo bizning ushbu bitigimiz ertak emas, hayotiy haqiqat, tarixiy fakt.Ya’ni Xiva xonlaridan yetti nafariga yasovulboshilik qilgan ,davlatdagi muhim mansabni egallagan tarixiy shaxs-Rahmatullo yasovulboshi haqida.Uning egallab turgan mansabi “tulki”likni talab qilishi esa xonlar davridagi saroy o’yinlari bois yanada e’tiborli bo’lgan…

Xiva xonligidagi eng muhim davlat amaldorlaridan biri yasovulboshilik mansabi bo’lib, ushbu amal egasi xon farmoniga muvofiq, askarlarga qo’mondonlik qilardi.Urush bo’lgan taqdirda yasovulboshi askarlarni jangga boshlab borar, tinch davrlarda esa xonlar fuqarolarning turli iltimoslarini qabul qiladigan marosimlarda hoziru nozir edi.

Yasovulboshi shuningdek, yovumud va chovudur singavri turkman urug’laridan tuzilgan askariy qismlarga ham boshchilik qilgan.Shu bois, xonlikda ikkita yasovulboshi mansabi bo’lib, biri ko’chmanchi askariy qismlarga qo’mondonlik qilardi.Ikkinchisi esa mirshablar orqali poytaxt Xivadagi Ichan qa’lani qo’riqlab turgan.Shu maqsadda qa’laning to’rtta darvozasida yasovulboshi boshchiligidagi mirshablar guruhi faoliyat ko’rsatardi.

Xiva xonligi tarixida eng uzoq vaqt yasovulboshilik qilib, dong qozongani Rahmatullo yasovulboshi bo’lgan.Uning bobosi Qurbon Niyoz yasovulboshi ham ko’p yillar Xiva xonlariga sadoqat bilan xizmat qilgan edi.Otasi Muhammad Niyoz ham Olloqulixonning (1825-1842 yillar hukmdor bo’lgan) eng ishonchli amaldorlaridan bo’lib, u xonga ko’p yurishlarda g’alaba qozonishiga yordam bergan edi.

1839yil 10 noyabrdagi janglar vaqtida u vafot etadi.Olloqulixon yasovulboshining o’g’lida ham otasi kabi uddaburonlik,mardligu matnonat borligini sezib, Rahmatulloni ham shu tariqa eng muhim davlat amaldorlari qatoriga qo’shadi.

Ana shu tarzda Rahmatullo yasovulboshi 1890 yilgacha 7 nafar xon saltanitida xizmat qiladi.O’sha davr an’anasiga ko’ra, Rahmatullo yasovulboshi bo’lgani uchun kamariga pichoq taqib yurardi.Uning davriga kelib, eski paytdagi kabi yasovulboshining kumush qalpoqlik aso olib yurishi bekor qilingandi.

Rahmatulloning bir nechta yordamchisi bo’lib, ular yasovullar deb atalardi.Agarki, xon bir arz yuzasidan kelgan shikoyatni tekshirishga farmon bersa, hodisa yuz bergan joyga shikoyatchi bilan birga yasovul ham borardi. Yasovulboshi Ichanqa’la mudofaasi uchun javobgar shaxs bo’lgani bois, agar shikoyatni tekshirishga o’zi boradigan bo’lsa, saroydan boshlab bosilgan har bir tosh( 18 chaqirim) masofa uchun arzchidan o’z foydasiga uch yarim tanga undirib olardi…

Rahmatullo chovdur va yovmud turkmanlaridan iborat 2 ming nafar askarga qo’mondonlik qilgani sababli, muntazam ravishda bo’lib turadigan urushlarda qatnashardi.Xususan, yasovulboshilik mansabida turgan 1839 yildan 1890 yilgacha bo’lgan davrda Xivada yettita xon: Olloqulixon, Rahimqulixon, Muhammad Aminxon, Abdullaxon,Qutlimurodxon,Sayid Muhammadxon va Feruzxon kabi hukmdorlar ham bor edi.Tabiiyki, ularning aksariyati har yili Chorjo’y, Marv va Eronga yurish qilib turar, gohida qo’shni xonliklar-Buxoro hamda Eronning ularga hujumi bo’lib turardiki, bu davrda Rahmatullo Xiva qo’shiniga boshchilik qilib, urushlarda qatnashardi.

