Abdulla Ulug’ov. Vatanga muhabbatdan paydo…

012
Хуршид Давроннинг шеърлари, қиссалари унинг юрт тарихини юракдан ҳис қилишини намоён этади. У ватанимизнинг ўтмиши, бугунги кунини одамлар тўғри тасаввур этиши, ҳар бир киши юрти равнақи учун чин дилдан фидойи бўлишини истайди. Шоир Ватан тўғрисидаги шеърларида чинакамига дилини очади, ўзини ўйлантирган муаммоларни инсоннинг асл қиёфасини кўрсатадиган маънавият билан боғлайди. Шоирнинг ижоди худди шу жиҳати билан эътиборни тортади. Хуршид Даврон Ватан ҳақидаги шеърларида ўзининг оғриқли кечинмаларини ифодалайди. Улар ҳаётга кенг миқёсдан қараб, “Ватан”, “миллат” тушунчасини теран ҳис қиладиган зиёли инсоннинг ўйлари бўлиб кўринади.

02
Абдулла Улуғов
ВАТАНГА МУҲАББАТДАН ПАЙДО…
01

014стеъдодли кишилар воқеликка бошқача нигоҳ билан қараши, ҳодисаларнинг ҳамма ҳам кўравермайдиган жиҳатларини топа билиши, ҳаётдаги ўзгаришларни синчковлик билан кузатиши, кишиларнинг ҳолати, кайфиятини нозик ҳис этиши билан бошқалардан ажралиб туради. Хусусан, шоир, ёзувчи, адабиётшунос, мунаққидлар сўзнинг оҳанги, маъно товланишларини бошқалардан кўра теран тушунишади, сўзлардан, улардан ҳосил қилинган ифодалардан бениҳоя таъсирланишади. Хуршид Даврон ана шундай ижодкорлар сирасига киради. Шеърлари сўзни жуда нозик ҳис қилишидан, уларнинг рангини кўриб, оҳангини фарқлай олишидан далолат беради. Хуршид Даврон ижодида ватан мавзуси алоҳида ўрин тутади, адибнинг шеърий ва насрий асарлари марказидан “қизил ип” бўлиб ўтади. Шоир ушбу асарларида кўпроқ тарихга мурожаат қилиб, халқимизнинг шонли ўтмишига эътибор қаратади. Хуршид Давроннинг “Самарқанд хаёли” (1991), “Соҳибқирон набираси” (1995) асарлари темурийлар тўғрисида битилган асарлар орасида алоҳида ажралиб туради. “Самарқанд хаёли” қиссаси Бибихоним, “Соҳибқирон набираси” Мирзо Улуғбек тўғрисида ёрқин тасаввур беради. Шоирнинг ватан мавзусидаги шеърлари, тарихий-маърифий қиссалари адабиёт кўнгил эрмаги эмас, балки халқи тақдирини ўйлайдиган, унинг учун куйинадиган фидойилар қалбидаги изтироблар изҳори эканини кўрсатади. Ижодкорнинг айни мавзудаги барча асарлари Ватанга муҳаббатдан, халқига меҳрдан туғилгани яққол билиниб туради.

Шоир ҳам бошқалар қатори муайян макон ва замонда яшайди. У ҳамма қатори истиқомат қилаётган муҳитидан таъсирланади. Шоирнинг ўзгалардан фарқли жиҳати шундаки, у теварак-атрофидаги ҳодисаларга, турмушдаги мавжуд муаммоларга бефарқ қараб туролмайди. У элдошларининг шодлигидан ҳаммадан кўпроқ қувонади, ташвишларидан барчадан кўпроқ куйинади. Шунинг учун шоир шеърларида юртдошларининг дарди, ғами, қувонч-шодлиги, эрксизлиги ва озодлиги, тирикчилик машаққатлари, гўзал орзу-умидларини куйлайди. Чунки чинакам шоирнинг қалбида бошқа одамларнинг ғами ва шодлиги акс этади. Шоир “Ватан” деганда аввало одамларни – ўтган аждодлар ва бугунги кун кишилари, келгуси авлодларни назарда тутади. Чунки Ватан фақат тупроқдан иборат эмас. Ватан кўзга кўринадиган ва кўринмайдиган барча нарсани қамраб олади. Ҳар бир киши учун халқи ҳам Ватандир. Одам туғилган, ўсиб-улғайган жойининг ерини эмас, аввало, ундаги кишиларни яхши кўриши, аждодларини эслаши, унутмаслиги, замондошларини қадрлаши, келгуси насллар учун қайғуриши керак. Ҳар бир кишининг ватанини севиши, юртига муҳаббати шунда билинади. Чунки одамнинг ҳаёти, бахти, қувончи, ғам-ташвишлари, ўй-кечинмалари бевосита бошқалар билан боғлиқ ҳолда кечади. Кишининг ота-боболарини хотирлаб, замондошлари ҳаётидаги муаммолар тўғрисида ўйлаши, ён-веридаги одамларга қўлидан келганча ёрдамлашиши ҳам ватанпарварлик саналади. Аждодлар яшаб ўтган заминнинг тупроғини қадрлаш, ундаги оддий тош, гиёҳга меҳр билан қараш, ота-боболар эътиқоди, урф-удумларини авайлаш ҳам одамнинг ватанпарварлигини билдиради.

Хуршид Давроннинг шеърлари, қиссалари унинг юрт тарихини юракдан ҳис қилишини намоён этади. У ватанимизнинг ўтмиши, бугунги кунини одамлар тўғри тасаввур этиши, ҳар бир киши юрти равнақи учун чин дилдан фидойи бўлишини истайди. Шоир Ватан тўғрисидаги шеърларида чинакамига дилини очади, ўзини ўйлантирган муаммоларни инсоннинг асл қиёфасини кўрсатадиган маънавият билан боғлайди. Шоирнинг ижоди худди шу жиҳати билан эътиборни тортади. Хуршид Даврон Ватан ҳақидаги шеърларида ўзининг оғриқли кечинмаларини ифодалайди. Улар ҳаётга кенг миқёсдан қараб, “Ватан”, “миллат” тушунчасини теран ҳис қиладиган зиёли инсоннинг ўйлари бўлиб кўринади.

Шеър шоирнинг барча ҳисларини ошкор қилади. Чунки чинакам шоир шеърда қалбини тўла-тўкис очади. У бошқа пайтда кайфият, кечинмаларини пардалаб, яшира олади. Аммо шеър битаётганида у бундай қилолмайди. Шу боис Хуршид Даврон: “Сен қўрқувни қанчалик яшир, ∕ Шеър қилади барибир ошкор. ∕ Қўрқоқ бўлсанг, қўрқоқ бўлар шеър, ∕ Мардман, деб жар солмоғинг бекор. ∕ Она юртни куйламоқ учун ∕ Худди шеърга бергандек юрак ∕ Уни юртга бермоқ учун ҳам ∕ Доим тайёр турмоғинг керак”¹, — дейди. (¹Даврон Х. Баҳордан бир кун олдин ∕ Шеърлар, ривоятлар, таржималар. – Тошкент: Шарқ, 1997.-Б.18.)

