Barot Boyqobilov. She’rlar & Abdusaid Ko’chimov. Sizni o’ylayman…

Ashampoo_Snap_2017.03.11_00h26m14s_001_a.png14 март — Шоир Барот Бойқобилов таваллудининг 80 йиллиги

    Ҳозир эслаб кўрсам, Барот акани бирон адабий учрашувда айқириб-ҳайқириб шеър ўқигани, нутқ сўзлагани ёки телевизорда ўзини кўз-кўз қилиб ўтирганини кўрмаган эканман. Бунақа масалаларга эватайи йўқ эди унинг. Хизмат сафарларидан бошқа пайтларда худди трамвай каби эрталаб битта йўлдан ишга бориб, кечқурун ўша йўлдан тўғри уйига қайтишини эса кўп кузатганман. Ўхшатиш қўполроқ туюлса-да, Барот аканинг ҳар кунги “маршрути” айнан трамвайнинг темир излари сингари мустаҳкам ва бир хил эди…

Абдусаид КЎЧИМОВ
СИЗНИ ЎЙЛАЙМАН…
Бадиа
008

Самарқанд шаҳридан йўлга чиққан “Афросиёб” поезди лочиндай учиб, Тошкент темирйўл бекатига кириб келган пайт эди. Поезддан тушаётган маҳалимизда қўл телефоним жиринглаб қолди. Телефон қилаётган йигит “Ўзбекистон” радиоканалида ишлайдиган шоир Берди Раҳмат экан.

– Ака, Барот Бойқобилов ҳақида бир эшиттириш қилаётувдим.  Сиз раҳматлик Барот акани яхши билардингиз, шундайми?

Савол бағоят оддий эса-да, бир зум ҳайрон бўлиб, олағовур перронда туриб қолдим. “Ё, тавба! – дейман ичимда. – Бу бир тасодифми ёки табиатнинг сирли қонуни? Буни қаранг, ахир, боягина биз худди шу одам – Барот Бойқобиловни хотирлаб, қанча-қанча воқеаларни эслашмовдикми?”

Поезддан тушиб, таксилар тизилиб турган манзил томон борарканман, Барот Бойқобиловнинг зуваласи бовлиқдай эшилган Кенагас қишлоғи бўсағасидаги “Боғи Хамса”, боғнинг тоғ бетида тупроқлари чўкиб, атрофини энди-энди майсалар қоплаётган қабр “лоп” этиб кўз олдимга келгандай бўлди. Ана, уч оғайни – шоир ва адиб Мусо Абдураззоқ, ургутлик маъорифчи ўртоғим Қуддус Асқар ва камина – учовимиз, митти кўкатлар орасида дўппайиб турган мозор олдида чўккалаб турибмиз. Қуддус “Қуръон” тиловат қиляпти. Теварак-атрофда югуриб юрган безовта шамол бир зайлдаги ҳазин товушни боғ оралатиб, қирлар сари олиб кетяпти. Қаршимиздаги қора-қўнғир дўнгсак остида шоир ётибди. Бир ўзи. Ёлғиз. Мангу уйқуда.

– Аканинг қабри нега қабристондамас? – деб сўради тиловат тугаганидан кейин Мусо Абдураззоқ. – Қишлоқнинг мозори бордир?

– Бу – Барот аканинг васияти, – изоҳ берди Қуддус. – Ўлимидан бир ярим ойча аввал у киши қишлоққа келган экан. Раҳматли ҳокимимиз Холмуҳаммад Жумаевич икковимизни чақиртирибди. Мен у вақтда районо мудириман. Холмуҳаммад Жумаевич журналистдан чиққан ҳоким эмасми, Барот акани ёмонам яхши кўрарди. Билсангиз керак, Холмуҳаммад Нур – шундай тахаллуси бор эди – кўп йиллар Жиззах ва Самарқанд вилоят газеталарида ишлаган. Ўзимизнинг “Зарафшон”га Бош муҳаррир бўлган. Китоблари чиққан. Шуйтиб, гаштипешин, икковимиз “Боғи Хамса”га келдик. Бу боғ Барот аканинг ташаббуси ва вилоятимизнинг ўша пайтдаги ҳокимининг саъю ҳаракатлари билан барпо бўлган. Анави бино, – деб боғнинг бир четидаги икки қаватли замонавий усулда қурилган иморатга ишора қилди Қуддус. – “Маърифат уйи”. Барот Бойқобиловнинг умри давомида яратган назмий, насрий, илмий асарлари, шоирга дастхат билан туҳфа этилган китоблар шу ерга қўйилган. Келсак, Барот ака боғ ҳовлида ёлғизгина бир ўзи, ранги ўчинқираган стулда оёқларини чалкаштириб, ўйга чўмиб ўтирган экан.

Салом-аликлар қандайдир вазмин, йўқ, ундаймас, очиғи одамни дилгир қиладиган, ҳушёр торттирадиган бир алпозда бўлди. Барот акани саломлашиш пайтида қучоқлашиб, ўпишиб, ялаб-юлқашиш одати йўқлигини яхши билардик. Қўл узатиб, гапни калта қиларди доимо. Бу сафар эса… Ҳокимимизнинг қўлини қўлидан қўймай ушлаб турди-турди-да:

– Мен яқинда ўламан, – деди тўсатдан томдан тараша тушгандай совуққина қилиб. Икковимиз бараварига у кишига қарадик. Ниҳоятда хотиржам эди у киши. Ўз ўлими ҳақида бундай бемалол ва бамайлихотир гапирган одамни умримда биринчи кўришим. Этим вижиллаб кетди. Холмуҳаммад Жумаевичнинг ранги оқариб кетганди.

Барот ака яна бир муддат ҳокимимизнинг қўлини ушлаб тургандан сўнг, секингина тирсагидан тутиб, боғнинг тоғ тарафидаги пастқамликка қараб юра бошлади. Гапирмади. Эски молҳовуз ўрнидеккина чуқурлик марзасига етиб, тўхтади. Болалигида шу ҳовузга бир нарсасини тушириб юборган-у, ҳозир ўшани излаётгандай диққат билан чуқурга тикилиб қолди.

– Сизларга битта васиятим бор, – деди яна бир паст шу тарзда турганимиздан кейин синиқ товушда. – Икковингизга ишонаман. Ўлганимдан кейин мени мана шу ерга қўясизлар.

– Ундай деманг, устоз, ҳали кўп яшайсиз, – деди совуқ “васият”дан ҳалиям ўзига келолмаётган ҳокимимиз.

Барот ака, Холмуҳаммад Жумаевичнинг гапларига эътибор бермади:

– Таъзия билан боғлиқ ирим-сиримларгаям икковинг бош бўлинг. Сизларга ишонсам, бемалол оёқ узатиб кетаверсам бўладими?

Холмуҳаммад Жумаевич менга, мен у кишига қараб дудуқланиб турибмиз десангиз, қандай кўнгил овлашни, нима дейишни билмаймиз.

– Тағин бир гап, – деди Барот ака унданам бамайлихотирроқ. – Қишлоқдаги баъзи қарияларимиз: “Қабристонимиз бор, бир қишлоққа иккита мозорнинг кераги йўқ”, дейишлари мумкин. Мен, мана шу ерда – “Боғи Хамса”да ётсам, дейман. Қаршилик қилганларни ўзингиз кўндирасиз, хўпми, Холмуҳаммаджон?

Тош ҳайкал бўлиб қотган Холмуҳаммад Жумаевич “хўп”, дейишниям, “йўқ”, дейишниям билмасди.

– Кеча келувдим. Кун бўйи пиёда юриб, секин қишлоқни айланиб чиқдим, – деди хайрлашаётганимизда Барот ака. – Жуда ўзгариб кетибди. Кўчалар бошқача, одамлар бошқа, яшаш бошқача. Аввалроқ келиб, тўрт-беш йил шу ерда турсам бўларкан, деб армон қилдим. Болалигимиз ўтган даштлар, “эшак минди” ўйнаган қирлар, баҳорда эчки- улоқ тугул, эшак-отларниям чирпирак қилиб оқизиб кетадиган Сағаноқ бўйлари… Эҳ- ҳе, ҳаммаёқ армон. Умр – оқар дарё, деганлари шу экан…

Изимизга қайтаётганимизда ҳоким бовомиз бошини сарак-сарак қилиб:

– Устозга бир гап бўлган… – деди эзилиб. – Илгари мундай эмасиди. Айтгандай, эшоним, устознинг ҳозир айтган гапларини биронта одамга айтиб-нетиб юрманг тағин, турли миш-мишлар билан одамларга ҳар хил ёрлиқлар осишни яхши кўрадиганлар кўп, майда-чуйда гапларни болалатиб юборишади.

Аттанг, ўшанда Барот ака рост гапирганини билмай, турли хаёл-гумонларга бориб кўп хато қилган эканмиз. Худойимнинг қудратини кўрингки, орадан бир ой ҳам ўтмай Тошкентдан: “Барот Бойқобилов оламдан ўтди. Тобути Ургутга кетяпти”, деган хабар келди. Шоиримизни ўзи тайинлагандай қилиб, ўзи белгилаб берган жойга қўйдик. Барот ака ярим авлиё эканми, дейман, айтганларининг бариси рост чиқди. Қарияларнинг айримлари эмас, жуда кўпи, худди марҳум тахмин қилганидай: “Битта қишлоққа иккита қабристоннинг нима кераги бор! Ўзимизни мозорга қўяверамиз”, деб туриб олишди. “Тиригида қишлоққа аралашмовди. Эндиям қўшилгиси келмаяптими?”, деган эътирозлар ҳам кўп бўлди.

– Йўғ-е? – деди бу гаплардан ҳайрон бўлган Мусо Абдураззоқ. – Бундан чиқди, Барот ака ажали яқинлашганини олдиндан сезган экан-да, а? Қабр ўрнигача ўзи кўрсатиб, белгилаб бердими, а?… Одамзот деганлари ҳақиқатан ҳам тубсиз хилқат, турган битгани сир. – Мусо ака бир нафас хаёлга чўмиб қолди. Ва ногаҳон муҳим бир нима эсига тушиб қолгандай: – Барот ака қишлоққа кам аралашармиди? – деб сўради.

– Биласиз-ку, Барот ака ишли одам эди. Тошкентда яшарди, – ўзича изоҳ берган бўлди Қуддус. – Тошкент деганинг, Самарқанд ё Ургут эмаски, “ҳа”, деганда, “ма”, деб чопқиллаб келаверсанг. Ундан кейин, “юртдош”, “ҳамқишлоқ” деганда, кўпчилигимизнинг хаёлимизга тўю маъракаларда қамишдан бел боғлаб хизмат қиладиган, борди-келдини жой-жойига қўядиган, бошига бирор ташвиш тушганда ёнма-ён елиб-югурадиган одамлар келади. Шундай инсонларни мақтаймиз, алқаймиз, олқишлаймиз. Бу рост. Лекин, менинг назаримда, ҳамқишлоқлик туйғуси Барот аканинг ичида эди, юрагининг тўрида эди. Киндик қони томган тупроққа, ҳамюрт-ҳамқишлоқларга муҳаббат, она қишлоғи Кенагасга бўлган меҳр ҳам қон-қонига сингган, юраги чашмалару чинорлар маскани бўлмиш юртимиз Ургут билан чирмовиқдай чирмашиб кетган эди.

Тўлқинга тўш урсам сойингизда мен,
Жисмимда бор дардим тутдай тўкилар.
Соғинчдан бош қўйсам пойингизга мен,
Кўздан ёш тирқираб, юрак сўкилар,
Мен сизни севаман, севилгим келар,
О, Ургут тоғлари!
Шоҳона тоғлар!

Бир инсоннинг юрагида юртига, халқига муҳаббати бўлса, шунча бўлади-да, тўғрими?

– Рост. Бизарам Боёвутдаги кўп тадбирларга қатнашолмаймиз.

– Гап тутун чиққан ҳар уйга шипиллаб келиб-кетишда эмас. Юракда. Меҳр юракда бўлсин. Барот ака сиртдан қараган кишига ўзидан бўлакни ўйламайдиган мағрур ва кибор одамга ўхшаб кўрингани билан юрагида одамларга, дўсту биродарларга беадоқ меҳр жўш уриб турган қайноқ қалб эгаси эди. У киши менимча, ҳеч қачон, ҳеч кимга бепарво ёки лоқайд бўлган эмас, аксинча, юрагининг туб-тубидаги меҳр шу қадар кўп бўлганки, ундаги чексиз назокатдан ҳайратланиш мумкин, холос.

Лекин, одамзотнинг табиати шунақами, билмадим, ҳамиша ёнимиздаги одамларни тиригида қадрлашни эплолмаймиз, қадрлаш нари турсин – тушунмаймиз, тушунишни истамаймиз, алал-оқибат, ёмон кўрамиз, маломат тошларини отамиз. Шакаргуфторлик қоғозига ўралган ёлғон меҳрибонликлар олдида эса эшилиб кетамиз, кўкларга кўтариб мақтаймиз ундайларни, ёнида юргимиз, кўнглини овлагимиз, тотли сўзлари, ёқимтой мақтовларини янаям мўлроқ эшитгимиз келаверади – тўймаймиз ёлғонларга, ёлғон мақтовларга. Тўғри, ҳалол одамлардан эса… Эй-й! – деб қўл силтади Қуддус. – Бири кам дунё дегани шу-да… Хуллас, Барот акани кимлардир тўғри тушунмаган бўлиши мумкин. Агар ҳокимимиз Холмуҳаммад Жумаевич маҳкам турмаганда, шоирнинг васияти ҳам бажарилмай қолиши аниқ эди. Холмуҳаммад Жумаевич, илоҳо жойлари жаннатдан бўлсин, Барот Бойқобилов айтган васиятларни тўла-тўкис адо этди. Бажарди-ю, эртаси куни… ўзиям устозининг орқасидан кетди… Шоир ерга қўйилган тунда газдан заҳарланиб, эллик олти ёшида бу дунёни тарк этди. Ургут икки кунда икки улуғидан айрилиб қолди… – томоғига бир нима қадалгандек Қуддуснинг овози бўғилиб, кўзларида ёш ғилтиллади. Ўртага оғир сукунат чўкди.

– Қабр учун баҳаво жой танлаган экан, – деди анчадан кейин Мусо Абдураззоқ. – Қаранг, бу ердан ҳаммаёқ кафтдагидай кўриниб турибди.

Учовимиз бир муддат Ургут тоғларининг шакар сепилгандай оқсочли қоялари, қоялар орасига илондай буралиб-ўралиб кириб кетган сўқмоқлар, тоғ ёқалаб маржондай тизилган Ширвоқ ота, Зинак, Мингбулоқ, Қоратепа, Омонқўтон қишлоқларига жимгина тикилиб қолдик.