Ayniqsa, 1873 yil Chor Rossiyasining bosqini davrida Rahmatullo yasovulboshi qo’shini ruslarga shunchalik talafot yetkazganki, Xiva xonligi egallangach, aynan u asirga olinib, Rossiyaga surgun qilinadi.Rahmatullo shu taxlit vatan mudofassida ko’rsatgan qahramonligi uchun 7 yil Kazalida hijron azobida o’rtanib yashaydi.Faqatgina Feruzxonning imperator Aleksandr 2 ga qilgan iltimoslaridan so’nggina u avf etilib, 1880 yilda Xivaga qaytib keldi.Feruz uni yana yasovulboshi qilib tayinlagach, Rahmatullo oldingidek o’z ishini mas’ullik bilan bajarib yuraverdi.
“Materiali po istorii turkmen i Turkmenii” kitobida yozilishicha, “Ishonchli sarkardalardan bo’lgan Rahmatullo yasovulboshi yovmud va yimrali qo’shinlariga boshliq bo’lib tayinlangan” (o’sha asar, 2 tom, 507 bet, M-L, 1938 yil).

Shuningdek, yasovulboshi Xivada mirshablar, qamoqxona va xonni qo’riqlovchi shotirlarga ham rahbarlik qilar, maxfiy farmonlarni ham aynan unga ishonib topshirardi.

Tabiiyki, xonning eng ishonchli kishisi bo’lgani bois, Rahmatulo xazinadan anchagina maosh va ehtiyoji uchun kerakli xarajatlarni olib turgan.Xiva xonligi arxiv ma’lumotlariga ko’ra, 1845 yilda Rahmatullo yasovulboshi o’z mushrifi jomli G’ozidan 4550 botmon bug’doy, 213 botmon kunjut, 30 botmon jo’xori, 116 botmon tariq, 30 botmon sholi, 4 botmon mosh, 4 botmon paxta, jami 5047 botmon don olgan.

1849 -52 yilning ramazon oyida Rahmatullo yasovulboshining omborida 2747 botmon don bo’lgani arxiv hujjatlarida qayd etilgan.

Shuningdek, xonlik arxiv ma’lumotlariga ko’ra, Rahmatullo yasovulboshi 1848-56 yillarda 40 tillodan, 1857 yildan boshlab esa 10 tillodan maosh olib turgan.Tabiiyki, bu maosh va yuqoridagi xarajatlar bir oila uchun kattagina daromad ediki, shu bois, yasovulboshi xonga sadoqat bilan xizmat
qilardi.

1890 yilda esa Xiva xonlari tarixida eng uzoq muddat yasovulboshilik qilgan, buning ustiga 7 nafar xon xizmatida bo’lgan mard va vatanparvar Rahmatullo kasallik tufayli vafot etdi.

XONNING YAQIN ODAMI

 Hukmdorning saroydagi ishongan kishilari mahramlar bo’lishgan.Ular xazinadan katta miqdorda maosh, sarpolar olib turishardi.Ba’zida mahramlar xon hazratlari o’rniga muhr bosish vakolatiga ham ega edilar.

Garchi mahramning devonbegi yoki yasovulboshi singari son-sanoqsiz navkarlari bo’lmasa-da, u bevosita xon bilan muomila qilgan.Mahramlar kuni bilan xon yonida bo’lgani tufayli davlatni boshqarish ishiga ham ta’sir o’tkaza olishardi.

Mahramlar kimnidir yomon ko’rib qolishsa yoki shaxsiy kelishmovchilik bois oqni qora desalar, yaxshi inson ham yomonotliq bo’lib ketaverardi.chunki, xon ularga ishongan.

Odatda, xon qabulxonasi hisoblangan ko’rinishxonada hukmdor og’zaki farmoyish berar, buyruqni bajarishni mahram e’lon qilardi.Faqat biror kishini mansabga tayinlash, yer berish, elchilikka oid farmoyishlargina yozma ravishda berilardi.Xon chiqargan boshqa har qanday amru farmonni mahram og’zaki aytar, bajarilishini nazorat qilardi.Shuningdek, yozma farmoyishlarga xon imzo chekmas, faqat muhr bosilardi.Bu ishni ham tabiiyki ishonegan odami-mahram bajarardi.

Xiva xonligi arxiv hujjatlariga ko’ra, mahramlar xonning oromxonasiga kirish huquqigayam ega bo’lishgan.O’nta mahramga boshliq kishini mahram dahboshi, ellik mahramga rahbarlik qiluvchini panjo sadboshi, deya ataganlar.

Oftobachi, sharbatbardor, bo’xchabardor, soatbardor singari saroy xizmatkorlariyam mahram sanalgan.

O’zbekiston Fanlar akademiyasi sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondidagi 9320-raqamli hujjatga ko’ra, “saroy xizmatchilari va xizmatkorlarning hammasi poyanda mahram deb atalardi”.

Xiva xonligi arxiv hujjatlarida 19 asrning o’rtalarida mahramlarning xazinadan besh-o’n tillo miqdorida maosh, sarpolar olib turishgani qayd etilgan.Xonlik arxiviga oid 63-daftardagi 39-varaqda “1281 (milodiy 1865) yili Gandumkonda turuvchi Pahlavon Niyoz jarchiga 4 yaxlit tillo berildi”.”1288 (1870) yili rajab oyida Pahlavon jarchiga 5 tilla berildi” ,deyilgan.Jarchi ham xon saroyidagi mahramlar qatorida sanalardi.