Хуршид Давроннинг мустақилликка эришилмасдан аввал ёзган шеърларининг аксариятида эрк ва озодлик тўғрисида сўз юритилади. Шоир Ватани озод бўлишини истаётганини изҳор этади. Унинг бу мавзудаги шеърлари маъно-мазмуни, ғояси жиҳатидан Ўзбекистон мустақиллигини орзу қилган шоирларнинг шеърларпига тўла уйғун келади. Усмон Азим: “Она, Ватан – улуғ дард, ∕ Она, Ватан боғ бўлсин. ∕ Шеърда суратин чизсам ∕ Тўрт мучаси соғ бўлсин”, — деган бўлса, Хуршид Даврон: “Ҳурлик – фақат инқилоб эмас, ∕ Ҳурлик – Ватан! ∕ Ватан – ҳурликдир. ∕ Ватансиз ҳар қандай озодлик ∕ Дилни хўрлар, ∕ Қуллик – зорликдир!”, — дейди. Хуршид Даврон ва тенгдошларининг Ватан тўғрисидаги шеърлари инсоний туйғуларга йўғрилгани билан диққатни жалб этади.

Адабиётда инсон ҳаёти ҳақида сўз юритилади. Инсон ҳаёти эса жуда мураккаб воқеалар билан кечади. Бу воқеалар ижтимоий ва шахсий характерга эга бўлади. “Ижтимоий воқеалар” деганда инсоннинг жамият билан боғлиқ ҳаёти, у яшаган давр ва муҳит назарда тутилади. Шахсий воқеалар эса кишининг айнан ўзи билан боғлиқ ҳодисалардир. Воқеаларни бу тарзда таснифлаш нисбий бўлиб, улар кишилар ҳаётида яхлит намоён бўлади. Инсоннинг таржимаи ҳоли, орзу-армонлари бевосита унинг Ватани билан боғланади. Чунки Ватан ҳар бир кишининг ҳаётини тўлалигича қамраб олади. Шу боисдан Ватан мавзуси барча даврларда адабиётда муҳим ўрин эгаллайди. Адабиётдаги барча мавзулар, қайсидир даражада, Ватан мавзуси билан туташади. Табиат ёки тарих тўғрисида, Она ёки муҳаббат ҳақида сўз юритилганда гап, албатта, Ватан билан боғланади.

Хуршид Даврон шеърлари марказида Ватан туради. Унинг бошқа мавзудаги шеърларида ҳам она юрт, унинг тарихи тўғрисида сўз кетади. Адабиётнинг аввали билан туташ бу мавзу ижодкордан катта масъулият талаб қилади. Унга юзаки ёндашиб бўлмайди. Хуршид Даврон шеърларида “Ватаним, сени севаман. Юртим, сен учун жонимни фидо қиламан” демайди. У бошқа ижодкорларнинг ватан тўғрисида айтган фикрини ўзгартириб такрорламайди. Ватанга меҳрини ўз сўзи, ўз овозида изҳор этади. Унинг шеърларида Ватани мустамлака эканидан изтироб чекаётган инсоннинг дарди, алами акс этади. Шоирнинг Ўзбекистон мустақилликка эришгунга қадар ёзган шеърлари асосида Ватан озодлиги истаги туради. Уларда мустамлакадан азобланаётган, эркка талпинаётган миллатпарвар кишиларнинг истак-интилишлари ифодаланади. “Эрк гули” шеърида: “ — Эрк гули бор дерлар, бувижон, ∕ Шул гул ҳақда менга сўйлаб бер. ∕ У гул қайда ўсар шодумон, ∕ Айтгин гулнинг макони қаер? ∕ – О, болажон, бу сирни билсанг, ∕ Ғам келару дилинг қисади. ∕ У гул Эрк деб жон берган эрлар ∕ Мозорлари узра ўсади”¹, — дейилади. (¹Даврон Х. Баҳордан бир кун олдин. (Шеърлар, ривоятлар, таржималар. – Тошкент: Шарқ, 1997. – Б.35.)

Ватан мавзуси ижтимоий-сиёсий характерда бўлиб, бу хусусда сўз юритганда даврнинг мафкураси эътиборга олинади. Ижодкор Ватан ҳақида мулоҳаза билдираётганида ўз замонаси сиёсатидан келиб чиқади. Абдулла Орипов, Эркин Воҳидовнинг Ватан ҳақидаги шеърлари Хуршид Даврон, Усмон Азим, Сирожиддин Саййиднинг шу мавзудаги шеърларидан анча фарқ қилади. Ўтган аср ўттиз-етмишинчи йилларида ижодкорлардан “Ватан” деганда Шўро давлатини назарда тутиш талаб қилинган. Шунинг учун Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон, Мақсуд Шайхзода сингари шоирлар “Совет Иттифоқи – менинг Ватаним” деб шеърлар битган. Мустабид сиёсат уларга “Менинг Ватаним – Ўзбекистон” дейишга йўл бермаган. Шундай деганлар миллатчиликда айбланиб, шўро тузуми душмани сифатида таъқиб остига олинган, турмага ташланган, йўқ қилинган. 60-70-йилларда ҳам шоирлар ўз ватани ҳақида шеър ёзганида, албатта, шўро тузумини шарафлаган. Бунга мажбур бўлишган. Абдулла Орипов машҳур “Ўзбекистон” шеъри (1963)нинг яратилиши хусусида гапираркан: “У давр мафкурасини ҳозирги ёшлар билмайди. Унинг талаблари ўта қатъий ва қаттиқ эди. Жумладан, Амир Темур бобомиз ҳақида гапириш мумкин эмасди. Шу жойни “оқсоқ жаҳонгир” деб олганман. Менда сарбадорларнинг ҳаракатларига муносабат билдириш туйғуси бор эди. Сарбадорлар ҳам исёнчилар – тузумни ағдарган одамлар. Мафкурага у ҳам, босқинчиларга қарши курашган Муқанна, Торобийлар ҳам ёқмас эди. Ва мен бу шеърни битказиб, нашр қилиш учун олиб борганимда Ленин ва инқилобни қўшмасангиз бўлмайди дейишди. Ўша жойда “Бош устингга келди инқилоб” деган сатрлар бор. Ва қофияси келиб: “Қонга тўлди кафаним маним, Ўзбекистон – Ватаним маним”, — дегандим. Бу бир жойда эълон ҳам бўлган. Кейин улар: “Инқилоб сизнинг кафанингизни қон қилдими?”, — дейишди… “Ленин” деган сўзларни киритган пайтларим бўлган. Бу редакциянинг талаби ва шу шеърни эълон қилиш, унга йўл очиш мақсадида қилинган”, ¹ — дейди.( ¹Орипов А. Қуёш бекати (Шеърлар, мақолалар, суҳбатлар, таржималар. – Тошкент: Шарқ, 2010. – Б.384.) Ҳамид Олимжон, Ғафур Ғулом, Ойбек, Мақсуд Шайхзода, Миртемир каби шоирлар ҳам Ватан мавзусида, халқ озодлиги, инсон эрки тўғрисида ўз даври мафкураси имкон берган даражада мулоҳаза юритган. Шунинг учун улар айни шеърларида ўзбек халқи тақдирини рус халқи билан боғлашган. 80-йилларда ҳам аҳвол ўзгармади. Хуршид Даврон ва унинг тенгдошлари ўша пайтда Ўзбекистон мустақил бўлиши шартлиги, ўзбек халқи дунёдаги бошқа озод халқлар сингари эркинликка эришиши заруратини очиқ-ошкор айтолмаган. Бу гаплар пардалаб, образларга ўраб айтилган.