– Раҳматли Барот ака Навоий бобомга қараб ётайин, деб шу манзилни ихтиёр этган бўлса керак, – деди Қуддус чап томонда тасмадай товланиб турган “Тошкент – Термиз” шоҳкўчаси ёқасидаги баланд тоштепа устида турган Алишер Навоий ҳазратларининг ҳайкали томонга ишора қилиб. – Биз – нодонлар, ўша маҳалда шоиримизнинг шу оддий истагини тушуниб етмабмиз.

– Ўзига хос шоир эди Барот Бойқобилов. Айниқса, сонетлари…

Одатда, шоир қавми, мажлису машваратларда гумбурлатиб нутқлар ирод қилиш, қарсиллатиб шеърлар ўқиш, телеэкранларда қайта-қайта кўринишлар бериб туриш каби хислатларга ўчроқ бўлади. Ҳозир эслаб кўрсам, Барот акани бирон адабий учрашувда айқириб-ҳайқириб шеър ўқигани, нутқ сўзлагани ёки телевизорда ўзини кўз-кўз қилиб ўтирганини кўрмаган эканман. Бунақа масалаларга эватайи йўқ эди унинг. Хизмат сафарларидан бошқа пайтларда худди трамвай каби эрталаб битта йўлдан ишга бориб, кечқурун ўша йўлдан тўғри уйига қайтишини эса кўп кузатганман. Ўхшатиш қўполроқ туюлса-да, Барот аканинг ҳар кунги “маршрути” айнан трамвайнинг темир излари сингари мустаҳкам ва бир хил эди. Мен таниган, билган кундан то умрининг охиригача ана шу “маршрут”ни бузмай яшади. Барот ака тўю маъракаларда ҳам яккам-дуккам кўринарди. Гап-гаштак деган гурунглардан олис эди, вақтнинг ҳар дақиқасини ўта қатъий режа ва ўлчов асосида заргарона ҳисоб-китоб билан сарфларди. Энди билсам, иш ва ёзишдан бошқаси ҳақида ўйлашга вақт қолдирмайдиган, бутун вужуди билан темир интизомли одам бўлган экан у инсон.

Хотиралар ичига кириб боряпману юрагимда тушунуксиз туйғулар жимиллаб кетяп- ти: ҳовриқибми, шеър айтгиси келибми…

– Шошманглар, – деб юбордим мавриди бор-йўқлигини ўйлаб ўтиргим келмай. – Шу ерда Барот акадан тўрт қатор ўқишимиз керак. У киши ҳозир биздан шуни кутиб турибди.

– Оҳ! – деди Мусо Абдураззоқ. – Айни вақти. Ўқинг, ака.

Қуёшга ўхшайди муҳаббат,
Муҳаббат қуёшдай қаримас.
Қуёш-ла кулгандай табиат,
Юракдан муҳаббат аримас.

Муҳаббат ўхшайди қуёшга,
Қуёш-ку яшолмас осмонсиз.
Демакким кирса ҳам шу ёшга
Муҳаббат яшолмас инсонсиз.

Мен шеърни тугатар-тугатмас Қуддус илиб кетди:

Сой бўйида икки арғувон,
Новдалари кетган туташиб.
Гўё ишқин этиб армуғон
Икки ошиқ турар ўпишиб.

– Бу шеърни студентликда қизларга айтиб, ачко олардик, – илжайиб давом этди Қуддус. – “Муҳаббат хиёбони” деган китобидаги шеърларнинг кўпи ҳозирам эсимда турибди.

– Барот акани яхши кўраркансиз, – деб Қуддусга ҳавасли назар солди Мусо Абдураззоқ. – Мен ўзимни у одам билан яқин эдик, устоз-шогирд эдик, деёлмайман. Аммо, Барот ака ҳақиқатан ҳам меҳнаткаш эди. У кишини ҳаётнинг роҳат-фароғатлардан воз кечиб, ўзини адабиётга бахшида қилишга куч топган заҳматкаш ижодкор эди, дейиш мумкин. Адашмасам, элликдан ортиқ китоби бор, энг майда жанр фарддан тортиб беш шеърий романдан иборат “Хамса” яратиш даражасигача етди.

– Гап аканинг асарлари тўғрисида экан мен айтай, сизлар эшитинглар, – Қуддус шундай деб Бойқобиловнинг китобларини санай кетди: – “Афросиёб”, “Самар ва Қанд”, “Ватан тупроғи”, “Висол”, “Сонетлар”, “Сени излайман”, “Замон зайли”, “Муҳаббат хиёбони”, “Ким сокин яшайди Ўзбекистонда”, “Шарқ камалаги”, “Висол ва ҳижрон”, “Мени кутинг, юлдузлар”, “Табаррук тупроқ”, “Сен туғилган кун”, “Кун ва тун”, “Шукуҳли карвон”, “Нотинч Хуросон”, “Сокин Хуросон”, “Қонли Хуросон”, “Навоийнома”, “Ҳайрат ул-Аҳрор”, “Ўзбекнома” – бунча китобни шеърсуярлар ихтиёрига топшириш учун эҳ-ҳе, қанча меҳнат, қанча заҳмат чекиш керакдир.

Қуддус жўрамнинг сўзлари, Барот аканинг: “Ижодкорда метин тартиб бўлмоғи шарт”, – мазмунидаги гапини эсимга туширди. – “Кундузи ишхонангни, кечаси ўз ишингни ўйла, – дерди у киши. – Мен кун давомида идора юмушлари билан машғул бўламан. Кечқурун – мутолаа қиламан, китоб ўқийман. Саҳарда туриб ёзаман. Икки-уч варақдан кам ёзган куним – энг бесамар кун ҳисобланади мен учун”.

Бу тартиб. Аммо бундай тартиб билан бир кун, икки кун, борингки, бир ҳафта ишлаш мумкиндир. Аммо, ойлаб, йиллаб… Қийин. Жуда қийин. Кўп шоирлар: “бир неча ойлаб қўлимга қалам ушлолмайман”, деб нолийдилар. Ўзбекистон Қаҳрамони Абдулла Ориповдай улуғ шоир ҳам қайсидир шеърида: “Олти ойки, шеър ёзмайман, юрагим зада”, деган.

– Барот ака, ёзувчининг вазифаси, умуман, ижодкорнинг яшашдан мақсади, фақат ёзишдан иборат деб, тушунганмикин, деган ўй келади хаёлимга, – деди Мусо Абдураззоқ.

– Йўқса, тирик инсон учун ўйин-кулги, гап-гаштак, деганларни бир четга йиғиштириб қўйиш осонми? Барот ака тинмай ёзган. Режа билан, олдига “план” қўйиб ёзган. “План” тўлмаган кунни “энг бесамар кун” деб ҳисоблаган.

– Ижодкорнинг адабиётдаги ўрни қанча кўп асар ёзгани-ю, китобларининг семиз- ориқлиги билан ўлчанмаслиги алмисоқдан қолган ҳақиқат. 

Умуман, гўзал поэзия оловли туйғулардан яралади. Серҳосиллик бўлса турли-туман мунозараларга мавзу бўлади.

– Барот аканинг асарлари ҳам кўп-кўп мулоҳазаларга сабаб бўлганини ҳаммамиз яхши биламиз.

– Адабиётни сизлар айтаётган мураккаб томонларига унча ақлим етмайди-ю, менинг билганим Барот ака ниҳоятда тўғри сўз одам эди. Бор гапни бетингга айтарди-қўярди, – деб Қуддус шу ерда яна суҳбатга қўшилди. – Бетга айтганнинг заҳри йўқ, деймиз-у, лекин кўпчилигимизда шу хислат – бетга айтиш фазилати етишмайди. Чунки, ҳақ сўзли бўлиш оғир масала. Бетга айтиш учун энг аввал ўша одамнинг ўзи ҳалол, ўзига ишонган бўлиши, ҳеч кимдан тили қисиқ жойи бўлмаслиги керак. Сўзлари “аччиқ-тўғри”лиги учун ҳам Барот ака айрим яқинларини ўзидан бездириб қўйган, уларга ёқмай қолган бўлиши мумкин. Э-э, узоққа боришнинг нима кераги бор, мана, Абдусаид, деб менга юзланди. – Қани, нималар демагансиз Барот акани, а, айтинг? – жим турганим учун энди Мусо акага бурилди. – Мана шу оғайнингизнинг ўзиям кўп йиллар Барот акадан ранжиб, ёмон кўриб юрган. Сабаби, Барот ака гапнинг пўсткалласини айтган унга. Ё гапим нотўғрими? – деб яна менга тикилди.

Қуддус жўрамнинг бу саволи Барот ака билан бўлган биринчи учрашувни эсимга туширди. Бугунгидек ёдимда. 1972 йилнинг баҳори эди.

Институтни битириб, диплом қўлга тегадиган кунлар яқинлашаётган пайт. Биласиз, бундай дамларда икки қатор шеъри матбуотда чиққан қаламкаш борки, унча-мунча шоирни – шоир, ёзувчини – ёзувчи, демайди. Биз ҳам Абдулла Орипов, Эркин Воҳидов, Рауф Парфи каби уч-тўртта шоиру, Одил Ёқубов, Пиримқул Қодиров, Шукур Холмирзаев сингари беш олтита ёзувчидан бошқасини менсимай, тутаб юрибмиз. “Тан олинганлар” рўйхатида Барот Бойқобилов ҳам бор. Шоирнинг сонетлари айниқса машҳур. “Барот Бойқобилов – Петрарка, Данте, Шекспир, Мицикевич, Пушкин каби ўзбек адабиётини со- нетлар билан бойитаётган шоир” деб, орқаворотдан мақтаниб ҳам қўямиз. Битириш арафасида мен “Ўқитувчи” нашриётига ишга таклиф қилинган эсам-да, орзуим, адабий тил билан ифодалаганда, “ижод билан шуғулланиш” бўлгани туфайли, кўнглимдагиларни анча-мунча сирдош бўлиб қолган домламиз, талай ёш қаламкашларнинг меҳрибон устози раҳматли Пирмат Шермуҳамедовга айтдим.

– “Ўқитувчи” нашриёти жуда улуғ даргоҳ. Бундай ташкилотда ишлашнинг ўзи катта бахт, – деди домламиз. – Бу нашриёт, асосан, дарсликлар чиқаради. Ижодий ташкилот масаласида, энг яхшиси, сиз Барот Бойқобилов билан бир маслаҳатлашинг. Баротжон ҳамюртингиз, ҳозир дасти узун, каттакон нашриётнинг раҳбарларидан биттаси, албатта тўғри йўл-йўриқ кўрсатади.

Мен Барот Бойқобиловни ўрта мактабнинг олтинчи-еттинчи синфда ўқиб юрган пайтимдан буён яхши танисам-да, шу пайтгача кўришиб, гаплашган эмасдим. Демакки, у киши ҳам мени танимайди.

“Яхши танишим”нинг яна бир сабаби шуки, Барот аканинг қишлоғи – Кенагас билан бизнинг қишлоқ ораси томга чиқиб ҳуштак чалсанг эшитилгудек бир-бирига яқин, қолаверса, шоир акамиз билан мактабдош ҳаммиз. Мактабимиз кутубхонасида унинг “Самарқанд сатрлари”, “Самарқанд ушшоғи” деган китоблари бўлиб, китоблардаги шеърларни яхши кўрардим. Уларни ўқиганда қишлоғимиз кўчалари ёқалаб оқаётган ариқлардаги сувнинг жилдирашлари, ҳаммаёқни оппоқ чангга кўмиб даштга ўрлаётган подадаги қўй- эчкиларнинг маърашлари жуда бошқача – қандайдир сеҳрли эшитилгандай бўлаверарди. Айниқса, Ургут тоғлари ҳақидаги шеърлари ғалати туйғулар қўзғар эди бола шууримда. “Карж-карж тоғлар этагида бор хазинасин, Жавоҳирдай кўз-кўз этиб юксалар Ургут. Кумуш сочли чўққиларга қўйиб сийнасин, Чўнг билакли паҳлавондай тер тўкар Ургут”, деб бошланувчи шеъридаги “карж-карж тоғлар”, “кумуш сочли чўққилар” деган сифатларни тасаввуримга сиғдиролмай, тоғларни “карж-карж”, чўққиларни “оқ соч” дейиш мумкинми, деб адабиёт муаллимимиздан сўраганларим ҳам ёдимда.

О, Ургут тоғлари!
Шоҳона тоғлар!
Сизга асир тушдим болалик кездан,
Шайдойи кўнглимга жонона тоғлар.
Ёшлик барвақт мени айирди сиздан,
Қошимда чарх урган парвона тоғлар!

Бу тоғлар, тоғ этакларида ястаниб ётган қир-адирлар, дала-даштлардаги ҳар битта гиёҳ, ҳар туп майса ҳақида катта-катта достонлар ёзгим, эртаклар тўқигим келиб кетарди менинг ҳам. Барот Бойқобилов шеърларининг таъсири эди бундай туйғуларнинг ҳаммаси.

Кейин-кейин унинг: “Ургут чиноридан менинг қаламим, Қалбимнинг софлиги – булоқларидан. Одамларин меҳри – ўтли каломим, Қаддим расолиги – алп тоғларидан”; “Ҳамма уйда ёнади чироқ, Кулиб боқар минг бир дераза. Чироқ ўчган бир уйда бироқ, Парвоналар тутади аза” деган мисраларини одам йўқ жойларда айқириб-ҳайқириб айтиб юргич бўлганман.

Мактабимизнинг катта залида “Булар – мактабимиз фахри” деган ойнали тахта бўлиб, унда турли вазифаларда ишлаётган собиқ мактабдошларимиз – амалдорлар, олимлар, журналислар, шоирлар, бир сўз билан айтганда – “машҳур кишилар”нинг сурати осиғлиқ турарди. Остига: “Шоир Барот Бойқобилов”, деб ёзилган суратни илк марта ана шу тахтада кўрганман. Кўчалари чанг-чунг, уйларининг томида қизғалдоқлар очилиб турадиган қишлоқдан ҳам шоир чиқиши мумкинлиги ҳаяжонлантирган бўлса керак. Бойқобилов мактабни битирибми ёки саккизинчи синфни битирганидан кейинми, у ёғини аниқ билмайман, Самарқанддаги педагогика билим юртига ўқишга кирган. Сўнгра Алишер Навоий номидаги Самарқанд Давлат университетининг ўзбек филологияси факультетида таҳсил олган. Ундан кейин Тошкентга кетган ва катта-катта вазифаларда ишлаган. Булар, албатта, кейинги гаплар. Ҳозир эса яна Пирмат домламиз маслаҳат берган кунларга қайтайин.