Xon uchun zarur bo’lgan buyumlarni ham mahramlar olib turishgan.Arxiv manbalarida “Xon hazratlari uchun Pahlavon mahramga to’rt yumaloq choy va bir botmon tamaki berildi, narxi 11 tilla”, deyiladi.

Mahramlar ba’zida hokim darajasiga ko’tarilgan.Masalan, 19 asr o’rtalarida Abdulla mahram hokim qilib tayinlangan edi.

1863 yilda Xorazmga kelgan Herman Vamberi mahram haqida shunday yozgan edi: “xonning shon-shavkat alomati bo’lgan bir talay xizmatkor va malaylar unga xizmat qiladilar.Mahram ana shulardan biri.Uning vazifasi xonning shaxsiy mulozimiga o’xshasada, aslida maxfiy kengashchidir.Mahram saroy hayotidan tashqari davlat ishlariga ham aralashadi va xon oldida ta’siri ham zo’r”.

XON SHIKORGA CHIQQANDA…

 Abulfayzxon tomonidan otilgan o’q yovvoyi to’ng’izning manglayidan kirib, quyrug’ining uchidan chiqqanicha yerga sanchilgandi.Bunday hayratlanarli voqea ov paytida kamdan-kam sodir bo’lardi…

Shikor nafaqat Xiva taxtida o’tirgan jami 57 xon uchun, balki barcha sharq davlatlari uchun ham zerzaq, ham harbiy mahoratni sinab ko’radigan udum darajasiga chiqqan mashg’ulot edi.Shuning uchun ov paytida ro’y bergan voqealar afsona, rivoyatlar va she’riyatda o’z ifodasini topgan.O’rta asrlardan boshlab Xorazm vohasining bepoyon qumliklari, Amudaryo bo’ylari, daryo ortidagi Shayx Jalil tog’i, behisob ko’llar Xiva xonlari uchun ov qiladigan joylarga aylangan edi.Hukmdorlarning shikori ko’p vaqt va mablag’ talab qilgan.Xonlik arxiv hujjatlarida shunday deyiladi:
“Xon hazratlari shikorga chiqqanlarida yarim pud qand berildi, hazratning va oqsoqollarning otlariga yem-xashak olish uchun 10 tillo berildi…”
“ Shikorga chiqayotganda xon va oqsoqollarning otlariga yem-xashak olish uchun 5,5 tilla berildi…”

Bir hafta,hatto, bir-ikki oy vaqtni oladigan shikorga qurollangan xos qo’shindan tashqari, ovchi it va qushlar ham jalb etilgan.Xivaga yaqinroq Ostona, Qo’riqtom taraflardagi qamishzor, ko’l, qumliklarda yovvoyi to’ng’iz, kaklik, quyonlar ko’p bo’lgan.Shikor paytida odatda “o’rab olib ovlash” usuli qo’llanilardi.Bunda navkarlar juda katta maydonni o’rab olishar, qurshov doirasini asta-sekin toraytirib, hayvonlarni pistirma qo’yilgan joryga haydashardi.

Ahmadjon Tabibiyning “Tavorix ul-xoniy” asarida yozilishicha, 1771 yilda bir yilgina xon bo’lgan Abulfayzxon shikorga g’oyat qiziqqan hukmdor bo’lib, u Ostonadagi qamishzordan chiqqan to’ng’izni bir o’q bilan qulatgan.O’shanda otilgan o’q hayvonning manglayidan kirib, quyrug’idan chiqqanicha yerga sanchilgan.Umuman olganda, shikor navkarlarning harbiy mahoratini sinash maqsadida ham o’tkazilardi.

Shuningdek, urushlar oldidan, ba’zan urush vaqtida ham, oziq-ovqat zahirasini to’ldirish maqsadida ovga chiqilgan.Shikorda hayvonlarni haydash, quvish, yarador holda qochgan o’ljani topishda itlardan foydalanishgan.It o’ljaga qon chiqadigan darajada jarohat yetkazishi lozim bo’lib, bunga imkon yaratilardi.Aks holda, o’lja go’shti harom hisoblanardi.It jarohatlagan hayvonni ovchi bo’g’izlashi lozim edi.Agar uning o’zi o’lgan bo’lsa, go’shtini yeyish man etilgan.Shu bois itlar va ularni ovga o’rgatgan egalari xonlikda qadrlangan.It kabi burgutlar ham ovga jalb etilib, ular maxsus parvarishlanardi.

Xullas, shikor Xiva xonligida faqat hukmdor va amaldorlarning shunchaki ko’ngilxushligi emas, harbiy mahoratni oshiradigan mashg’ulot hisoblangan.

093

(Tashriflar: umumiy 920, bugungi 1)

Izoh qoldiring