Хуршид Даврон эрк, озодлик ҳақида сўз айтиш учун тарихни воситага айлантирган. Унинг турли мавзудаги шеърларида, албатта, тарих тилга олинади. Айтиш мумкинки, тарихий воқеаликка эътибор қаратиш Хуршид Даврон ижодига хос асосий хусусият саналади. Адабиётшунос Иброҳим Ғафуров бу хусусда фикр билдирар экан: “Клод Лоррен сувратларини кўрганман. Уларда қасрларнинг вайроналари жуда қадим замонлардан қиссалар айтаётгандай… Хуршид Давроннинг шеърларини ўқиганда Клод Лоррен сувратлари ёдга тушади. Ўхшашлик бор улар ўртасида. Бу шеърларда тарих дам ҳайқиради, дам узоқ сукутга кетади. Хуршид Давронга санъат, китоблар, тарих, қадим адабиёт кўпроқ илҳом беради. Унинг шеърларида давримизнинг зиёли кишиси образи анча бой кечинмалари билан гавдаланади” – деб таъкидлайди.¹( ¹Даврон Х. Баҳордан бир кун олдин. – Тошкент: Шарқ, 1997. – Б.3.) Аммо бундан Хуршид Даврон ўтмишга оид воқеаларни эсга олади, қайд этади деган хулоса чиқмайди. У ўтмишга бугунги кун кишиси сифатида қарайди. Ўз замони билан олис тарих, кечаги кун ўртасида мустаҳкам боғлиқлик борлигини ҳис қилади. Ҳаётга теран қарайдиган ижодкор воқеаликка ҳамиша шундай муносабатда бўлади.

Хуршид Даврон эрмак учун шеър битмайди. Шеър ёзиш унинг учун шунчаки кўнгилхушлиги эмас, ички эҳтиёжга айланган. Ички бир куч уни ёзишга ундайди. Шу боисдан у: “Шеърни оқ қоғозга ёзиб қўймайман”, — дейди. У шеърни “дилини ёритадиган шам” деб атайди. “Адирдан майса униб чиққанидек, мендан шеър униб чиқади. Қуш дарахтга қўнганидек, шеър менга қўнади. Осмондан ёмғир томчилаб ёққанидек мендан шеър оқади. Қор заминни кўмганидек, шеър мени кўмади”, — дейди. Шеър унинг учун нима эканини таърифлаганда ҳам: “Най каби лабимга босаман уни, ∕ Эрк учун қиличдек қўлга оламан. ∕ Шеър ёзган пайтимда Кўҳакка чиқиб ∕ Осмонга тикилган маҳзун боламан”, — дея Ватани мустақил, озод эмаслигидан ўксинади.
Албатта, мавзу ўз-ўзича аҳамиятга эга эмас. Ижодкорнинг воқеликка субъектив ҳиссий муносабати ҳар қандай мавзуга таъсирчанлик бахш этади. Агар ижодкор янги фикр айтмаса, ҳодисанинг янги жиҳатига эътиборни тортмаса, энг долзарб мавзу ҳам жўн бўлиб қолади. Хуршид Даврон Ватан мавзусидаги шеърларида ҳам, бошқа мавзудаги асарларида ҳам воқеаликка муносабатини билдириб, унинг ҳали эътибор қилинмаган янги қиррасига диққатни жалб этади. Бу “Эрк гули” шеърида аниқ кўринади. Шоир мозорларда ўсган гулни “эрк гули” деб атайди. Чунки бу ерда элининг эрки, юртининг озодлиги учун курашиб, жон берганлар ётибди дейди. “Қодирийнинг сўнгги сурати” шеърида Хуршид Давроннинг ҳиссиёт орқали мушоҳада қиладиган шоир эканлиги аниқ англашилади. Улуғ адибнинг сўнгги суратига қараб, ўйга толади. “Ўткан кунлар”дай ўлмас асарни битган улуғ адибнинг юз-кўзида чексиз алам ва изтироб муҳрланиб қолгани, унинг қорачиғида ҳасрат ёнаётганини кўради. Узоқ тунлар сурат билан сўзсиз суҳбат қуради. Шоир ва адиб сурати ўртасидаги дил суҳбати тугамайди. Шоир суратга қараб, шеър ўқиганида адиб ўйчан тинглайди. Шоир бу суҳбатдан бениҳоя мутаассир бўлади. Адиб ўзининг энг қадрдон кишиси эканини, шоирнинг кечинмалари, изтиробларини ён-веридагилар эмас, айнан у тушуниши, ҳис қилишини англайди. Шунинг учун: “Йўлларимда учраса хато, ∕Қийнаб қўйса элим ҳасрати, ∕ Келиб сендан тилайман паноҳ, ∕ Қодирийнинг сўнгги сурати”, -дейди.

Хуршид Давроннинг бошқа мавзудаги шеърларида ҳам тарихга шундай ҳурмат, ишонч билан қаралади. У ўтмишга назар соларкан, ундан ўзига керакли қувват олади. Тарихни тилга олганда, воқеаларни бирма-бир санаб, яшаб ўтган машҳур сиймолар номи, жасорати, хизматини ўқувчига эслатиб ўтирмайди. Тарихий мавзудаги аксарият асарларида улуғ шахсларнинг номи тилга олиниб, ўтмишдаги воқеаларга турли ишоралар қилинади. Абдулла Ориповнинг “Ўзбекистон – Ватаним маним”, Эркин Воҳидовнинг “Ўзбегим” шеърлари бунга мисол бўла олади. Қасида жанридаги ушбу шеърларда халқимиз тарихининг турли даврларига ўзига хос саёҳат қилинади. Тарихда ном қолдирган шахсларнинг фаолияти таъкидланади. Жуда машҳур мазкур шеърлар негизида халқимиз тарихидан ғурурланиш, аждодлардан фахрланиш ҳамда шундай халқнинг мустамлака эканидан изтиробга тушиш ҳисси туради. Шеър асосида мақтаниш, мадҳия турса, унинг таъсир кучи тезда сўнади. Турли байрам, тантанали тадбирлар муносабати билан мадҳия характеридаги шеърлар кўп битилади. Зарурат, буюртма билан ёзилган бундай шеърлар сал вақт ўтгач, эскириб, яроқсиз бўлиб қолган матоҳдай чиқитга чиқади. Агар шеър негизида шоирнинг изтироби турса, у қайси мавзуда бўлишидан қатъи-назар, замонлар ўтса-да, таъсир кучини сақлаб қолади. Асосида ижодкор изтироби турган асар, қайси жанрда бўлмасин, ҳамиша янги бўлиб қолаверади, ҳеч қачон кишиларни бефарқ қолдирмайди. Қадимий халқ қўшиқлари, куйлари, адабиёт тарихи, санъат тарихи шундан далолат беради.