Шундай қилиб, домламизнинг маслаҳати билан Барот Бойқобилов ҳузурига – мени танимайдиган одамнинг олдига борсамми-бормасамми дея иккиланиб юрганимда, Барот аканинг қишлоқдоши ва қариндоши бўлмиш шоир Эркин Неъматов билан учрашиб қолдик. “Борманг! Бефойда, – деди Эркин ака қатъий. – Бекорга кўнглингиз хира бўлгани қолади”. Дўст-биродарларига меҳрибон, куйди-пишти, қўлидан келадиган яхшиликни бировдан аямайдиган Эркин аканинг бу гаплари иккиланишларимни баттар кўпайтирди.

Лекин Пирмат домламиз ҳар кўрганда қистовга олавердилар:

– Нега бормаяпсиз? Баротжон ёшларга меҳрибон. Боринг. Албатта маслаҳат беради.

Домламизнинг гапларидан илҳомланиб: “Борсак, борибмиз-да, олдига солиб ҳайдамас. Баҳонада танишиб оламиз” деб, оёғим тортмайроқ йўлга тушдим. Катта акамнинг “Бойқобилов билан бир классда ўқиганмиз”, дегани қулоғимда қолган эди. Айтсам, эсига тушар. Эсига тушса, юртдошлик туйғулари жўш уриб кетар, деган умид ҳам кўнгилда йўқ эмас. Лекин эшикдан кирган заҳоти жуда катта хатога йўл қўйганим яққол билинди. Барот ака мени беш-бегонадан беш баттар совуқ қарши олди. Гапларимни деразага қараб ўтирган ҳолда фаромуш эшитди. Шундай бўлса ҳам мен: “нималар билан машғуллигимга қизиқар, нималар ёзишимни сўрар”, деган илинжда эдим.

– Демак, шаҳарда қолмоқчисиз. Шундайми? – деб сўради гўё бир нимадан норозидай. Унинг овози вазмин, бир текисда силлиқ ва андак таҳдидли эди. Аллақандай синовчан тажанглик ҳам бор эди қиёфасида. Барот ака савол беришга берди-ю, аммо жавоб кутмай, гапни калта қилди: – Маслаҳатим, ука, қишлоғингизга боринг, камида икки йил яшанг. Мактабда дарс беринг, деҳқончилик қилинг, мол-ҳолга қаранг. Агар шундан кейин ҳам шеър ёзгингиз келаверса, қайтинг. Гаплашамиз. – Шунинг билан “гап тамом” дегандай столга “шап” эткизиб бир урдию олдида очиқ турган қоғозлар устига эгилди.

Совуқ қиш кунида ҳовузга тушиб кетгандай афсус ва аламдан қалт-қалт титраб йўлакка чиқдим. Эркин Неъматовнинг маслаҳатига қулоқ солмаганим учун тепиб-тепкилаблар ташлагим келди ўзимни. Бор, деб тезлаган учун устозим Пирмат Шермуҳамедов ҳам “қуруқ” қолмади. “Калтак кўтариб қувмасангиз, Тошкент сизга торлик қилиб қолдими? Бу одамнинг олдига иккинчи қадам босмайман!”, деган хаёлларга борганим ҳали-ҳали хотирамда.

Яна бир воқеа ҳам эсимда қолган. Аниқ биламан, 1980 йилнинг қиши эди.

Ўғлим Ойбек кап-катта йигитча бўлиб қолган. Отам акамнинг ўғлига қўшиб, бизни ўғилчани ҳам “қўлини ҳалоллайдиган” бўлдилар. Бу пайтда болалар газетида ишлардим ва турли-туман сабабларга кўра, энди Барот Байқобилов билан танишиб, онда-сонда учрашиб ҳам турардик. Барот ака ўзига яқинлаштиргиси келмаётганини сезганим боис, тирғалмасдим, узоқроқ юриш пайида бўлардим. “Барот ака ўзи билан одамлар орасига кўринмас баҳайбат девор қуриб олган. Тенг-тўшлари, касбдошлари ҳам ўтолмайди бу девордан. Ҳаймиқибми, бегонасирабми, ишқилиб, эҳтиёткор туришади олдида. У билан бўладиган оддий суҳбатлар ҳам расмий тус олади”. Кўп кузатувлардан кейин ана шундай тўхтамга келиб бўлгандим.

Тўй баҳона уч-тўртта жўралар ва касбдош акаларни Ургутга таклиф қилдим.

– Баротжонгаям айтинг, эшитса хафа бўлади, – деди қайнотамиз – шоир Шамси Одил. Улар бир-бирлари билан анча яқин эдилар. Бениҳоят самимий ва беғубор инсон бўлгани туфайли қайнотамизнинг гапини қиёлмадим. Бир парча қоғоздан иборат “Таклифнома”ни кўтариб, Барот аканинг Олой бозори яқинидаги “дом”ига бордим. Тўртинчи қаватга кўтарилдим. Қўнғироқни босдим. Барот аканинг ўзи чиқди.

– Отангизнинг пули шунчалар ошиб-тошиб кетганми? – деди тўйхабарга кўз қирини ташлаб. – Ундай бўлса, бориб айтинг, сизга уй олиб берсин. Ижарада, бировларга сиғиндидай юрмайсиз. Тўй билан одамларни қойил қиладиган замонми ҳозир!

Ичим эзилиб кетди бу муомаладан.

Ўрни келгани учун 1983 йилда содир бўлган яна бир воқеани ҳам айтишим керак. Ўша йили болалар газетининг масъул котиблигидан “Шарқ юлдузи”га – шу вазифага ўтдим. Журналдаги мазкур вазифа ўша замонлардаги “секапартиянинг номенклатураси”да турар экан. Янги идорада беш-ўн кун ишлаганимдан кейин бош муҳарриримиз Пирмат Шермуҳамедов (ҳа, ўша, ўзимизнинг домла) қўлимга журналнинг янги сонидан икки нусха тутқазиб айтдики, шуни Барот Бойқобиловга элтиб беринг. Шу баҳонада миннатдорлик ҳам билдириб келасиз.

Бу ёққа ўтишимда Барот аканинг ҳиссаси бор экан-да, деган фикрда хурсанд бўлдим. Барот ака ўша пайтдаги секапартиянинг маданият бўлимида сектор мудири вазифасида бўлиб, Ёзувчилар уюшмаси ва уюшмага алоқадор ташкилотларни “курьерувит” қилиш ҳам у кишининг зиммасида эди.

– Катта раҳмат. Сизнинг қўлловингиз билан бу ёққа ўтиб… – деб бошлаган эдим ҳамки, гапимни шартта кесиб:

– Менинг алоқам йўқ. Сўрашганида: “Ҳали ёш, қийналади”,  деганман. Нима қилса, Пирматнинг ўзи қилди. Азимов (Сарвар Азимов) ва Тўраев (Маданият бўлими мудири Азиз Тўраев) билан келишиб, ўзи ҳал қилди, – деди.

Ўшанда Барот аканинг муомаласидан хафа бўлдим, юрагим оғриди. “Қаршилик қилибсан-қилибсан, энди, кўнгил учун бўлса ҳамки, бу ёғига эҳтиёт бўл, яхши ишла, десанг, асаканг кетадими?”, дейман ичимда.

Бу гаплардан Қуддуснинг хабари бор эди. Муштдайликдан бирга ўсиб, бирга ўйнаб, бирга катта бўлганимиз сабабдан ҳаётимда содир бўлган воқеаларнинг кўпини унга айтганман. Ҳозир у ўша воқеаларга ишора қилаётган эди.

– Нега хаёл суриб қолдингиз? – деб буровни маҳкамроқ тортди Қуддус. – Неччи марталаб кўнглингиз қолган. Тўғрими? Тўғри гап туққанингга ёқмайди, деганларидай, а?

– Биласизларми, нима? – дедим фикрларимни бир мунча жамлаб бўлганимдан кейин. – Барот Бойқобилов сохталик ва сохтакорлардан, думини қилпанглатиб турадиган хушомадгўйлардан, ширин ёлғонга мазахўрак бўлиб қолган хушомадхўрлардан жирканган, ундақаларни қайириб ташлаган. Ўзигаям, бошқаларгаям талабчан, самимий ва беҳад тоқатли бўлган. Нимага эришган бўлса – “қора меҳнат” орқасидан эришган, бошқаларниям енгил ва осон йўлдан боришини истамаган; қийналсин, ҳаётни тушунсин, вақтнинг қадрига етсин, бировларнинг елкасини нарвон қилиб томга чиқишга ўрганмасин, деган. Бу ҳақиқатни кейин, орадан кўп йиллар ўтиб кетганидан кейин англадим.

Ҳақ гапни айтгани учун Барот акадан хафа бўлиб юрганларимга келсак, ҳа, рост. Биринчи учрашувимиздаги гапларни, “ўзига ишончи бўлмаса, ижод қиламан деб, катта шаҳарда қийналиб юрмасин”, деган ниятда деган. Қолаверса, бизга ўхшаганлардан ҳеч қачон Абдулла Орипов ёки Эркин Воҳидовлар чиқмаслигига кўзи етган бўлиши ҳам мумкин. Тўй тўғрисидаги фикрлариям тўппа-тўғри. Ўша пайтда отам тўйга кетган сарф-харажатга уй олиб берганида, эҳтимол, неча йиллар ижарама-ижара қийналиб юрмаган, болаларимнинг учаласи ҳам ижараларда дунёга келмаган бўлармиди… Бошқа мавзуларга ўтиб кетмасимиздан аввал журнал билан боғлиқ масаланиям изоҳлаб кета қолай. Инсоф билан айтадиган бўлсак, ўша пайтда Барот аканинг ўрнида ўтирган одам сира иккиланмасдан: “Зўрға ўтказдик. Қаршиликлар кўп бўлди. Ўзим туриб бердим. Жавобгарлиги бўйнимда, дедим. Бу ёғига энди маҳкам бўл. Юзимни ерга қаратма” қабилидаги гаплар билан тилёғламалик қилган бўларди. Барот ака эса ҳеч нимани ўйламай бўлган воқеани айтган. Ахир, шунинг ўзиям ибрат, мардлик эмасми? Ноҳақ эканимга аллақачонлар амин бўлганман. Барот Бойқобиловни дилидагиларни оқизмай-томизмай тилига чиқарувчи, ҳақгўй ва ботир одам бўлганига имоним комил. Тўғри, у киши баъзи сўзларни, масалан биринчи учрашувимизда менга айтган гапларини майин, суҳбатдошини инжитмайдиган, маслаҳат ва йўл-йўриқ тарзида ҳам айтиши мумкин эди. Лекин нима ўзгарарди? Барибир моҳият бир хил – битта-ку!

Кейин-кейин Барот ака ҳамиша ваъдасининг устидан чиқадиган, қўлидан келмайдиган ишга ҳеч қачон ваъда бермайдиган, бир сўзли одам эканига ҳам жуда кўп марта гувоҳ бўлдим. Эҳ-ҳе, бу оламда дунёга келганидан буён бир калима ҳақ сўзни айтишдан қўрқиб, ўзини тополмай, тушунолмай яшаб юрган руҳан майиб одамлар озми!

* * *

Уйга келгач, не паллагача тўлғониб ётдим. Уйқум ўчиб кетди. Шоирнинг жонли, мураккаб, мафтункор сиймоси кўз олдимга келаверди. Бировларнинг орқасидан гапириш, ёмонлаш, кулиб-калака қилишни билмаган бу одамнинг ҳавасли ва ҳайратли фазилатлари, мана энди ўйлаб кўрсам, жуда кўп экан. Барот Бойқобилов кўз ёшларни ҳам, ташвишларни ҳам мардлиги ва олижаноблиги билан пинҳон тутган инсон бўлган экан…

Шоирнинг бетакрор хислатларини эслаган сайин юрагим ачишади, дилгирлигим ошади. Ақлим бир нарсани айтса, юрагим бошқа нарсага ундайди. Инсон зотининг бир- бирига бефарқлигидан, ҳаётнинг бераҳмлигидан танг бўламан, эзиламан. Биз гоҳида билиб-билмай қанчадан қанча соф диллар самимиятини поймол қиламиз. Инсонларнинг қадрига етмаймиз, қадрламаймиз ва кейин афсусланиб юрамиз. Ҳозир мен ҳам ўз вақтида унинг қадрига етмаганимни ҳаётимнинг улкан йўқотишларидан ва энг катта хатоларимдан бири деб биламан. Энди ҳеч қачон Барот Бойқобиловни кўрмаймиз. Бундан бу ёғига бизнинг кўнглимизга тасалли берадиган ҳодиса у қолдирган адабий мерос. Бу мерос каттадир, кичикдир, салмоқлидир, гўзалдир ёки мунозараталабдир – бир нима деёлмайман, мақсадим уни ўлчаб кўриш эмас. Шоир ижодини таҳлил қилиш, баҳолаш ниятим ҳам йўқ. Қўлимдан ҳам келмайди. Бундай вазифани бажаргувчи кишилар бор, мутахассислар бор. Вақти-соати билан шундай ҳам бўлар. Шундай бўлган тақдирда ҳам ҳеч ким йўқдан бор қилолмайди – суҳбатдоши, дарддоши шу – шоирдан қолган мерос бўлади. Биз ҳам ана шу бойлик билан сирлашамиз, фикрлашамиз. Шоирнинг ўзи эса бундан кейин тасаввурларимизда яшайди.

Кечаси, соат кимнеччиларда, тонгга довур ухламай, тун бўйи шеърлар ёзгувчи суюкли шоиримиз Азим Суюн телефон қилиб қолди. Азим аканинг шунақа одати бор: қоқ ярим кечада уйғотиб, радиони қўйинг, “Бедор тунлар”ни эшитинг, фалончининг шеърларини беряпти, дейди. Ёки, “Эй дўст!”нинг янгисини эшитинг, деб шеър айта бошлайди. “Нега жим бўлиб кетдингиз?” – дея тазйиқ қилди Азим ака. – Сизда оқибат борми ўзи?” Аканинг овози бўғиқроқ эшитилди. Бошқа вақтлари ярим оқшомда уйқунинг белига тепиши унча ёқмаган бўлса ҳам ҳозир қўнғироғидан қувониб кетдим. Сиқилиб ўтирганингда ҳамдарднинг ўз оёғи билан кириб келиши ёқимли-да. Азим ака билан анча гаплашдик. Унгаям Барот ака тўғрисидаги бугунги воқеаларни гапириб бердим. “Эслатманг, ҳозир додлаб юбораман! – дея бўғилиб нидо берди Азим Суюн. – Барот ака мени кўчадан чақириб олиб, ижодимга “Оқ йўл” тилаган. Мен нима қилдим. Билиб қўйинг, бизлар – ҳаммамиз, икки дунёда бир-бировимизни авайлашни билмайдиган мунофиқ кимсалармиз”.