Хуршид Даврон ҳиссиёт орқали мушоҳада юритадиган ижодкор бўлгани боис барча мавзудаги шеърлари негизида ички изтироб ётади. У куз манзарасини ёнаётган гулханларга ўхшатади. Шеърда унинг воқеликни ички дард, изтироб билан кузатиши сезилади. Куз дардли ўйларни уйғотиб юборгани учун: “Дарахтларда ловиллар гулхан, ∕Юрагимда унинг тафти бор. ∕ Боғчадаги хазонлар билан ∕ Учиб юрар кечаги баҳор ∕ Мени ташлаб кетмоқчи дўстни ∕ Тўхтатмоқчи бўлгандай бу он, ∕ Мен жимгина қўлим чўзаман ∕ Ёнаётган гулханлар томон”, — дейди. Хазон – кузнинг рамзи. Чунки кузда дов-дарахт барглари, ўт-ўланлар сарғайиб, хазонга айланади. Бу пайтда япроқ сарғиш-қизғиш рангга киради. Япроқлари сарғиш-қизғиш дарахтлар ёнаётган гулханга ўхшайди. Хуршид Даврон бошқа шеърларида ҳам бир-бирига алоқадор тушунчалардан шу тарзда кенг фойдаланади. Шоир шеърларида кўпинча ҳодисаларига тасаввуридаги тушунчалар асосида ёндашади. У олов-гулхан билан куз фаслидаги дарахтлар япроғи ўртасида ўхшашлик кўради. Бошқа шоирлар сингари Хуршид Даврон ҳам шеърларида метафорадан кенг фойдаланади. “Метафора” юнонча сўз бўлиб, “кўчириш” деган маънони билдиради. Метафора нарса-ҳодисалар ўртасидаги ўхшашликка асосланади. Метафоранинг ўхшатишдан фарқи шундаки, унда ўхшатилаётган нарса тилга олинмаган ҳолда, унинг маъносини ўхшаётган нарса билдириб туради. Ўхшатиш ёки ташбеҳ -дек, -дай қўшимчаларини қўшиш, гўё, худди, янглиғ, бамисоли, каби, сингари, мисоли сўзларини қўллаш орқали ҳосил қилинади. Баъзан ушбу воситаларсиз ҳам ташбеҳ яратилади. Масалан: умр – оқар дарё. Баъзан шеърларда метафора ва ўхшатиш – ташбеҳ ёнма-ён ҳам келади. Хуршид Давроннинг юқоридаги “Ёнаётган гулханлар” шеърида шу ҳолат кузатилади. Шеър:”Кўз ўнгимда бепоён боғлар, ∕ Япроқларда тилларанг ғубор. ∕ Яқинлашиб қолгандек тоғлар, ∕ Ҳаво шундай тиниқ, беғубор”, — деб бошланади. Шеърнинг биринчи бандидаги иккинчи мисра (“Яқинлашиб қолгандек тоғлар”)да ўхшатиш санъати қўлланган. “Дарахтларда ловиллар гулхан” мисраси ҳам метафорага аниқ мисол бўла олади. Шеърдаги “Туманларни қучоқлаган тонг” мисраси метафорадир. “Яширин ўхшатиш” деб таърифланадиган метафорада ижодкорнинг тасаввури миқёси, ундаги тушунчаларнинг уйғунлиги намоён бўлади.

“Самарқандда ойдин тун” шеърида: “Арвоҳларнинг безовта туши – ∕ Чинорларни силкитган шамол” ∕ , — дейилади. Ушбу метафорада шоирнинг ҳиссиёт, кечинмалари ифодаланади. Айни чоғда унда сўзларнинг кундалик мулоқотда сезилмайдиган жиҳатлари кўринади. Ушбу сатрдаги сўзлар алоҳида ҳолида таъсирчанлик касб этмайди. Шеърда улар одатдаги сўзлашувда кўринмайдиган қирраларини намоён қилиб, турфа ҳиссиёт, кечинмалар уйғотади. Шоир ушбу шеърини: “Мудроқ нигоҳ билан боқаман, ∕ Мозий ёди мени қилар маст. ∕ Гўё дарё аро оқаман – ∕ Манзилимни ҳеч кимса билмас…” ∕ деб тугатади. У тарихга бўлакча меҳр билан қарашини, ўтмиш билан боғлиқ нарса-ҳодисалар уни оҳанрабо каби ўзига тортишини шу тарзда таъкидлайди. Теварак-атрофда рўй бераётган адолатсизлик, ноҳақлик, бойлар, амалдорларнинг бебошлиги кишилар кўнглидан олижаноблик, эртанги кунга ишонч ҳисларини ситиб чиқаради. Бундай пайтда барчанинг қалб қандили ҳасад, алам, изтироб иллатларидан хира тортади. Одамлар фақат ўтмишга қараб тасалли олмоқчи бўлади.
Шоирнинг тарихга мурожаат қилган шеърлари марказида қайғуга чўмганча изтироб билан мушоҳада юритаётган ўйчан инсон образи туради. Юксак идеалларга интилган ижодкор асарларида шундай инсон образи кўринади. У ўтмишни ўрганишга, уни бугунги кун билан боғлашга интилади. “Кетаман “Девонул луғотит турк”ка ∕, Ҳасратим, қувончим олиб кетаман. ∕ Мозийни бугунга, заминни кўкка, ∕ Қалбимни “Девонул луғотит турк”ка∕ Улай деб кетаман, бир кун етаман”, — дейди. Кошғарий унга эшик очиб чиқади ва “Салом, набирам!” деб айтади. Шоир ушбу шеърларида боболар руҳи ҳар бир кишига эзгу ишда мададкор бўлиши, тарих халқни руҳлантиришини, шу тарзда таъкидлайди. Хуршид Давроннинг шеърларида қалб, юрак, кўксим, ҳижрон, қон, тош, дарахт, қуёш, ҳаёт каби сўзлар фаол қўлланади. Ушбу шеърда ҳам: “Қалбимни “Девону луғотит турк”ка улайман”, “Қора кўк чодирин сўз ила тилиб, ∕ Манграйган чақмоқни оламан юлиб, ∕ Кўксимга тилмочдек уни тақаман”, — дейилади. “Манграйган” “Девону луғотит турк”даги сўз. “Чақнаган” маъносини англатади. “Қора” сўзи ушбу ўринда “катта” маъносини билдиради. “Қора кўк чодири” деганда “бепоён осмон” назарда тутилади. Шоир осмонни сўз билан тилмоқни, шу пайт чақнаган чақинни кўкси – юрагига тилмоч, яъни таржимон қилишни истайди. У Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғотит турк” асари биз учун беқиёс аҳамиятга эга эканини шу тарзда таъкидлайди. Ушбу қадимий луғат сўзда давр яшашини кўрсатади. Сўзлар ҳам худди одамлар каби яшаб ўтади – туғилади ва ўлади. Улар мана шу оралиқда халқнинг ҳаётини ҳаракатлантириб, уни тарихга муҳрлайди. Сўзларнинг луғатлардаги изоҳисиз тарихни тўлиқ тушуниб бўлмайди. Луғатлар мозийни бугун билан боғлайди. Улар одамларни аждодларининг қувончи, дард, ҳасрати билан яқиндан таништиради. Луғатлар билан танишганда ҳар бир одам нафақат ўтмишдан хабардор бўлади, балки ўзининг кўп ҳолларини ҳам билиб олади.

Ҳар бир киши тарих билан танишаётганида изтиробга тушади. Лекин унинг кўнглида эзгу ҳис-туйғулар уйғонади. Чунки одам ёлғизлик, шафқатсизлик, жоҳиллик қолдирган асоратларни кўрганида зўрлик, зулм инсон шаънига ярашмайдиган жирканч иш эканини англайди. Хуршид Даврон Маҳмуд Кошғарий, Бибихоним каби тарихий сиймолар, Абдулла Қодирий, Мақсуд Шайхзода, Миртемир сингари улуғ ижодкорлар тўғрисидаги шеърларида эрксиз эл ҳасратини ифода қилади. Мустамлака элнинг аҳволи уни изтиробга солади. Шунинг учун тарихга мурожаат қилиб, эл-юрт дарди билан яшаб ўтган улуғ сиймоларга ҳасрат қилади. Чунки ўзини улар билан руҳан яқин ҳис этади. Кишилар ёнма-ён яшаши, лекин бир-бирини тушунмаслиги мумкин. Қарама-қаршилик, низо, можаролар бир-бирини тушунишни истамасликдан келиб чиқади. Аммо турли даврда, бир-биридан жуда узоқда яшаган кишилар баъзан қадрдон бўлиб қолади. Ижодкор ўзига руҳан яқин инсонни топиш мақсадида тарихни ўрганади. Улар замондошларида тополмаган ўзлари истаган хислатни ўтмишда яшаб ўтган сиймоларда кўради. Хуршид Давроннинг тарихий сиймоларга бағишланган шеърларида унинг шундай истаги аёнлашади. Шу боисдан ён-веридаги одамларга мурожаат қилмай, Қодирий суратидан паноҳ тилайди. Замондошлари эмас, Маҳмуд Кошғарий уни “Салом, набирам!” дея кутиб олганини айтади. Унга Ҳожи Абдулазизнинг қўшиқлари юрак байти, сўзлари фарёди бўлиб туюлади. Шоир назарида бу ҳофиз “Ушшоқ”ни ижро этганида асрлар бўйи осмонга бўй чўзиб турган минорлар қалқиб, қадимий чинорлар бир-бирининг кўксига бош қўяди, Гўри Амир даҳмасидаги оппоқ тош ўкириб, унинг остида ётган Мирзо Улуғбекнинг кўзида ёш қалқади. Бу қўшиқ янграганида мойчечаклар сарғайиб, уларнинг баргида тошларнинг кўз ёши сирғалади, ҳаво дардга қорилади. Шоҳизиндадаги қирқ зина қирққа бўлиниб, қўшиқнинг пардаларига айланади. “О, Ҳожи бобо саси нақадар ғамгин, маҳзун”, — дейди шоир. Ушбу сатрда шеърнинг мундарижаси мужассамлашди. Бу мисра турли талқинларга имкон беради. Уни инсон ҳаёти азоб-уқубатларга тўла деган маънода ҳам, бу ғамгинлик, маҳзунлик сабаби юрт мустамлакада экани билан боғлиқ деб ҳам тушуниш мумкин.

Сўз нафақат маънони, балки инсоннинг кайфияти, руҳий ҳолатини ифодалайди. Ҳожи Абдуллазиз сингари улуғ ҳофизлар ўз қўшиқларида сўзларнинг мана шу қирраларини очиб беради. Уларнинг қўшиқларида сўзлар одатдагидан бошқача оҳанг касб этади. Бу оҳангларда аввал сезилмаган маънолар намоён бўлади. Шу боис бу қўшиқлар тингловчиларни ўз оғушига олади. Улар ўзларида кутилмаган ҳолатни ҳис қилишади ва кўнгилларида эзгу кечинмалар туғилади. Шоир Ҳожи Абдуллазиз куйлаган “Ушшоқ”ни тинглаганида оҳанглар билан ёвшан ҳиди орасида боғлиқлик борлигини сезади. Бу алоқадорлик шоирнинг фавқулодда топилмаси саналади. “Расадхона шаҳардан қирлар томон югурар ∕ Ва унинг нафасига ёвшаннинг ҳиди урар” сатрлари “Ҳожи Абдуллазиз ҳақида қўшиқ” шеърининг авж нуқтаси бўлиб кўринади.

022жодкорнинг таъсирчан қалбида теварак-атрофдаги барча нарса акс садо беради. Кимнингдир бехосдан айтган сўзи, нотаниш кишининг овози, нигоҳи, дарахт танасида кўрина бошлаган куртак, ҳавода учиб юрган биргина барг, кўлмакда кўринган нур, осмондаги олис юлдузлар шуъласи, ҳаётда юз берадиган турли воқеалар, ўтмишдан қолган харобалар, осори ақтиқалар ижодкор қалбида турфа хил фикр уйғотади. У ўзи кўрган, эшитган ҳар бир ҳодисадан таъсирланади. Хуршид Давроннинг шеърлари ҳам шундан далолат беради. Уларда шоирнинг кўрган, кузатганлари ифодаланади. Шоир шеърларида ифодаланган фикрни, улардаги образли ифодаларни йиллар давомида зарралаб тўплагани сезилади. Чунки у шеърларида турли тушунчалар, ҳодисаларни яхлит бирлаштиради. Масалан, “Эриб кетар хира туманлар” шеърида туман, ялпиз, осмон, кўз, қайрағоч гули, туш, оқшом, майса, адир, шамол, томдаги тўсин, олча, дераза, юрак, сабза ўт, шабнам, Ватан, ер ости, жангчи ҳақида сўз кетади. Шоир ўз ҳолида бир-бирига алоқасиз бу тушунчалар ўртасида мустаҳкам боғлиқлик борлигини жуда ишонарли ифодалаб беради. Мутолаа қилаётганда, тинглаётганда киши шеърдаги тушунчалар бир-бирига мутлақо яқин эмаслиги хусусида ўйлаб ўтирмайди. Бу унинг хаёлига ҳам келмайди. Чунки шоир шеърда ҳар бири ўзича бир дунё ҳодисаларни бир бутун қилиб, тасаввурда ғаройиб яхлит манзара ҳосил қилади. У бундай дейди: “Эриб кетар хира туманлар, ∕ Капалакдек уйғонар ялпиз, ∕ Осмонда дарё бўлиб туюлар, ∕ Ўтлар узра чопқиллайди кўз. ∕ Қайрағочнинг гули – митти жон -∕ Жаранглайди – таралар атир. ∕ Ва тушларга кирар бу оқшом ∕ Майсаларни қучоқлаб адир. ∕ Шамол елар эркин, қутуриб, ∕ Қурий бошлар томлар тўсини. ∕ Гуллаётган олчани кўриб, ∕ Деразалар очар кўксини. ∕ Ёритганча то юрак ичин ∕ Сабза ўтлар шабнамга қонар. ∕ Ватанини соғинмоқ учун∕ Ер остида жангчи уйғонар”. Кўриниб турибдики, шеърда ўхшатиш, метафора, жонлантириш каби санъатлар бир-бирига боғланиб келади. Шоир улар воситасида алоқасиз тушунча, ҳодисаларни узвий бирлаштиришга эришади.