Мен – “мунофиқ кимсалар”нинг биттаси, охирги марта Барот акани қаерда кўрганимни эсламоқчи бўлдим. Эслолмадим. Аммо, уйидан то ҳозирги ЎзА қороргоҳи бўлмиш ўн олти қаватли биногача бўлган масофани ҳар куни яёв босиб ўтадиган шоир қиёфаси хаёлимда пайдо бўлди. Ана у – уйидан чиқиб, Навоий кўчасини кесиб ўтиб, “Пахтакор” стадионини айланиб кетиб боряпти. Анҳор бўйига чиққандан кейин кўприкдан ошиб, Президент девони ва Вазирлар Маҳкамаси бинолари олди билан “Тошкент” меҳмонхонасига ёндош осмонўпар катта бинога кириб кетмоқда.

Катта бино…

Баъзилар: “Барот Бойқобилов умр бўйи катта биноларда, катта-катта лавозимларда ишлаган, бою бадавлат бўлса керак”, деб ўйлашлари мумкин. Тўғри, Барот ака ҳамиша отда юрди: “Туркистон” газетасида, “ХХI аср авлоди” нашриётида, собиқ Секапартияда масъул вазифаларда хизмат қилди. 1991 йилдан то умрининг сўнгги нафасларига довур “Мулоқот” журналида Бош муҳаррир вазифасини бажарди. Аммо бойлик ҳам, куч ҳам одамни баъзида яккалаб қўйиши мумкинлигини яхши билган шоир, фақат ижодгина инсонни бу хатардан асраши – кучли қила олишига ишонди. Шунинг учун ҳам беминнат қўли таъма қилишни билмади, бир тўғрам нонни қаламдан келган ҳалол даромад ҳисобидан топди. Навоий кўчасидаги кўп қаватли уйнинг иккинчи қаватидаги давлат берган уй билан шўро замонидан қолган эски аравадан бошқа ҳеч нимаси йўқ эди шоирнинг. Китоб савдоси бир қадар мураккаблашган йилларда Ургутга, ўша пайтда туман халқ маорифи бўлими мудири бўлган Қуддус Асқаровга телефон қилиб, янги китобини халқ таълими тизимлари орқали сотиш учун унга мурожаат қилишга мажбур бўлганидан ҳам бохабарман.

Туйқус бир савол қулоқларим остида жаранглаб кетгандай туюлди: “Барот ака нега одамларга кам аралашарди?”. Тўғри, ёлғиз қолиб хаёл суриш, тунги кўчаларга, тонгда пасту баланд тепаликлар оша тоғларга туташиб кетган дала-даштларга тикилиб ўйга толиш, сой бўйида бир ўзинг жимиллаб оқаётган сувга қараб ҳаётингда содир бўлган турли-туман воқеаларни эслаш, ширин орзуларга берилиш – бу бошқа гап. Бундай ёлғизлик жамики ижод аҳлининг доимий ҳамроҳи. Лекин, одамлар билан бирга яшаб туриб, уларга қўшилмасликка интилишнинг алоҳида сабаблари бўлиши керак. Фақат ижод қиламан, шеър ёзаман, деб одам, одамлардан олиб қочмайди ўзини. Балки, дўстман, деб юрганлари алдаган, сафдошлари фириб берган, биродарлари маломат қилган ёки туҳмат тошларини отгандир. Балки, кўролмовчилик, ҳасад дейилмиш балоларга дуч келгандир. Балки, амалидан фойдаланиб қолишга иштиёқманд икки юзламачилардан кўнгли қолгандир. Шуларни ўйлаб туриб, яна бир нарсани – Барот Бойқобилов деган инсонни ич-ичимдан ҳурмат қилишимни, айни чоғда унинг кўп фазилатларига ҳавасим борлигини англаб қолдим.

Эзгин хотиралар гирдобига кўмилиб, қўлимга шоирнинг 1973 йил нашр этилган “Муҳаббат хиёбони” тўпламини олдим. Китоб сўз бошисида унинг ўз китобхонларига айтган мана бу сўзларни ўқидим:

“Муҳтарам китобхон!
Сиз билан учрашиш мен учун ғоят катта бахт. Шу бахт муяссар бўлсин деб, ҳар гал шеърларимни саралаган пайтимда, энг аввало сизни ўйлайман, кўнглимдаги севинчу дардимни сиз билан баҳам кўришга ошиқаман”.

Кўзларимни юмаман. Шоир шу сўзларни айтиб, “сизни ўйлайман, сизни ўйлайман” дея шеърсуяр дўстларига навбатдаги китобини тақдим этишга шайланиб тургандек туюлиб кетади.

Ҳа, шоир халқи шу – тиригидаям, бу дунёдан мангуликка кетганидан кейин ҳам одамларни ўйлайди, одамларга ошиқади, қувончу дардларини одамлар билан баҳам кўргиси келаверади. Аммо биз, тириклар-чи? Марҳумлар руҳи олдидаги қарзимизни узяпмизми? Уларни эслаб, қабрларини зиёрат қиляпмизми? Ёки бир-биримизга маломат тошларини отиш, бир-биримизнинг номимизни қоралаш, туҳматлару ғийбатлар бўронига ўраб ташлаш билан ўтказяпмизми бебаҳо ва омонат кунларимизни? Ўз биродарларимизни эл-юрт олдида ёмонотлиқ қилишга қаратилган “асар”лар қаёқдан пайдо бўляпти?

Шундай беадоқ саволлар гирдобида ухлолмай, эртага бўладиган радиоинтервьюда Барот Бойқобилов ҳақида нималарни гапириш кераклигини аниқлолмай, тонгга қадар тўлғаниб ётдим.

Барот Бойқобилов
ШЕЪРЛАР
008

7809b30d4d088be58140ab7cdc434cf2.jpgБарот Бойқобилов 1937 йил 14 мартда Самарқанд вилоятининг Ургут туманидаги Кенагас қишлоғида туғилган. Ўзбекистон халқ шоири (1997). СамДУнинг филология факультетини тамомлаган (1962). «Самарқанд сатрлари» (1962), «Висол» (1965), «Сени излайман» (1968), «Самарқанд ушшоғи» (1969), «Афросиёб» (1970), «Сонетлар» (1982), «Ким сокин яшайди Ўзбекистонда» (1990) ва бошқа шеърий тўпламлари нашр этилган. Алишер Навоий ҳаёти ва ижодига бағишланган «Шукуҳли карвон» (1981), «Нотинч Хуросон» (1985), «Сокин Хуросон» (1992) ва «Қонли Хуросон» (1992) достонлари, «Ҳайрат ул-Аброр» (1997) шеърий романи ҳам бор. Б. Петрарка, В. Шекспир, П. Неруда, Р. Ҳамзатов сонетларини ўзбек тилига таржима қилган. 2006 йилда  вафот этган. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти лауреати (1994).

008

* * *
Юр, чиқайлик сайрга, дўстим,
Соғинганман Сиёб бўйини.
Тарк этайлик шаҳарни бир зум
Кўрмоқ учун кўклам тўйини.

Капалакдай айлаб сайри гул,
Боғлар аро кезайлик хуррам.
Сендан фақат илтимосим шул,
Биздан ризо бўлсин бу кўклам.

Қўлингдаги чинни пиёла,
Майли, менга тутмасин шароб.
Юр, азизим, тезроқ Сиёбга,
Май ўрнида ичайлик гулоб.

Ёшлигимиз ўтган гул боғлар
Ҳар баҳорда бизни сўроқлар.

* * *

Ургут чиноридан менинг қаламим,
Қалбимнинг софлиги — булоқларидан.
Одамларин меҳри — ўтли каломим,
Қаддим расолиги — алп тоғларидан.

Кўклам хандасидан — табассум, кулгим,
Шеър битган қоғозим — сахий даласи.
Кимё тупроғидан тўлган илигим,
Нафасим — шифобахш субҳи сабоси.

Бедор сойларида — умрим кемаси,
Чарх урган каптари — ўй-орзуларим.
Тилидаги ғазал — севгим шеваси,
Чўққига кетган йўл — менинг изларим.

Таржимаи ҳолим — Ургут қиссаси,
Шеърим — ургутликлар олтин бўсаси.

* * *

Муҳаббат чироғи ёнмаса,
Кўнгил уйи зулматдир.
Дунё боғи ғурбатдир
Муҳаббат чироғи ёнмаса.

Муҳаббат чироғи ёнмаса,
Кечган умр ғафлатдир.
Яшаш бахтмас, кулфатдир,
Муҳаббат чироғи ёнмаса.

Муҳаббат инсонга қўшқанот,
Дунёни кўргувчи кўзидир,
Авлодлар топинган бахт, нажот.

Инсоннинг у айтар сўзидир,
У билан гўзалдир бу ҳаёт,
Муҳаббат инсоннинг ўзидир!

* * *

Эй менинг гўзалим, менинг фариштам,
Сенга тушганида дастлаб нигоҳим,
Юлдуздай бешумор балки гуноҳим,
Эй менинг гўзалим, менинг фариштам.

Қалбингта туташдир менинг жон риштам,
Эй менинг дилбарим, чашми сиёҳим,
Бу чигал дунёда сенсан паноҳим.
Қалбингга туташдир менинг жон риштам.

Жоним риштасини узма қалбингдан,
Самони тутундек тутмасин оҳим,
Офтоб ҳам куймасин сенинг қаҳрингдан.

Севмаклик айб эмас, эй менинг моҳим,
Ишқимни ҳайдама кўнгил қасрингдан,
Қалбингдир топинган менинг меҳробим.

МEН СEНИ СОҒИНДИМ

Ким кашф этмиш Ўзбекистонни,
Қайдан пайдо бўлмиш бу диёр?
Шарққа маёқ бундай маконни
Яратгандир қайси бунёдкор?

Ким кашф этмиш Ўзбекистонни,
Қайдан пайдо бўлмиш бу диёр?
Шарққа маёқ бундай маконни
Яратгандир қайси бунёдкор?

Боши узра кулган осмонни
Ким айламиш тонгдек беғубор?
Мафтун айлаб шу кенг жаҳонни,
Ким мунча ҳам этмиш бахтиёр?

Жаҳон ичра қўйиб қутлуғ ном,
Ким ўпгандир пешонасини,
Саодатга йўллаб субҳу шом?

Бу ҳаётнинг кошонасини
Халқимизга ким этган инъом,
Олтин айлаб остонасини?

* * *

Шунинг учун қалбида янграр
Коинотнинг буюк хитоби.
Бошин силаб ҳар шому саҳар
Парвонадир толе’ офтоби.

Осиёда тенгсиз бу кишвар,
Шарқнинг олтин меҳроби эрур.
Ер қалбига бўлгандай меҳвар
Токи жаҳон тургунча турур.

Чунки уни яратиб Худо
Пешонасин ўпган субҳидам,
Бахти кундай туғилди аъло,
Истиқболин этгали кўркам.

Шунинг учун бу гўзал диёр
Юрагида Оллоҳ меҳри бор.

* * *

Инсон билан бирга яралган
Бир чашма бор — мангу муқаддас.
Ҳаёт боғи ундан кўрк олган
Сўлмоқни ҳам билмас бир нафас.

Бу чашмага тушса хору хас
Киприги-ла териб олар кун.
Юракларда қўзғаб зўр ҳавас
Шайдо этган ҳаётга бутун.

Ундан баҳра топмаган одам
Туғилмаган онадан ҳали,
Ёнмагандир кўзларида шам.

Ишқ чашмасин сеҳри туфайли
Танидигу ҳаётни, эркам,
Бошланди чин муҳаббат сайли!

* * *

Тонг билан кўрдим ёр юзида ханда,
Кўзларим нурланди шарорасидан,
Юрак туғён урди наззорасидан,
Тонг билан кўрдим ёр кўзида ханда.

Чиннидек жаранглар сўзида ханда,
Кўнгилга бол томар иборасидан;
Руҳга жон югурар ишорасидан,
Гул бўлиб яшнайди изида ханда.

Бу висол айёмин айламай канда,
Маст бўлиб кўнгилнинг иштиёқидан,
Бошимда чарақлаб қуёш кулганда,

Ҳайратланиб Ишқнинг ихтиросидан,
Шеър айтгим келади ушбу чаманда,
Ёр рози эрса бас ҳар мисрасидан!

* * *

Ҳаёт гулшанида бир умр мастман,
Севги шаробидан бир қултум ичиб,
Гўёки юрибман кўкларда учиб,
Зуҳро юлдузига жони пайвастман.

Фарҳоду Тоҳирлар билан ҳамдастман,
Қайсдек овораман оромдан кечиб,
Дардимни шеър билан тошларга чекиб,
Тоғ аро адашган ишқи сарбастман.

Гар қўйсам муҳаббат жумбоғин ечиб,
Бу чигал ҳаётнинг қолмас қизиғи,
Бахт қуши кетади бошимдан учиб.

Нишонга олсада, айрилиқ тиғи,
Сархушман, муҳаббат парисин қучиб,
Йўлдан адашма, дер, ёрнинг чизиғи.

* * *

Мен сени изладим, сен эса мени
Муҳаббат аталмиш бир хиёбондан.
Мен сени сўзладим, сен эса мени,
Кўнгилга саодат битган достондан.

Мен сенга гул тердим, сен эса менга
Ошиқлар қадами етмаган ердан.
Мен сенга қўл бердим, сен эса менга
Аму бўса олиб тургандек Сирдан.

Мен сени соғиндим, сен эса мени,
Ҳижронда висолга чорлади мактуб.
Мен сени соғиндим, сен эса мени,
Тоҳиру Зуҳродек бўлолдик маҳбуб.

Муҳаббат бўлмаса икки дунё ҳам,
Қовуштиролмасди бизларни, эркам.

002Abdusaid KO‘CHIMOV
SIZNI O‘YLAYMAN…
Badia
008

Samarqand shahridan yo‘lga chiqqan “Afrosiyob” poyezdi lochinday uchib, Toshkent temiryo‘l bekatiga kirib kelgan payt edi. Poyezddan tushayotgan mahalimizda qo‘l telefonim jiringlab qoldi. Telefon qilayotgan yigit “O‘zbekiston” radiokanalida ishlaydigan shoir Berdi Rahmat ekan.