Бадиий санъатлар фикрни таъсирчан ифодалаш имконини беради. Ижодкорлар шўро даврида улардан фикрни пардалаш мақсадида фойдаланишган. Чунки шўро даврида эрк, озодлик тўғрисида тўғридан-тўғри гапиришга йўл қўйилмаган. Ҳатто, оддий хабарлар ҳам цензор назоратидан ўтказилгач, эълон қилинган. Цензура ходимлари ҳар бир сўз нимага ишора эканига эътибор беришган. Шўро даврида адабиёт ва санъат асарларининг, тарих, фалсафа каби фанлардаги тадқиқотларнинг ҳам дастлаб мафкуравий жиҳатига қаралган. Шўро мафкурасида мос келмайдиган ҳар қандай қараш тақиқланган. Асарларнинг тақдири маъмурий тарзда ҳал қилинган. Мана шундай мустабид замонда ҳам ижодкорлар ўзларининг эрк, озодлик тўғрисидаги истакларини билдиришга интилишган. Бунда уларга бадиий санъатлар қўл келган. Хуршид Даврон тарихга эътибор қаратиш орқали ўқувчилар онгини ёритишга ҳаракат қилган. Шу мақсадда ўтмиш воқеа-ҳодисаларини чиройли ташбеҳ, метафора, жонлантиришлар орқали ифодалаган. “Ботир Намоз ўлими” шеърида: “Даҳшат сочиб таралар қоннинг алвон садоси. ∕ Димоқларга урилар ёвшангуллар нидоси”, — дейилган. Шоир фожеийликни таъкидлаш учун табиат манзарасини метафоралар (Қоннинг алвон садоси, ёвшангуллар нидоси) асосида чизган. Дарахт, ёвшан Хуршид Даврон шеърларида фаол қўлланадиган образлар сирасига киради. Шоир юрт озодлиги, эли эрки учун курашганларни шу тупроқнинг ёвшани ҳам ардоқлайди; уларга ҳалокат яқинлашаётганда далада ўсадиган ёввойи ёвшанлар ҳиди димоқларимизга нидо бўлиб урилсин дейди. Табиатга, ундаги дов-дарахт, ўсимликларга меҳр қўймаган киши бу ҳолатни пайқамайди. Шоир эса борлиқдаги унсурларга ич-ичидан яқинлашади ва ундаги энг майда нарсалар билан кишилар орасидаги боғлиқликни кўра олади. У тунда ўзини дарахтга айлангандек ҳис қилади: “Мен дарахтга айландим тунда ∕ Ва аксимни кўрдим осмонда. ∕ Юлдузларни шохимга ўраб ∕ Боқдим: наво оқди ялтираб. ∕ Капалакдай ухлади дунё, ∕ Ухламади мен каби дарё. ∕ Мен дарахтга айландим тунда -∕ Тонгга қараб ўсди шохларим”. Албатта, дарахт шеъриятда кўп таъриф-тавсиф этилади. Бу образга қадимдан мурожаат қилиб келинади. Хуршид Даврон мулоҳазалари кишини бефарқ қолдирмайди. Албатта, улар инсонларга турлича таъсир этади ва беихтиёр саволлар туғдиради. Бу саволларга ҳар ким ўз ичида ўзича жавоб беради. Жавоблар эса навбатдаги саволларни келтириб чиқаради. Шу тарзда киши ўз-ўзи билан мулоқот-мунозарага киришади. Ижодкорнинг мулоҳазалари эътибор тортганида, саволлар туғдирганида аҳамият касб этади. Шоирнинг қалбини безовта қилган саволлар бошқаларнинг ҳам қалбида ғалаён ҳосил қилади. Кишининг кўнглида тўнғиб ётган туйғулар титроққа тушади.

Кечаги кун – ўтган. Уни ортга қайтариб бўлмайди. Эртанги кун мавҳум. Унга етиш-етмаслик инсоннинг хоҳиш истагига боғлиқ эмас. Одамнинг ихтиёрида фақат бугунги кун туради. Киши бугунги куннинг аҳамиятини ўтган кун ҳақида ўйлаганда англайди. Одамлар шунинг учун тарихга қизиқишади. Ўтмишини унутганлар бугунги кунининг қадрини билмайди. Хуршид Даврон ҳам: “Мен мозийга тикилдим узоқ — ∕ Келажакни англамоқ учун”, — дейди. Чунки одам ўтган кунлари ҳақида ўйлаганида, қадимий обидаларга қараганида, кўҳна буюм-ашёларни кўрганида кўнглида турли кечинмалар кечади. Ўзи билан савол-жавоб қилади. Шу аснода ҳаёт ҳақида аввал англамаган ҳақиқатларини билиб олади. Хуршид Даврон аждодлардан қолган битикларни ўқиганида хаёлида ўша замон одамлари, жангу-жадаллар жонланади. Ёғий отган найзадан кўкси тешилган боболарини кўради ва юрагида оғриқ ҳис қилиб, инграб юборади. Шоир шеърларида “Девонул луғотит турк”ни кўп мутолаа қилишини маълум қилади. Бу китобни ўқиётганида гоҳ ҳасратга ботади, гоҳ қувониб кетади. Ўшанда уйининг деразаси Алпомишнинг совутидай ялтирайди. Остонаси олдидан алп йигитлар оқ отда ерни титратиб ўтади. Манжанақлар харсанг отаётганини кўради. Китоб уни ўтган олис замонларга элтади. Шоир иккита шеърида “Девонул луғотит турк”ни ўқиётиб, Маҳмуд Кошғарийни хаёлан кўргандай бўлганини қайд қилади. У аждодлар ва авлодлар ўртасида ўзаро боғлиқлик борлигини шу тарзда таъкидлайди. Чиндан ҳам кишилар ота-боболари қолдирган моддий-маънавий меросдан фойдаланади. Одамларнинг ҳаёт негизида аждодлар мероси туради. Хусусан, асрий тажрибаларни мужассамлаштирган мақол, қўшиқлар, афсона, ривоятлар кишиларга маънавий мадад, руҳий қувват бериб, ҳаётга интилиши, эзгуликка ишонч ҳисларини уйғотади. Хуршид Давроннинг Маҳмуд Кошғарий, Алишер Навоий, Бобур, Машраб, Чўлпон, Абдулла Қодирий, Ойбек, Миртемир, Мақсуд Шайхзода, Намоз ботир каби сиймоларга бағишланган шеърларида аслида Ватан ва тарих тўғрисида фикр юритилади. Шоир Самарқанднинг ойдин тунида, Афросиёб харобаларида, Бибихоним даҳмасида, Ҳожи Абдуллазиз қўшиқларида ҳам Ватан ўтмиши, бугунги куни ва келажагини кўради.