– Aka, Barot Boyqobilov haqida bir eshittirish qilayotuvdim. Siz rahmatlik Barot akani yaxshi bilardingiz, shundaymi?

Savol bag‘oyat oddiy esa-da, bir zum hayron bo‘lib, olag‘ovur perronda turib qoldim. “Yo, tavba! – deyman ichimda. – Bu bir tasodifmi yoki tabiatning sirli qonuni? Buni qarang, axir, boyagina biz xuddi shu odam – Barot Boyqobilovni xotirlab, qancha-qancha voqealarni eslashmovdikmi?”

Poyezddan tushib, taksilar tizilib turgan manzil tomon borarkanman, Barot Boyqobilovning zuvalasi bovliqday eshilgan Kenagas qishlog‘i bo‘sag‘asidagi “Bog‘i Xamsa”, bog‘ning tog‘ betida tuproqlari cho‘kib, atrofini endi-endi maysalar qoplayotgan qabr “lop” etib ko‘z oldimga kelganday bo‘ldi. Ana, uch og‘ayni – shoir va adib Muso Abdurazzoq, urgutlik ma’orifchi o‘rtog‘im Quddus Asqar va kamina – uchovimiz, mitti ko‘katlar orasida do‘ppayib turgan mozor oldida cho‘kkalab turibmiz. Quddus “Qur’on” tilovat qilyapti. Tevarak-atrofda yugurib yurgan bezovta shamol bir zayldagi hazin tovushni bog‘ oralatib, qirlar sari olib ketyapti. Qarshimizdagi qora-qo‘ng‘ir do‘ngsak ostida shoir yotibdi. Bir o‘zi. Yolg‘iz. Mangu uyquda.

– Akaning qabri nega qabristondamas? – deb so‘radi tilovat tugaganidan keyin Muso Abdurazzoq. – Qishloqning mozori bordir?

– Bu – Barot akaning vasiyati, – izoh berdi Quddus. – O‘limidan bir yarim oycha avval u kishi qishloqqa kelgan ekan. Rahmatli hokimimiz Xolmuhammad Jumayevich ikkovimizni chaqirtiribdi. Men u vaqtda rayono mudiriman. Xolmuhammad Jumayevich jurnalistdan chiqqan hokim emasmi, Barot akani yomonam yaxshi ko‘rardi. Bilsangiz kerak, Xolmuhammad Nur – shunday taxallusi bor edi – ko‘p yillar Jizzax va Samarqand viloyat gazetalarida ishlagan. O‘zimizning “Zarafshon”ga Bosh muharrir bo‘lgan. Kitoblari chiqqan. Shuytib, gashtipeshin, ikkovimiz “Bog‘i Xamsa”ga keldik. Bu bog‘ Barot akaning tashabbusi va viloyatimizning o‘sha paytdagi hokimining sa’yu harakatlari bilan barpo bo‘lgan. Anavi bino, – deb bog‘ning bir chetidagi ikki qavatli zamonaviy usulda qurilgan imoratga ishora qildi Quddus. – “Ma’rifat uyi”. Barot Boyqobilovning umri davomida yaratgan nazmiy, nasriy, ilmiy asarlari, shoirga dastxat bilan tuhfa etilgan kitoblar shu yerga qo‘yilgan. Kelsak, Barot aka bog‘ hovlida yolg‘izgina bir o‘zi, rangi o‘chinqiragan stulda oyoqlarini chalkashtirib, o‘yga cho‘mib o‘tirgan ekan.

Salom-aliklar qandaydir vazmin, yo‘q, undaymas, ochig‘i odamni dilgir qiladigan, hushyor torttiradigan bir alpozda bo‘ldi. Barot akani salomlashish paytida quchoqlashib, o‘pishib, yalab-yulqashish odati yo‘qligini yaxshi bilardik. Qo‘l uzatib, gapni kalta qilardi doimo. Bu safar esa… Hokimimizning qo‘lini qo‘lidan qo‘ymay ushlab turdi-turdi-da:

– Men yaqinda o‘laman, – dedi to‘satdan tomdan tarasha tushganday sovuqqina qilib. Ikkovimiz baravariga u kishiga qaradik. Nihoyatda xotirjam edi u kishi. O‘z o‘limi haqida bunday bemalol va bamaylixotir gapirgan odamni umrimda birinchi ko‘rishim. Etim vijillab ketdi. Xolmuhammad Jumayevichning rangi oqarib ketgandi.

Barot aka yana bir muddat hokimimizning qo‘lini ushlab turgandan so‘ng, sekingina tirsagidan tutib, bog‘ning tog‘ tarafidagi pastqamlikka qarab yura boshladi. Gapirmadi. Eski molhovuz o‘rnidekkina chuqurlik marzasiga yetib, to‘xtadi. Bolaligida shu hovuzga bir narsasini tushirib yuborgan-u, hozir o‘shani izlayotganday diqqat bilan chuqurga tikilib qoldi.

– Sizlarga bitta vasiyatim bor, – dedi yana bir past shu tarzda turganimizdan keyin siniq tovushda. – Ikkovingizga ishonaman. O‘lganimdan keyin meni mana shu yerga qo‘yasizlar.

– Unday demang, ustoz, hali ko‘p yashaysiz, – dedi sovuq “vasiyat”dan haliyam o‘ziga kelolmayotgan hokimimiz.

Barot aka, Xolmuhammad Jumayevichning gaplariga e’tibor bermadi:

– Ta’ziya bilan bog‘liq irim-sirimlargayam ikkoving bosh bo‘ling. Sizlarga ishonsam, bemalol oyoq uzatib ketaversam bo‘ladimi?

Xolmuhammad Jumayevich menga, men u kishiga qarab duduqlanib turibmiz desangiz, qanday ko‘ngil ovlashni, nima deyishni bilmaymiz.

– Tag‘in bir gap, – dedi Barot aka undanam bamaylixotirroq. – Qishloqdagi ba’zi qariyalarimiz: “Qabristonimiz bor, bir qishloqqa ikkita mozorning keragi yo‘q”, deyishlari mumkin. Men, mana shu yerda – “Bog‘i Xamsa”da yotsam, deyman. Qarshilik qilganlarni o‘zingiz ko‘ndirasiz, xo‘pmi, Xolmuhammadjon?

Tosh haykal bo‘lib qotgan Xolmuhammad Jumayevich “xo‘p”, deyishniyam, “yo‘q”, deyishniyam bilmasdi.

– Kecha keluvdim. Kun bo‘yi piyoda yurib, sekin qishloqni aylanib chiqdim, – dedi xayrlashayotganimizda Barot aka. – Juda o‘zgarib ketibdi. Ko‘chalar boshqacha, odamlar boshqa, yashash boshqacha. Avvalroq kelib, to‘rt-besh yil shu yerda tursam bo‘larkan, deb armon qildim. Bolaligimiz o‘tgan dashtlar, “eshak mindi” o‘ynagan qirlar, bahorda echki- uloq tugul, eshak-otlarniyam chirpirak qilib oqizib ketadigan Sag‘anoq bo‘ylari… Eh- he, hammayoq armon. Umr – oqar daryo, deganlari shu ekan…

Izimizga qaytayotganimizda hokim bovomiz boshini sarak-sarak qilib:

– Ustozga bir gap bo‘lgan… – dedi ezilib. – Ilgari munday emasidi. Aytganday, eshonim, ustozning hozir aytgan gaplarini bironta odamga aytib-netib yurmang tag‘in, turli mish-mishlar bilan odamlarga har xil yorliqlar osishni yaxshi ko‘radiganlar ko‘p, mayda-chuyda gaplarni bolalatib yuborishadi.

Attang, o‘shanda Barot aka rost gapirganini bilmay, turli xayol-gumonlarga borib ko‘p xato qilgan ekanmiz. Xudoyimning qudratini ko‘ringki, oradan bir oy ham o‘tmay Toshkentdan: “Barot Boyqobilov olamdan o‘tdi. Tobuti Urgutga ketyapti”, degan xabar keldi. Shoirimizni o‘zi tayinlaganday qilib, o‘zi belgilab bergan joyga qo‘ydik. Barot aka yarim avliyo ekanmi, deyman, aytganlarining barisi rost chiqdi. Qariyalarning ayrimlari emas, juda ko‘pi, xuddi marhum taxmin qilganiday: “Bitta qishloqqa ikkita qabristonning nima keragi bor! O‘zimizni mozorga qo‘yaveramiz”, deb turib olishdi. “Tirigida qishloqqa aralashmovdi. Endiyam qo‘shilgisi kelmayaptimi?”, degan e’tirozlar ham ko‘p bo‘ldi.

– Yo‘g‘-ye? – dedi bu gaplardan hayron bo‘lgan Muso Abdurazzoq. – Bundan chiqdi, Barot aka ajali yaqinlashganini oldindan sezgan ekan-da, a? Qabr o‘rnigacha o‘zi ko‘rsatib, belgilab berdimi, a?… Odamzot deganlari haqiqatan ham tubsiz xilqat, turgan bitgani sir. – Muso aka bir nafas xayolga cho‘mib qoldi. Va nogahon muhim bir nima esiga tushib qolganday: – Barot aka qishloqqa kam aralasharmidi? – deb so‘radi.

– Bilasiz-ku, Barot aka ishli odam edi. Toshkentda yashardi, – o‘zicha izoh bergan bo‘ldi Quddus. – Toshkent deganing, Samarqand yo Urgut emaski, “ha”, deganda, “ma”, deb chopqillab kelaversang. Undan keyin, “yurtdosh”, “hamqishloq” deganda, ko‘pchiligimizning xayolimizga to‘yu ma’rakalarda qamishdan bel bog‘lab xizmat qiladigan, bordi-keldini joy-joyiga qo‘yadigan, boshiga biror tashvish tushganda yonma-yon yelib-yuguradigan odamlar keladi. Shunday insonlarni maqtaymiz, alqaymiz, olqishlaymiz. Bu rost. Lekin, mening nazarimda, hamqishloqlik tuyg‘usi Barot akaning ichida edi, yuragining to‘rida edi. Kindik qoni tomgan tuproqqa, hamyurt-hamqishloqlarga muhabbat, ona qishlog‘i Kenagasga bo‘lgan mehr ham qon-qoniga singgan, yuragi chashmalaru chinorlar maskani bo‘lmish yurtimiz Urgut bilan chirmoviqday chirmashib ketgan edi.

To‘lqinga to‘sh ursam soyingizda men,
Jismimda bor dardim tutday to‘kilar.
Sog‘inchdan bosh qo‘ysam poyingizga men,
Ko‘zdan yosh tirqirab, yurak so‘kilar,
Men sizni sevaman, sevilgim kelar,
O, Urgut tog‘lari!
Shohona tog‘lar!

Bir insonning yuragida yurtiga, xalqiga muhabbati bo‘lsa, shuncha bo‘ladi-da, to‘g‘rimi?

– Rost. Bizaram Boyovutdagi ko‘p tadbirlarga qatnasholmaymiz.

– Gap tutun chiqqan har uyga shipillab kelib-ketishda emas. Yurakda. Mehr yurakda bo‘lsin. Barot aka sirtdan qaragan kishiga o‘zidan bo‘lakni o‘ylamaydigan mag‘rur va kibor odamga o‘xshab ko‘ringani bilan yuragida odamlarga, do‘stu birodarlarga beadoq mehr jo‘sh urib turgan qaynoq qalb egasi edi. U kishi menimcha, hech qachon, hech kimga beparvo yoki loqayd bo‘lgan emas, aksincha, yuragining tub-tubidagi mehr shu qadar ko‘p bo‘lganki, undagi cheksiz nazokatdan hayratlanish mumkin, xolos.

Lekin, odamzotning tabiati shunaqami, bilmadim, hamisha yonimizdagi odamlarni tirigida qadrlashni eplolmaymiz, qadrlash nari tursin – tushunmaymiz, tushunishni istamaymiz, alal-oqibat, yomon ko‘ramiz, malomat toshlarini otamiz. Shakarguftorlik qog‘oziga o‘ralgan yolg‘on mehribonliklar oldida esa eshilib ketamiz, ko‘klarga ko‘tarib maqtaymiz undaylarni, yonida yurgimiz, ko‘nglini ovlagimiz, totli so‘zlari, yoqimtoy maqtovlarini yanayam mo‘lroq eshitgimiz kelaveradi – to‘ymaymiz yolg‘onlarga, yolg‘on maqtovlarga. To‘g‘ri, halol odamlardan esa… Ey-y! – deb qo‘l siltadi Quddus. – Biri kam dunyo degani shu-da… Xullas, Barot akani kimlardir to‘g‘ri tushunmagan bo‘lishi mumkin. Agar hokimimiz Xolmuhammad Jumayevich mahkam turmaganda, shoirning vasiyati ham bajarilmay qolishi aniq edi. Xolmuhammad Jumayevich, iloho joylari jannatdan bo‘lsin, Barot Boyqobilov aytgan vasiyatlarni to‘la-to‘kis ado etdi. Bajardi-yu, ertasi kuni… o‘ziyam ustozining orqasidan ketdi… Shoir yerga qo‘yilgan tunda gazdan zaharlanib, ellik olti yoshida bu dunyoni tark etdi. Urgut ikki kunda ikki ulug‘idan ayrilib qoldi… – tomog‘iga bir nima qadalgandek Quddusning ovozi bo‘g‘ilib, ko‘zlarida yosh g‘iltilladi. O‘rtaga og‘ir sukunat cho‘kdi.

– Qabr uchun bahavo joy tanlagan ekan, – dedi anchadan keyin Muso Abdurazzoq. – Qarang, bu yerdan hammayoq kaftdagiday ko‘rinib turibdi.

Uchovimiz bir muddat Urgut tog‘larining shakar sepilganday oqsochli qoyalari, qoyalar orasiga ilonday buralib-o‘ralib kirib ketgan so‘qmoqlar, tog‘ yoqalab marjonday tizilgan Shirvoq ota, Zinak, Mingbuloq, Qoratepa, Omonqo‘ton qishloqlariga jimgina tikilib qoldik.

– Rahmatli Barot aka Navoiy bobomga qarab yotayin, deb shu manzilni ixtiyor etgan bo‘lsa kerak, – dedi Quddus chap tomonda tasmaday tovlanib turgan “Toshkent – Termiz” shohko‘chasi yoqasidagi baland toshtepa ustida turgan Alisher Navoiy hazratlarining haykali tomonga ishora qilib. – Biz – nodonlar, o‘sha mahalda shoirimizning shu oddiy istagini tushunib yetmabmiz.

– O‘ziga xos shoir edi Barot Boyqobilov. Ayniqsa, sonetlari…

Odatda, shoir qavmi, majlisu mashvaratlarda gumburlatib nutqlar irod qilish, qarsillatib she’rlar o‘qish, teleekranlarda qayta-qayta ko‘rinishlar berib turish kabi xislatlarga o‘chroq bo‘ladi. Hozir eslab ko‘rsam, Barot akani biron adabiy uchrashuvda ayqirib-hayqirib she’r o‘qigani, nutq so‘zlagani yoki televizorda o‘zini ko‘z-ko‘z qilib o‘tirganini ko‘rmagan ekanman. Bunaqa masalalarga evatayi yo‘q edi uning. Xizmat safarlaridan boshqa paytlarda xuddi tramvay kabi ertalab bitta yo‘ldan ishga borib, kechqurun o‘sha yo‘ldan to‘g‘ri uyiga qaytishini esa ko‘p kuzatganman. O‘xshatish qo‘polroq tuyulsa-da, Barot akaning har kungi “marshruti” aynan tramvayning temir izlari singari mustahkam va bir xil edi. Men tanigan, bilgan kundan to umrining oxirigacha ana shu “marshrut”ni buzmay yashadi. Barot aka to‘yu ma’rakalarda ham yakkam-dukkam ko‘rinardi. Gap-gashtak degan gurunglardan olis edi, vaqtning har daqiqasini o‘ta qat’iy reja va o‘lchov asosida zargarona hisob-kitob bilan sarflardi. Endi bilsam, ish va yozishdan boshqasi haqida o‘ylashga vaqt qoldirmaydigan, butun vujudi bilan temir intizomli odam bo‘lgan ekan u inson.

Xotiralar ichiga kirib boryapmanu yuragimda tushunuksiz tuyg‘ular jimillab ketyap- ti: hovriqibmi, she’r aytgisi kelibmi…

– Shoshmanglar, – deb yubordim mavridi bor-yo‘qligini o‘ylab o‘tirgim kelmay. – Shu yerda Barot akadan to‘rt qator o‘qishimiz kerak. U kishi hozir bizdan shuni kutib turibdi.

– Oh! – dedi Muso Abdurazzoq. – Ayni vaqti. O‘qing, aka.

Quyoshga o‘xshaydi muhabbat,
Muhabbat quyoshday qarimas.
Quyosh-la kulganday tabiat,
Yurakdan muhabbat arimas.

Muhabbat o‘xshaydi quyoshga,
Quyosh-ku yasholmas osmonsiz.
Demakkim kirsa ham shu yoshga
Muhabbat yasholmas insonsiz.

Men she’rni tugatar-tugatmas Quddus ilib ketdi:

Soy bo‘yida ikki arg‘uvon,
Novdalari ketgan tutashib.
Go‘yo ishqin etib armug‘on
Ikki oshiq turar o‘pishib.

– Bu she’rni studentlikda qizlarga aytib, achko olardik, – iljayib davom etdi Quddus. – “Muhabbat xiyoboni” degan kitobidagi she’rlarning ko‘pi hoziram esimda turibdi.

– Barot akani yaxshi ko‘rarkansiz, – deb Quddusga havasli nazar soldi Muso Abdurazzoq. – Men o‘zimni u odam bilan yaqin edik, ustoz-shogird edik, deyolmayman. Ammo, Barot aka haqiqatan ham mehnatkash edi. U kishini hayotning rohat-farog‘atlardan voz kechib, o‘zini adabiyotga baxshida qilishga kuch topgan zahmatkash ijodkor edi, deyish mumkin. Adashmasam, ellikdan ortiq kitobi bor, eng mayda janr farddan tortib besh she’riy romandan iborat “Xamsa” yaratish darajasigacha yetdi.

– Gap akaning asarlari to‘g‘risida ekan men aytay, sizlar eshitinglar, – Quddus shunday deb Boyqobilovning kitoblarini sanay ketdi: – “Afrosiyob”, “Samar va Qand”, “Vatan tuprog‘i”, “Visol”, “Sonetlar”, “Seni izlayman”, “Zamon zayli”, “Muhabbat xiyoboni”, “Kim sokin yashaydi O‘zbekistonda”, “Sharq kamalagi”, “Visol va hijron”, “Meni kuting, yulduzlar”, “Tabarruk tuproq”, “Sen tug‘ilgan kun”, “Kun va tun”, “Shukuhli karvon”, “Notinch Xuroson”, “Sokin Xuroson”, “Qonli Xuroson”, “Navoiynoma”, “Hayrat ul-Ahror”, “O‘zbeknoma” – buncha kitobni she’rsuyarlar ixtiyoriga topshirish uchun eh-he, qancha mehnat, qancha zahmat chekish kerakdir.

Quddus jo‘ramning so‘zlari, Barot akaning: “Ijodkorda metin tartib bo‘lmog‘i shart”, – mazmunidagi gapini esimga tushirdi. – “Kunduzi ishxonangni, kechasi o‘z ishingni o‘yla, – derdi u kishi. – Men kun davomida idora yumushlari bilan mashg‘ul bo‘laman. Kechqurun – mutolaa qilaman, kitob o‘qiyman. Saharda turib yozaman. Ikki-uch varaqdan kam yozgan kunim – eng besamar kun hisoblanadi men uchun”.

Bu tartib. Ammo bunday tartib bilan bir kun, ikki kun, boringki, bir hafta ishlash mumkindir. Ammo, oylab, yillab… Qiyin. Juda qiyin. Ko‘p shoirlar: “bir necha oylab qo‘limga qalam ushlolmayman”, deb noliydilar. O‘zbekiston Qahramoni Abdulla Oripovday ulug‘ shoir ham qaysidir she’rida: “Olti oyki, she’r yozmayman, yuragim zada”, degan.

– Barot aka, yozuvchining vazifasi, umuman, ijodkorning yashashdan maqsadi, faqat yozishdan iborat deb, tushunganmikin, degan o‘y keladi xayolimga, – dedi Muso Abdurazzoq.

– Yo‘qsa, tirik inson uchun o‘yin-kulgi, gap-gashtak, deganlarni bir chetga yig‘ishtirib qo‘yish osonmi? Barot aka tinmay yozgan. Reja bilan, oldiga “plan” qo‘yib yozgan. “Plan” to‘lmagan kunni “eng besamar kun” deb hisoblagan.

– Ijodkorning adabiyotdagi o‘rni qancha ko‘p asar yozgani-yu, kitoblarining semiz- oriqligi bilan o‘lchanmasligi almisoqdan qolgan haqiqat.

Umuman, go‘zal poeziya olovli tuyg‘ulardan yaraladi. Serhosillik bo‘lsa turli-tuman munozaralarga mavzu bo‘ladi.

– Barot akaning asarlari ham ko‘p-ko‘p mulohazalarga sabab bo‘lganini hammamiz yaxshi bilamiz.

– Adabiyotni sizlar aytayotgan murakkab tomonlariga uncha aqlim yetmaydi-yu, mening bilganim Barot aka nihoyatda to‘g‘ri so‘z odam edi. Bor gapni betingga aytardi-qo‘yardi, – deb Quddus shu yerda yana suhbatga qo‘shildi. – Betga aytganning zahri yo‘q, deymiz-u, lekin ko‘pchiligimizda shu xislat – betga aytish fazilati yetishmaydi. Chunki, haq so‘zli bo‘lish og‘ir masala. Betga aytish uchun eng avval o‘sha odamning o‘zi halol, o‘ziga ishongan bo‘lishi, hech kimdan tili qisiq joyi bo‘lmasligi kerak. So‘zlari “achchiq-to‘g‘ri”ligi uchun ham Barot aka ayrim yaqinlarini o‘zidan bezdirib qo‘ygan, ularga yoqmay qolgan bo‘lishi mumkin. E-e, uzoqqa borishning nima keragi bor, mana, Abdusaid, deb menga yuzlandi. – Qani, nimalar demagansiz Barot akani, a, ayting? – jim turganim uchun endi Muso akaga burildi. – Mana shu og‘ayningizning o‘ziyam ko‘p yillar Barot akadan ranjib, yomon ko‘rib yurgan. Sababi, Barot aka gapning po‘stkallasini aytgan unga. Yo gapim noto‘g‘rimi? – deb yana menga tikildi.

Quddus jo‘ramning bu savoli Barot aka bilan bo‘lgan birinchi uchrashuvni esimga tushirdi. Bugungidek yodimda. 1972 yilning bahori edi.

Institutni bitirib, diplom qo‘lga tegadigan kunlar yaqinlashayotgan payt. Bilasiz, bunday damlarda ikki qator she’ri matbuotda chiqqan qalamkash borki, uncha-muncha shoirni – shoir, yozuvchini – yozuvchi, demaydi. Biz ham Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Rauf Parfi kabi uch-to‘rtta shoiru, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Shukur Xolmirzayev singari besh oltita yozuvchidan boshqasini mensimay, tutab yuribmiz. “Tan olinganlar” ro‘yxatida Barot Boyqobilov ham bor. Shoirning sonetlari ayniqsa mashhur. “Barot Boyqobilov – Petrarka, Dante, Shekspir, Mitsikevich, Pushkin kabi o‘zbek adabiyotini so- netlar bilan boyitayotgan shoir” deb, orqavorotdan maqtanib ham qo‘yamiz. Bitirish arafasida men “O‘qituvchi” nashriyotiga ishga taklif qilingan esam-da, orzuim, adabiy til bilan ifodalaganda, “ijod bilan shug‘ullanish” bo‘lgani tufayli, ko‘nglimdagilarni ancha-muncha sirdosh bo‘lib qolgan domlamiz, talay yosh qalamkashlarning mehribon ustozi rahmatli Pirmat Shermuhamedovga aytdim.

– “O‘qituvchi” nashriyoti juda ulug‘ dargoh. Bunday tashkilotda ishlashning o‘zi katta baxt, – dedi domlamiz. – Bu nashriyot, asosan, darsliklar chiqaradi. Ijodiy tashkilot masalasida, eng yaxshisi, siz Barot Boyqobilov bilan bir maslahatlashing. Barotjon hamyurtingiz, hozir dasti uzun, kattakon nashriyotning rahbarlaridan bittasi, albatta to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.

Men Barot Boyqobilovni o‘rta maktabning oltinchi-yettinchi sinfda o‘qib yurgan paytimdan buyon yaxshi tanisam-da, shu paytgacha ko‘rishib, gaplashgan emasdim. Demakki, u kishi ham meni tanimaydi.

“Yaxshi tanishim”ning yana bir sababi shuki, Barot akaning qishlog‘i – Kenagas bilan bizning qishloq orasi tomga chiqib hushtak chalsang eshitilgudek bir-biriga yaqin, qolaversa, shoir akamiz bilan maktabdosh hammiz. Maktabimiz kutubxonasida uning “Samarqand satrlari”, “Samarqand ushshog‘i” degan kitoblari bo‘lib, kitoblardagi she’rlarni yaxshi ko‘rardim. Ularni o‘qiganda qishlog‘imiz ko‘chalari yoqalab oqayotgan ariqlardagi suvning jildirashlari, hammayoqni oppoq changga ko‘mib dashtga o‘rlayotgan podadagi qo‘y- echkilarning ma’rashlari juda boshqacha – qandaydir sehrli eshitilganday bo‘laverardi. Ayniqsa, Urgut tog‘lari haqidagi she’rlari g‘alati tuyg‘ular qo‘zg‘ar edi bola shuurimda. “Karj-karj tog‘lar etagida bor xazinasin, Javohirday ko‘z-ko‘z etib yuksalar Urgut. Kumush sochli cho‘qqilarga qo‘yib siynasin, Cho‘ng bilakli pahlavonday ter to‘kar Urgut”, deb boshlanuvchi she’ridagi “karj-karj tog‘lar”, “kumush sochli cho‘qqilar” degan sifatlarni tasavvurimga sig‘dirolmay, tog‘larni “karj-karj”, cho‘qqilarni “oq soch” deyish mumkinmi, deb adabiyot muallimimizdan so‘raganlarim ham yodimda.

O, Urgut tog‘lari!
Shohona tog‘lar!
Sizga asir tushdim bolalik kezdan,
Shaydoyi ko‘nglimga jonona tog‘lar.
Yoshlik barvaqt meni ayirdi sizdan,
Qoshimda charx urgan parvona tog‘lar!

Bu tog‘lar, tog‘ etaklarida yastanib yotgan qir-adirlar, dala-dashtlardagi har bitta giyoh, har tup maysa haqida katta-katta dostonlar yozgim, ertaklar to‘qigim kelib ketardi mening ham. Barot Boyqobilov she’rlarining ta’siri edi bunday tuyg‘ularning hammasi.

Keyin-keyin uning: “Urgut chinoridan mening qalamim, Qalbimning sofligi – buloqlaridan. Odamlarin mehri – o‘tli kalomim, Qaddim rasoligi – alp tog‘laridan”; “Hamma uyda yonadi chiroq, Kulib boqar ming bir deraza. Chiroq o‘chgan bir uyda biroq, Parvonalar tutadi aza” degan misralarini odam yo‘q joylarda ayqirib-hayqirib aytib yurgich bo‘lganman.

Maktabimizning katta zalida “Bular – maktabimiz faxri” degan oynali taxta bo‘lib, unda turli vazifalarda ishlayotgan sobiq maktabdoshlarimiz – amaldorlar, olimlar, jurnalislar, shoirlar, bir so‘z bilan aytganda – “mashhur kishilar”ning surati osig‘liq turardi. Ostiga: “Shoir Barot Boyqobilov”, deb yozilgan suratni ilk marta ana shu taxtada ko‘rganman. Ko‘chalari chang-chung, uylarining tomida qizg‘aldoqlar ochilib turadigan qishloqdan ham shoir chiqishi mumkinligi hayajonlantirgan bo‘lsa kerak. Boyqobilov maktabni bitiribmi yoki sakkizinchi sinfni bitirganidan keyinmi, u yog‘ini aniq bilmayman, Samarqanddagi pedagogika bilim yurtiga o‘qishga kirgan. So‘ngra Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universitetining o‘zbek filologiyasi fakultetida tahsil olgan. Undan keyin Toshkentga ketgan va katta-katta vazifalarda ishlagan. Bular, albatta, keyingi gaplar. Hozir esa yana Pirmat domlamiz maslahat bergan kunlarga qaytayin.