“Ойбек” шеъри алоҳида эътиборни тортади. Унда Хуршид Давроннинг Ойбекка эҳтироми ифодаланади. Шеър, достонлари, роман, таржима, мақолалари билан ўзбек адабиёти ривожига улкан ҳисса қўшган Ойбек мустабид замонда кўп азият чекса-да, инсонлик шаънига гард юқтирмаган. Ўша даврда кўп ижодкорлар сиёсат зуғумига дош беролмасдан иғвогарона ишларга бош қўшган. Хуршид Даврон Ойбекнинг шеърларини таърифлайди. Унинг шеърлари – нигоҳ. Бу нигоҳ сирларга тўла. Майса нима экани изоҳлаб бўлмаганидек, Ойбек шеърларини ҳам тўла шарҳлаб бўлмайди. Чунки Ойбек майсалар орасидаги тош, дарахтлар устида чарақлаган қуёшни шарафлаган. Тош ўз-ўзича эмас, балки бу олам гўзаллигидан ҳайратланиб ёрилиб кетган. Осмондаги қуёшнинг нури энг майда жонзот – чумолининг кўзигача етган. Чиндан чумоли инига кириб кетади. Қуёш чиқишидан ботишигача тинимсиз ҳаракат қилади. Кейинги бандда Ойбек шеъри ёввойи узумзор оралаб бирдан ёруғликка чиққан ирмоққа ўхшатилади. Ёввойи узумзордан ўтган ирмоқ ток барглари қуюқлигидан кўринмайди. Ёруғликда қуёш нуридан ялтираган ирмоқни кўрганда киши беихтиёр севиниб кетади. Ойбек шеърлари ҳам табиатни чиройли таърифлаши билан кўнгилга ёруғлик олиб киради. Навбатдаги бандда Ойбек шеърлари қари толга қиёсланади. Тол дастлаб тик ўсади, унинг силлиқ танаси чиройли кўринади. Йиллар ўтиши билан танаси қинғир-қийшиқ, пўстлоғи ғадир-будир бўлиб қолади. Ойбек ҳам кўп воқеаларни кўриб, кечириб, жисмонан-руҳан азобланиб толиққан. Аммо дарди, ҳасратини баён этиб, бошқаларни безовта қилмаган. Қувончини ҳам, аламини ҳам тилига чиқармай, кўзига жойлаган.
Иккита тўртликдан иборат иккинчи қисмда дастлаб ўтмишда шоирлар жўшқин ҳис-туйғулар ифодалангани учун шеърни “қуш тили” дейишгани эслатилади. Сўнгра Ойбек шеърни “юлдуз киприги” дея таърифлагани таъкидланади ва: “Ойбек – Ўзбекистоннинг киприги эди”, — дейилади. Яъни Ўзбекистон кўзга, Ойбек унинг кипригига ўхшатилади. Аёнки, киприк кўзни чанг, ғубор, кучли ёруғлик ва бошқалардан ҳимоя этишга хизмат қилади. Ойбек ҳам бутун умрини юрти, халқига бағишлаган. Шеър: “Сўнгги дам бошида сўнаркан осмон, ∕ Шоир кўзларини берди осмонга”, — деб тугалланади. Ойбекнинг суратларига қараган киши унинг кўзлари маънодор ва катта эканини пайқайди. Шеърда Ойбекнинг кўзлари беғубор, катта осмонга ўхшатилади. Бу чиройли топилма Ойбекнинг жисмига ҳам, ҳаёт йўлига ҳам жуда мос келади. Хуршид Даврон бошқа шеърларида ҳам ҳодисанинг ўзига хос жиҳатини белгилайдиган характерли деталларга эътибор қаратади ва уларни ҳис-туйғулари орқали нурлантиради. Ойбекнинг кўзлари катта, чақноқ экани суратларида ҳам билинади. Лекин “Ойбек” шеърида улар улкан шоирнинг теран маъноли сатрлари билан боғлиқ тарзда жуда таъсирчан таърифланади. Бошқа шоирлар Чўлпон, Абдулла Қодирий, Ойбек, Миртемир, Мақсуд Шайхзода, Усмон Носир, Миркарим Осим сингари улуғ ижодкорларга бағишлаб шеърлар ёзишган. Аммо Хуршид Давроннинг улар ҳақидаги битиклари алоҳида ажралиб туради. Шоир ушбу шеърларида ҳам шу шахсларнинг характери, ижодий фаолияти билан боғлиқ ўзига хос жиҳатни муҳим деталга жамлаб, жуда таъсирчан таърифлайди. Хуршид Даврон синчков, зукко бўлгани боис Ойбекнинг “Шеър – юлдуз киприги” деган чиройли таърифини топган. У кўпчиликка маълум бўлмаган ушбу таърифни кучайтириб, ундан “Ойбек”нинг авж нуқтасини ҳосил қилган. “Баҳордан бир кун олдин” муаллифи ўтмиш ҳодисаларига, бугунги кун воқелигига ана шундай нигоҳ билан қарайди ва кўпчилик назарида арзимас, майда туюладиган нарсалар теран ҳақиқатларни яшириб турганига ишора қилади.

“Ватан ҳақида етти ривоят”да ҳам шоир ижодига хос шу хусусият кўринади. Унда алоҳида ривоятлар нақл қилинса-да, Ватан тушунчаси уларни ўзаро бирлаштириб туради. Биринчи ривоятда дунёнинг ярмини эгаллаган Доронинг улкан лашкар билан ўзгалар юртини босиб олишга бориши, кўчманчи халқ эса саҳрога ичкарилаб кетавергани, Доро бу қавмга мақсадини маълум қилишга чопар йўллагани, кўчманчилар шоҳи босқинчилар лашкаридан қўрқмаслиги, аввал қандай яшаган бўлса, ҳозир ҳам шундай: кўчиб, чорвасини боқиб, ов қилиб юргани, чунки уларда душманлардан ҳимоя қилиш керак бўлган шаҳар, қишлоқлар йўқлиги, дашт кўчманчиларнинг уйи экани, у ерда бир мозор борлиги, душман ундаги қабрга тегинса, даштликлар ғазабга келиши, унгача Доро қўшинларига қарши чиқмаслигини билдиради. Доро бу гапни эшитгач, мозорини шу даражада муқаддас билган кўчманчиларни бўйсундириб бўлмаслигини тушуниб етгани баён этилади. Шеърда мозор кишилар учун Ватаннинг бир парчаси экани, аждодлар ётган маскан ҳам авлодларни асраши таъкидланади. Энг муҳими, шоир форс шоҳи Дорони ҳам, даштликлар шоҳини ҳам донишманд инсон сифатида кўрсатади.
“Боболар мозори” шеърида шоҳлар образи ноанъанавий талқин этилган. Чунки адабиётда Доро, Кир сингари ҳукмдорлар образини ёвуз, шафқатсиз босқинчи сифатида гавдалантириш анъанага айлантирилган. Хуршид Даврон Доро ва даштликлар шоҳининг мозорга муносабатини билдириш орқали уларнинг ўзига хос, янгича образини яратган.
“Бир парча ер” шеърида ёш ҳукмдор(афсонавий Мете — Ўғузхон)нинг душманлари уруш бошлаш учун баҳона ахтариб, оти, хотинини беришни талаб қилганда, буни бажаргани, аммо ўн икки ой бир томчи ёмғир тушмайдиган, гиёҳ ўсмайдиган бир парча ерни талаб қилишганида тоқат қилолмай, душман устига ҳужум бошлагани, душманнинг очкўз ҳоқони эса ўз лашкари билан қўрқиб қочгани нақл қилиниб: “Ватан ишқи доимо ҳақ! ∕ Неча замон ўтсаям. ∕ Аждодимиз бу халқ. ∕ Намунадир бизга ҳам!”, — деб хулоса чиқарилади. Учинчи ривоят Ватан тупроғи қудрати тўғрисида. Унда нақл қилинишича, Эрон шоҳи қўшни юртни босиб олгач, кунларини байрам қилиб ўтказади. Аммо тез орада мустамлака ўлкага исёнга тайёргарлик кўрилаётгани хабари етади. Эрон шоҳи вазирларини чақириб, бунга қарши чора топишни талаб қилади. Бош вазир нима бўлаётганини қўшни юрт шоҳининг ўзидан билиб олиш ва шунга қараб иш тутиш зарурлиги, бунинг учун Эрон шоҳи саройидаги боғ майдонининг ярмини қўшни юртдан келтирилган тупроқ билан қоплаш ҳамда исёнга тайёргарлик кўраётган ўлка ҳукмдорини бу ерга чақириш кераклигини айтади. Эрон шоҳи у барибир рост гапни айтмайди-ку деса, вазир қўшни ўлка ҳукмдори боғдаги юрти тупроғига қадам қўйганда дилидагини очиқ айтади дейди. Эрон шоҳи вазир айтгандай тайёргарликдан сўнг қўшни юрт ҳукмдорини саройига чақиртиради. У Эрон шоҳига таъзим қилиб, этагини ўпади. Доим унинг гапларини маъқуллаб туради. Эрон шоҳи бундай ҳукмдорни кўриб, унинг халқи исёнга журъат этмайди деб ўйлайди. Вазирнинг гапини эслаб, қўшни ҳукмдорни боққа бошлайди. У итоатгўйлик билан бош эгиб кета бошлайди. Аммо боғнинг ярмидан ўтганда қўшни юрт ҳукмдори қаддини тик тутиб, унинг халқи босқинчиларга қул бўлмаслиги, жанг қилиб, душманларини мағлуб этишини айтади. Шунда Эрон шоҳи эгилиб, боққа тўшалган қўшни юрт тупроғини қўлига олади ва ҳар қандай қудрат юрт меҳри олдида ожизлигини тушуниб етади. Шеърнинг: “Англади: юрт меҳри уйғоқ ∕ Дилни енгиб бўлмайди. ∕ Ҳатто бошин олсанг ҳамки, ∕ У барибир ўлмайди. ∕ Шуни ўйлаб вужудини ∕ Қучар армон титроғи, ∕ Қандай буюк кучдир ахир, Она Ватан тупроғи”,- ўринларида қадимий ривоят янгича талқин этилгани яққол сезилади.
“Лола гулли пиёла” шеъри Бобурнинг Ҳиндистондаги ҳаёти билан боғлиқ. Унда шоҳ Бобурнинг туғилган юртини соғиниб қийналгани таъсирчан нақл қилинади. Бунинг учун “Лола гулли пиёла” деталидан фойдаланилади. Бобур тожу-тахтдан кўнгли совиб, беҳаловат бўлиб қолганида атрофдагилар чора тополмай ташвишга тушишади. Иттифоқо, бенгаллик бир донишманд чолнинг бир кафт тупроққа қараб фол очиши хабари келади. Бенгаллик чолга мурожаат қилишса, донишманд Бобурни туғилган юрти хокидан ясалган, сиртига етти дона лола тасвири туширилган пиёла таъқиб этаётганини айтади. Кекса бек буни эшитиб: “О, Туркистон, муқаддас диёр!”, — деб йиғлаб юборади. Чунки у Самарқанддан келган карвондан шундай пиёлани сотиб олиб, Бобурга берганини эслайди. Бошқа беклар билан маслаҳатлашиб, пиёлани шаҳар четига элтиб, майда синдириб кўмади. Шундан сўнг Бобур соғайиб, ишини давом эттиради. Унга содиқ беклар эса ҳаловатидан айрилади. Чунки пиёла кўмилган жойда шом пайтида гулхандай бўлиб етти лола кўринаверади.