Shunday qilib, domlamizning maslahati bilan Barot Boyqobilov huzuriga – meni tanimaydigan odamning oldiga borsammi-bormasammi deya ikkilanib yurganimda, Barot akaning qishloqdoshi va qarindoshi bo‘lmish shoir Erkin Ne’matov bilan uchrashib qoldik. “Bormang! Befoyda, – dedi Erkin aka qat’iy. – Bekorga ko‘nglingiz xira bo‘lgani qoladi”. Do‘st-birodarlariga mehribon, kuydi-pishti, qo‘lidan keladigan yaxshilikni birovdan ayamaydigan Erkin akaning bu gaplari ikkilanishlarimni battar ko‘paytirdi.

Lekin Pirmat domlamiz har ko‘rganda qistovga olaverdilar:

– Nega bormayapsiz? Barotjon yoshlarga mehribon. Boring. Albatta maslahat beradi.

Domlamizning gaplaridan ilhomlanib: “Borsak, boribmiz-da, oldiga solib haydamas. Bahonada tanishib olamiz” deb, oyog‘im tortmayroq yo‘lga tushdim. Katta akamning “Boyqobilov bilan bir klassda o‘qiganmiz”, degani qulog‘imda qolgan edi. Aytsam, esiga tushar. Esiga tushsa, yurtdoshlik tuyg‘ulari jo‘sh urib ketar, degan umid ham ko‘ngilda yo‘q emas. Lekin eshikdan kirgan zahoti juda katta xatoga yo‘l qo‘yganim yaqqol bilindi. Barot aka meni besh-begonadan besh battar sovuq qarshi oldi. Gaplarimni derazaga qarab o‘tirgan holda faromush eshitdi. Shunday bo‘lsa ham men: “nimalar bilan mashg‘ulligimga qiziqar, nimalar yozishimni so‘rar”, degan ilinjda edim.

– Demak, shaharda qolmoqchisiz. Shundaymi? – deb so‘radi go‘yo bir nimadan noroziday. Uning ovozi vazmin, bir tekisda silliq va andak tahdidli edi. Allaqanday sinovchan tajanglik ham bor edi qiyofasida. Barot aka savol berishga berdi-yu, ammo javob kutmay, gapni kalta qildi: – Maslahatim, uka, qishlog‘ingizga boring, kamida ikki yil yashang. Maktabda dars bering, dehqonchilik qiling, mol-holga qarang. Agar shundan keyin ham she’r yozgingiz kelaversa, qayting. Gaplashamiz. – Shuning bilan “gap tamom” deganday stolga “shap” etkizib bir urdiyu oldida ochiq turgan qog‘ozlar ustiga egildi.

Sovuq qish kunida hovuzga tushib ketganday afsus va alamdan qalt-qalt titrab yo‘lakka chiqdim. Erkin Ne’matovning maslahatiga quloq solmaganim uchun tepib-tepkilablar tashlagim keldi o‘zimni. Bor, deb tezlagan uchun ustozim Pirmat Shermuhamedov ham “quruq” qolmadi. “Kaltak ko‘tarib quvmasangiz, Toshkent sizga torlik qilib qoldimi? Bu odamning oldiga ikkinchi qadam bosmayman!”, degan xayollarga borganim hali-hali xotiramda.

Yana bir voqea ham esimda qolgan. Aniq bilaman, 1980 yilning qishi edi.

O‘g‘lim Oybek kap-katta yigitcha bo‘lib qolgan. Otam akamning o‘g‘liga qo‘shib, bizni o‘g‘ilchani ham “qo‘lini halollaydigan” bo‘ldilar. Bu paytda bolalar gazetida ishlardim va turli-tuman sabablarga ko‘ra, endi Barot Bayqobilov bilan tanishib, onda-sonda uchrashib ham turardik. Barot aka o‘ziga yaqinlashtirgisi kelmayotganini sezganim bois, tirg‘almasdim, uzoqroq yurish payida bo‘lardim. “Barot aka o‘zi bilan odamlar orasiga ko‘rinmas bahaybat devor qurib olgan. Teng-to‘shlari, kasbdoshlari ham o‘tolmaydi bu devordan. Haymiqibmi, begonasirabmi, ishqilib, ehtiyotkor turishadi oldida. U bilan bo‘ladigan oddiy suhbatlar ham rasmiy tus oladi”. Ko‘p kuzatuvlardan keyin ana shunday to‘xtamga kelib bo‘lgandim.

To‘y bahona uch-to‘rtta jo‘ralar va kasbdosh akalarni Urgutga taklif qildim.

– Barotjongayam ayting, eshitsa xafa bo‘ladi, – dedi qaynotamiz – shoir Shamsi Odil. Ular bir-birlari bilan ancha yaqin edilar. Benihoyat samimiy va beg‘ubor inson bo‘lgani tufayli qaynotamizning gapini qiyolmadim. Bir parcha qog‘ozdan iborat “Taklifnoma”ni ko‘tarib, Barot akaning Oloy bozori yaqinidagi “dom”iga bordim. To‘rtinchi qavatga ko‘tarildim. Qo‘ng‘iroqni bosdim. Barot akaning o‘zi chiqdi.

– Otangizning puli shunchalar oshib-toshib ketganmi? – dedi to‘yxabarga ko‘z qirini tashlab. – Unday bo‘lsa, borib ayting, sizga uy olib bersin. Ijarada, birovlarga sig‘indiday yurmaysiz. To‘y bilan odamlarni qoyil qiladigan zamonmi hozir!

Ichim ezilib ketdi bu muomaladan.

O‘rni kelgani uchun 1983 yilda sodir bo‘lgan yana bir voqeani ham aytishim kerak. O‘sha yili bolalar gazetining mas’ul kotibligidan “Sharq yulduzi”ga – shu vazifaga o‘tdim. Jurnaldagi mazkur vazifa o‘sha zamonlardagi “sekapartiyaning nomenklaturasi”da turar ekan. Yangi idorada besh-o‘n kun ishlaganimdan keyin bosh muharririmiz Pirmat Shermuhamedov (ha, o‘sha, o‘zimizning domla) qo‘limga jurnalning yangi sonidan ikki nusxa tutqazib aytdiki, shuni Barot Boyqobilovga eltib bering. Shu bahonada minnatdorlik ham bildirib kelasiz.

Bu yoqqa o‘tishimda Barot akaning hissasi bor ekan-da, degan fikrda xursand bo‘ldim. Barot aka o‘sha paytdagi sekapartiyaning madaniyat bo‘limida sektor mudiri vazifasida bo‘lib, Yozuvchilar uyushmasi va uyushmaga aloqador tashkilotlarni “kuryeruvit” qilish ham u kishining zimmasida edi.

– Katta rahmat. Sizning qo‘llovingiz bilan bu yoqqa o‘tib… – deb boshlagan edim hamki, gapimni shartta kesib:

– Mening aloqam yo‘q. So‘rashganida: “Hali yosh, qiynaladi”, deganman. Nima qilsa, Pirmatning o‘zi qildi. Azimov (Sarvar Azimov) va To‘rayev (Madaniyat bo‘limi mudiri Aziz To‘rayev) bilan kelishib, o‘zi hal qildi, – dedi.

O‘shanda Barot akaning muomalasidan xafa bo‘ldim, yuragim og‘ridi. “Qarshilik qilibsan-qilibsan, endi, ko‘ngil uchun bo‘lsa hamki, bu yog‘iga ehtiyot bo‘l, yaxshi ishla, desang, asakang ketadimi?”, deyman ichimda.

Bu gaplardan Quddusning xabari bor edi. Mushtdaylikdan birga o‘sib, birga o‘ynab, birga katta bo‘lganimiz sababdan hayotimda sodir bo‘lgan voqealarning ko‘pini unga aytganman. Hozir u o‘sha voqealarga ishora qilayotgan edi.

– Nega xayol surib qoldingiz? – deb burovni mahkamroq tortdi Quddus. – Nechchi martalab ko‘nglingiz qolgan. To‘g‘rimi? To‘g‘ri gap tuqqaningga yoqmaydi, deganlariday, a?

– Bilasizlarmi, nima? – dedim fikrlarimni bir muncha jamlab bo‘lganimdan keyin. – Barot Boyqobilov soxtalik va soxtakorlardan, dumini qilpanglatib turadigan xushomadgo‘ylardan, shirin yolg‘onga mazaxo‘rak bo‘lib qolgan xushomadxo‘rlardan jirkangan, undaqalarni qayirib tashlagan. O‘zigayam, boshqalargayam talabchan, samimiy va behad toqatli bo‘lgan. Nimaga erishgan bo‘lsa – “qora mehnat” orqasidan erishgan, boshqalarniyam yengil va oson yo‘ldan borishini istamagan; qiynalsin, hayotni tushunsin, vaqtning qadriga yetsin, birovlarning yelkasini narvon qilib tomga chiqishga o‘rganmasin, degan. Bu haqiqatni keyin, oradan ko‘p yillar o‘tib ketganidan keyin angladim.

Haq gapni aytgani uchun Barot akadan xafa bo‘lib yurganlarimga kelsak, ha, rost. Birinchi uchrashuvimizdagi gaplarni, “o‘ziga ishonchi bo‘lmasa, ijod qilaman deb, katta shaharda qiynalib yurmasin”, degan niyatda degan. Qolaversa, bizga o‘xshaganlardan hech qachon Abdulla Oripov yoki Erkin Vohidovlar chiqmasligiga ko‘zi yetgan bo‘lishi ham mumkin. To‘y to‘g‘risidagi fikrlariyam to‘ppa-to‘g‘ri. O‘sha paytda otam to‘yga ketgan sarf-xarajatga uy olib berganida, ehtimol, necha yillar ijarama-ijara qiynalib yurmagan, bolalarimning uchalasi ham ijaralarda dunyoga kelmagan bo‘larmidi… Boshqa mavzularga o‘tib ketmasimizdan avval jurnal bilan bog‘liq masalaniyam izohlab keta qolay. Insof bilan aytadigan bo‘lsak, o‘sha paytda Barot akaning o‘rnida o‘tirgan odam sira ikkilanmasdan: “Zo‘rg‘a o‘tkazdik. Qarshiliklar ko‘p bo‘ldi. O‘zim turib berdim. Javobgarligi bo‘ynimda, dedim. Bu yog‘iga endi mahkam bo‘l. Yuzimni yerga qaratma” qabilidagi gaplar bilan tilyog‘lamalik qilgan bo‘lardi. Barot aka esa hech nimani o‘ylamay bo‘lgan voqeani aytgan. Axir, shuning o‘ziyam ibrat, mardlik emasmi? Nohaq ekanimga allaqachonlar amin bo‘lganman. Barot Boyqobilovni dilidagilarni oqizmay-tomizmay tiliga chiqaruvchi, haqgo‘y va botir odam bo‘lganiga imonim komil. To‘g‘ri, u kishi ba’zi so‘zlarni, masalan birinchi uchrashuvimizda menga aytgan gaplarini mayin, suhbatdoshini injitmaydigan, maslahat va yo‘l-yo‘riq tarzida ham aytishi mumkin edi. Lekin nima o‘zgarardi? Baribir mohiyat bir xil – bitta-ku!

Keyin-keyin Barot aka hamisha va’dasining ustidan chiqadigan, qo‘lidan kelmaydigan ishga hech qachon va’da bermaydigan, bir so‘zli odam ekaniga ham juda ko‘p marta guvoh bo‘ldim. Eh-he, bu olamda dunyoga kelganidan buyon bir kalima haq so‘zni aytishdan qo‘rqib, o‘zini topolmay, tushunolmay yashab yurgan ruhan mayib odamlar ozmi!

* * *

Uyga kelgach, ne pallagacha to‘lg‘onib yotdim. Uyqum o‘chib ketdi. Shoirning jonli, murakkab, maftunkor siymosi ko‘z oldimga kelaverdi. Birovlarning orqasidan gapirish, yomonlash, kulib-kalaka qilishni bilmagan bu odamning havasli va hayratli fazilatlari, mana endi o‘ylab ko‘rsam, juda ko‘p ekan. Barot Boyqobilov ko‘z yoshlarni ham, tashvishlarni ham mardligi va olijanobligi bilan pinhon tutgan inson bo‘lgan ekan…

Shoirning betakror xislatlarini eslagan sayin yuragim achishadi, dilgirligim oshadi. Aqlim bir narsani aytsa, yuragim boshqa narsaga undaydi. Inson zotining bir- biriga befarqligidan, hayotning berahmligidan tang bo‘laman, ezilaman. Biz gohida bilib-bilmay qanchadan qancha sof dillar samimiyatini poymol qilamiz. Insonlarning qadriga yetmaymiz, qadrlamaymiz va keyin afsuslanib yuramiz. Hozir men ham o‘z vaqtida uning qadriga yetmaganimni hayotimning ulkan yo‘qotishlaridan va eng katta xatolarimdan biri deb bilaman. Endi hech qachon Barot Boyqobilovni ko‘rmaymiz. Bundan bu yog‘iga bizning ko‘nglimizga tasalli beradigan hodisa u qoldirgan adabiy meros. Bu meros kattadir, kichikdir, salmoqlidir, go‘zaldir yoki munozaratalabdir – bir nima deyolmayman, maqsadim uni o‘lchab ko‘rish emas. Shoir ijodini tahlil qilish, baholash niyatim ham yo‘q. Qo‘limdan ham kelmaydi. Bunday vazifani bajarguvchi kishilar bor, mutaxassislar bor. Vaqti-soati bilan shunday ham bo‘lar. Shunday bo‘lgan taqdirda ham hech kim yo‘qdan bor qilolmaydi – suhbatdoshi, darddoshi shu – shoirdan qolgan meros bo‘ladi. Biz ham ana shu boylik bilan sirlashamiz, fikrlashamiz. Shoirning o‘zi esa bundan keyin tasavvurlarimizda yashaydi.

Kechasi, soat kimnechchilarda, tongga dovur uxlamay, tun bo‘yi she’rlar yozguvchi suyukli shoirimiz Azim Suyun telefon qilib qoldi. Azim akaning shunaqa odati bor: qoq yarim kechada uyg‘otib, radioni qo‘ying, “Bedor tunlar”ni eshiting, falonchining she’rlarini beryapti, deydi. Yoki, “Ey do‘st!”ning yangisini eshiting, deb she’r ayta boshlaydi. “Nega jim bo‘lib ketdingiz?” – deya tazyiq qildi Azim aka. – Sizda oqibat bormi o‘zi?” Akaning ovozi bo‘g‘iqroq eshitildi. Boshqa vaqtlari yarim oqshomda uyquning beliga tepishi uncha yoqmagan bo‘lsa ham hozir qo‘ng‘irog‘idan quvonib ketdim. Siqilib o‘tirganingda hamdardning o‘z oyog‘i bilan kirib kelishi yoqimli-da. Azim aka bilan ancha gaplashdik. Ungayam Barot aka to‘g‘risidagi bugungi voqealarni gapirib berdim. “Eslatmang, hozir dodlab yuboraman! – deya bo‘g‘ilib nido berdi Azim Suyun. – Barot aka meni ko‘chadan chaqirib olib, ijodimga “Oq yo‘l” tilagan. Men nima qildim. Bilib qo‘ying, bizlar – hammamiz, ikki dunyoda bir-birovimizni avaylashni bilmaydigan munofiq kimsalarmiz”.

Men – “munofiq kimsalar”ning bittasi, oxirgi marta Barot akani qayerda ko‘rganimni eslamoqchi bo‘ldim. Eslolmadim. Ammo, uyidan to hozirgi O‘zA qororgohi bo‘lmish o‘n olti qavatli binogacha bo‘lgan masofani har kuni yayov bosib o‘tadigan shoir qiyofasi xayolimda paydo bo‘ldi. Ana u – uyidan chiqib, Navoiy ko‘chasini kesib o‘tib, “Paxtakor” stadionini aylanib ketib boryapti. Anhor bo‘yiga chiqqandan keyin ko‘prikdan oshib, Prezident devoni va Vazirlar Mahkamasi binolari oldi bilan “Toshkent” mehmonxonasiga yondosh osmono‘par katta binoga kirib ketmoqda.

Katta bino…

Ba’zilar: “Barot Boyqobilov umr bo‘yi katta binolarda, katta-katta lavozimlarda ishlagan, boyu badavlat bo‘lsa kerak”, deb o‘ylashlari mumkin. To‘g‘ri, Barot aka hamisha otda yurdi: “Turkiston” gazetasida, “XXI asr avlodi” nashriyotida, sobiq Sekapartiyada mas’ul vazifalarda xizmat qildi. 1991 yildan to umrining so‘nggi nafaslariga dovur “Muloqot” jurnalida Bosh muharrir vazifasini bajardi. Ammo boylik ham, kuch ham odamni ba’zida yakkalab qo‘yishi mumkinligini yaxshi bilgan shoir, faqat ijodgina insonni bu xatardan asrashi – kuchli qila olishiga ishondi. Shuning uchun ham beminnat qo‘li ta’ma qilishni bilmadi, bir to‘g‘ram nonni qalamdan kelgan halol daromad hisobidan topdi. Navoiy ko‘chasidagi ko‘p qavatli uyning ikkinchi qavatidagi davlat bergan uy bilan sho‘ro zamonidan qolgan eski aravadan boshqa hech nimasi yo‘q edi shoirning. Kitob savdosi bir qadar murakkablashgan yillarda Urgutga, o‘sha paytda tuman xalq maorifi bo‘limi mudiri bo‘lgan Quddus Asqarovga telefon qilib, yangi kitobini xalq ta’limi tizimlari orqali sotish uchun unga murojaat qilishga majbur bo‘lganidan ham boxabarman.

Tuyqus bir savol quloqlarim ostida jaranglab ketganday tuyuldi: “Barot aka nega odamlarga kam aralashardi?”. To‘g‘ri, yolg‘iz qolib xayol surish, tungi ko‘chalarga, tongda pastu baland tepaliklar osha tog‘larga tutashib ketgan dala-dashtlarga tikilib o‘yga tolish, soy bo‘yida bir o‘zing jimillab oqayotgan suvga qarab hayotingda sodir bo‘lgan turli-tuman voqealarni eslash, shirin orzularga berilish – bu boshqa gap. Bunday yolg‘izlik jamiki ijod ahlining doimiy hamrohi. Lekin, odamlar bilan birga yashab turib, ularga qo‘shilmaslikka intilishning alohida sabablari bo‘lishi kerak. Faqat ijod qilaman, she’r yozaman, deb odam, odamlardan olib qochmaydi o‘zini. Balki, do‘stman, deb yurganlari aldagan, safdoshlari firib bergan, birodarlari malomat qilgan yoki tuhmat toshlarini otgandir. Balki, ko‘rolmovchilik, hasad deyilmish balolarga duch kelgandir. Balki, amalidan foydalanib qolishga ishtiyoqmand ikki yuzlamachilardan ko‘ngli qolgandir. Shularni o‘ylab turib, yana bir narsani – Barot Boyqobilov degan insonni ich-ichimdan hurmat qilishimni, ayni chog‘da uning ko‘p fazilatlariga havasim borligini anglab qoldim.

Ezgin xotiralar girdobiga ko‘milib, qo‘limga shoirning 1973 yil nashr etilgan “Muhabbat xiyoboni” to‘plamini oldim. Kitob so‘z boshisida uning o‘z kitobxonlariga aytgan mana bu so‘zlarni o‘qidim:

“Muhtaram kitobxon!
Siz bilan uchrashish men uchun g‘oyat katta baxt. Shu baxt muyassar bo‘lsin deb, har gal she’rlarimni saralagan paytimda, eng avvalo sizni o‘ylayman, ko‘nglimdagi sevinchu dardimni siz bilan baham ko‘rishga oshiqaman”.

Ko‘zlarimni yumaman. Shoir shu so‘zlarni aytib, “sizni o‘ylayman, sizni o‘ylayman” deya she’rsuyar do‘stlariga navbatdagi kitobini taqdim etishga shaylanib turgandek tuyulib ketadi.

Ha, shoir xalqi shu – tirigidayam, bu dunyodan mangulikka ketganidan keyin ham odamlarni o‘ylaydi, odamlarga oshiqadi, quvonchu dardlarini odamlar bilan baham ko‘rgisi kelaveradi. Ammo biz, tiriklar-chi? Marhumlar ruhi oldidagi qarzimizni uzyapmizmi? Ularni eslab, qabrlarini ziyorat qilyapmizmi? Yoki bir-birimizga malomat toshlarini otish, bir-birimizning nomimizni qoralash, tuhmatlaru g‘iybatlar bo‘roniga o‘rab tashlash bilan o‘tkazyapmizmi bebaho va omonat kunlarimizni? O‘z birodarlarimizni el-yurt oldida yomonotliq qilishga qaratilgan “asar”lar qayoqdan paydo bo‘lyapti?

Shunday beadoq savollar girdobida uxlolmay, ertaga bo‘ladigan radiointervyuda Barot Boyqobilov haqida nimalarni gapirish kerakligini aniqlolmay, tongga qadar to‘lg‘anib yotdim.

Barot Boyqobilov
SHE’RLAR
008

photo-8.jpgBarot Boyqobilov 1937 yil 14 martda Samarqand viloyatining Urgut tumanidagi Kenagas qishlog‘ida tug‘ilgan. O‘zbekiston xalq shoiri (1997). SamDUning filologiya fakultetini tamomlagan (1962). «Samarqand satrlari» (1962), «Visol» (1965), «Seni izlayman» (1968), «Samarqand ushshog‘i» (1969), «Afrosiyob» (1970), «Sonetlar» (1982), «Kim sokin yashaydi O‘zbekistonda» (1990) va boshqa she’riy to‘plamlari nashr etilgan. Alisher Navoiy hayoti va ijodiga bag‘ishlangan «Shukuhli karvon» (1981), «Notinch Xuroson» (1985), «Sokin Xuroson» (1992) va «Qonli Xuroson» (1992) dostonlari, «Hayrat ul-Abror» (1997) she’riy romani ham bor. B. Petrarka, V. Shekspir, P. Neruda, R. Hamzatov sonetlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan. 2006 yilda vafot etgan. Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1994).

008

* * *
Yur, chiqaylik sayrga, do‘stim,
Sog‘inganman Siyob bo‘yini.
Tark etaylik shaharni bir zum
Ko‘rmoq uchun ko‘klam to‘yini.

Kapalakday aylab sayri gul,
Bog‘lar aro kezaylik xurram.
Sendan faqat iltimosim shul,
Bizdan rizo bo‘lsin bu ko‘klam.

Qo‘lingdagi chinni piyola,
Mayli, menga tutmasin sharob.
Yur, azizim, tezroq Siyobga,
May o‘rnida ichaylik gulob.

Yoshligimiz o‘tgan gul bog‘lar
Har bahorda bizni so‘roqlar.

* * *

Urgut chinoridan mening qalamim,
Qalbimning sofligi — buloqlaridan.
Odamlarin mehri — o‘tli kalomim,
Qaddim rasoligi — alp tog‘laridan.

Ko‘klam xandasidan — tabassum, kulgim,
She’r bitgan qog‘ozim — saxiy dalasi.
Kimyo tuprog‘idan to‘lgan iligim,
Nafasim — shifobaxsh subhi sabosi.

Bedor soylarida — umrim kemasi,
Charx urgan kaptari — o‘y-orzularim.
Tilidagi g‘azal — sevgim shevasi,
Cho‘qqiga ketgan yo‘l — mening izlarim.

Tarjimai holim — Urgut qissasi,
She’rim — urgutliklar oltin bo‘sasi.

* * *

Muhabbat chirog‘i yonmasa,
Ko‘ngil uyi zulmatdir.
Dunyo bog‘i g‘urbatdir
Muhabbat chirog‘i yonmasa.

Muhabbat chirog‘i yonmasa,
Kechgan umr g‘aflatdir.
Yashash baxtmas, kulfatdir,
Muhabbat chirog‘i yonmasa.

Muhabbat insonga qo‘shqanot,
Dunyoni ko‘rguvchi ko‘zidir,
Avlodlar topingan baxt, najot.

Insonning u aytar so‘zidir,
U bilan go‘zaldir bu hayot,
Muhabbat insonning o‘zidir!

* * *

Ey mening go‘zalim, mening farishtam,
Senga tushganida dastlab nigohim,
Yulduzday beshumor balki gunohim,
Ey mening go‘zalim, mening farishtam.

Qalbingta tutashdir mening jon rishtam,
Ey mening dilbarim, chashmi siyohim,
Bu chigal dunyoda sensan panohim.
Qalbingga tutashdir mening jon rishtam.

Jonim rishtasini uzma qalbingdan,
Samoni tutundek tutmasin ohim,
Oftob ham kuymasin sening qahringdan.

Sevmaklik ayb emas, ey mening mohim,
Ishqimni haydama ko‘ngil qasringdan,
Qalbingdir topingan mening mehrobim.

MEN SENI SOG‘INDIM

Kim kashf etmish O‘zbekistonni,
Qaydan paydo bo‘lmish bu diyor?
Sharqqa mayoq bunday makonni
Yaratgandir qaysi bunyodkor?

Kim kashf etmish O‘zbekistonni,
Qaydan paydo bo‘lmish bu diyor?
Sharqqa mayoq bunday makonni
Yaratgandir qaysi bunyodkor?

Boshi uzra kulgan osmonni
Kim aylamish tongdek beg‘ubor?
Maftun aylab shu keng jahonni,
Kim muncha ham etmish baxtiyor?

Jahon ichra qo‘yib qutlug‘ nom,
Kim o‘pgandir peshonasini,
Saodatga yo‘llab subhu shom?

Bu hayotning koshonasini
Xalqimizga kim etgan in’om,
Oltin aylab ostonasini?

* * *

Shuning uchun qalbida yangrar
Koinotning buyuk xitobi.
Boshin silab har shomu sahar
Parvonadir tole’ oftobi.

Osiyoda tengsiz bu kishvar,
Sharqning oltin mehrobi erur.
Yer qalbiga bo‘lganday mehvar
Toki jahon turguncha turur.

Chunki uni yaratib Xudo
Peshonasin o‘pgan subhidam,
Baxti kunday tug‘ildi a’lo,
Istiqbolin etgali ko‘rkam.

Shuning uchun bu go‘zal diyor
Yuragida Olloh mehri bor.

* * *

Inson bilan birga yaralgan
Bir chashma bor — mangu muqaddas.
Hayot bog‘i undan ko‘rk olgan
So‘lmoqni ham bilmas bir nafas.

Bu chashmaga tushsa xoru xas
Kiprigi-la terib olar kun.
Yuraklarda qo‘zg‘ab zo‘r havas
Shaydo etgan hayotga butun.

Undan bahra topmagan odam
Tug‘ilmagan onadan hali,
Yonmagandir ko‘zlarida sham.

Ishq chashmasin sehri tufayli
Tanidigu hayotni, erkam,
Boshlandi chin muhabbat sayli!

* * *

Tong bilan ko‘rdim yor yuzida xanda,
Ko‘zlarim nurlandi sharorasidan,
Yurak tug‘yon urdi nazzorasidan,
Tong bilan ko‘rdim yor ko‘zida xanda.

Chinnidek jaranglar so‘zida xanda,
Ko‘ngilga bol tomar iborasidan;
Ruhga jon yugurar ishorasidan,
Gul bo‘lib yashnaydi izida xanda.

Bu visol ayyomin aylamay kanda,
Mast bo‘lib ko‘ngilning ishtiyoqidan,
Boshimda charaqlab quyosh kulganda,

Hayratlanib Ishqning ixtirosidan,
She’r aytgim keladi ushbu chamanda,
Yor rozi ersa bas har misrasidan!

* * *

Hayot gulshanida bir umr mastman,
Sevgi sharobidan bir qultum ichib,
Go‘yoki yuribman ko‘klarda uchib,
Zuhro yulduziga joni payvastman.

Farhodu Tohirlar bilan hamdastman,
Qaysdek ovoraman oromdan kechib,
Dardimni she’r bilan toshlarga chekib,
Tog‘ aro adashgan ishqi sarbastman.

Gar qo‘ysam muhabbat jumbog‘in yechib,
Bu chigal hayotning qolmas qizig‘i,
Baxt qushi ketadi boshimdan uchib.

Nishonga olsada, ayriliq tig‘i,
Sarxushman, muhabbat parisin quchib,
Yo‘ldan adashma, der, yorning chizig‘i.

* * *

Men seni izladim, sen esa meni
Muhabbat atalmish bir xiyobondan.
Men seni so‘zladim, sen esa meni,
Ko‘ngilga saodat bitgan dostondan.

Men senga gul terdim, sen esa menga
Oshiqlar qadami yetmagan yerdan.
Men senga qo‘l berdim, sen esa menga
Amu bo‘sa olib turgandek Sirdan.

Men seni sog‘indim, sen esa meni,
Hijronda visolga chorladi maktub.
Men seni sog‘indim, sen esa meni,
Tohiru Zuhrodek bo‘loldik mahbub.

Muhabbat bo‘lmasa ikki dunyo ham,
Qovushtirolmasdi bizlarni, erkam.

Barot Boyqobilov. Sonetlar

009

(Tashriflar: umumiy 94, bugungi 1)

1 izoh

Izoh qoldiring