“Ватан меҳри” шеърида яқин ўтмиш – рус босқини билан боғлиқ воқеалар ҳикоя қилинади. Бу тарихий асосларга эга. Шеърда Кауфман рус босқинчиларига исёнкор Бобонни тутиб келтиришни буюради. Бобон ва унинг ёвқур йигитлари тутқич бермайди. Кутилмаган босқинчи рус аскарига ҳужум қилиб, тоғлар орасига беркинади. Аскарлар тоғ ҳудудини яхши биладиган кекса чол ва неварасини Кауфманнинг ҳузурига келтириб, шулар Бобон қаерга яширинганини билишади дейишади. Чол Кауфманга: “Мен Бобонни топиб бераман. Лекин аввал неварамнинг оёқ-қўлини боғлаб, тоғдан пастга ташланглар”, — дейди. Рус аскарлари чолнинг айтганини қилишади. Чол эса Кауфманга “Неварам қийноққа дош беролмасдан Бобоннинг қаерда эканлигини айтиши мумкин эди. Мен эса Бобонни қаердан топиш мумкинлигини айтмайман. Ўлдирсанг, ўлдир” деб туриб олади. Шеърда бу воқеа баёнидан кейин: “Аммо унут чолнинг ном, ∕ Унут бола номи ҳам. ∕ Ўч олинмай тошга дўниб ∕ Ётар улар қони ҳам. ∕ Бу қон фақат баҳор чоғи ∕ Униб чиқар гул бўлиб ∕ Ва сўроқлар: “Ахир қандоқ ∕ Яшаяпсиз қул бўлиб?!” . ∕ … Бақирсаям тол баргларин ∕ Айлантириб тилларга, ∕ Бу сас етмас музлаб ётган ∕ Ўчдан холи дилларга…”, — деб хулоса чиқарилади. “Ватан меҳри” 1989 йилда битилгани эътиборга олинса, шеърда кўзда тутилган мақсад кишиларда эрк ҳиссини уйғотиш, Ватан озод бўлишини исташ экани аёнлашади.

“Туз ҳақи” шеърида чоҳ кавлаб, хазинага тушган ўғрининг қоронғида ялтираган нарсани олмос-зумрад бўлса керак деб ялаб кўргани, туз экани аён бўлгач, ҳеч нарсани олмасдан чиқиб кетгани, ўғрининг бу ишидан шоҳ ҳайрон қолиб, ҳузуримга келиб сабабини айтса, гуноҳидан кечаман дегани, ўғри шоҳ ҳузурига келиб, бу ердан туз тотганим учун ҳеч нарса олмасдан кетдим дегани, шоҳ унинг мардлигига қойил қолиб яқин мулозим қилиб олгани баён этилиб, асосий муддаога ўтилади. “1989 йил” санаси қўйилган мазкур шеърда шўро даврида ўзбек замини бойликлари талаб кетилгани, халқнинг оғир меҳнат қилиб яшаши эътиборга олинмай, Ўзбекистондагилар фаровон яшайди деб маломат қилингани, бу тузни еб тузлуғига тупуриш экани таъкидланади.

“Ота қабри” “Ватан ҳақида етти ривоят”нинг сўнггиси бўлиб, унда уч ўғилнинг ота меросини эгаллаш йўлида қилган иши баён этилади. Айтилишича, ўлими яқинлашган қария уч ўғлини чақириб, мен оламдан ўтгач, қози ҳузурига борсангиз, у қайси бирингиз меросхўр эканингизни маълум қилади дейди. Чол дунёдан кўз юмгач, уч ўғил қозининг олдига боришади. Қози уларга тоғдаги ғорда бир қария яшайди. Ўша сизларга қайси бирингиз меросхўр эканингизни айтади дейди. Ўғиллар ғордаги чолга бориб учрашади. Чол уларга: “Отангиз тутуриқсиз экан. Меросхўри ким эканини айтмасдан ўлиб кетгани учун унинг мозорини бузинглар”, — дейди. Катта ва ўртанча ўғил меросни эгаллаш мақсадида отаси қабрини бузмоқчи бўлишади. Кенжа ўғил эса бунга йўл қўймайди. Ўғиллар чол ҳузурига қайтишади. Чол уларга қабрни бузишни сизларни синаш учун айтгандим: “Сиз икки жирканч ўғил ∕ Қайтмадингиз бу ишдан — ∕ Энг оғир гуноҳ бўлмиш ∕ Ота қабрин бузишдан”, — дейди ва кенжа ўғил меросга муносиблигини билдиради. Мустақилликка эришилмасдан аввал битилган ушбу шеърда ҳам қадимий ривоят нақлини тугатгач, шоир ўқувчиларга: “Бизлар қайси ўғилмиз, ∕ Айтгин, замондош ўртоқ, ∕ Тўнғичми, ўртанчами, ∕ Ё кенжами – ўйлаб боқ?!”, — деган савол беради. Шу ўринда муаллифнинг мақсади аён бўлади. У кўҳна ривоятларни нақл қилиш орқали мустамлака бўлиб яшашга кўниккан кишилар қалбида эрк, озодликка интилиш истагини уйғотмоқчи бўлади. Шоирнинг ана шунияти “Ватан ҳақида етти ривоят”ни бирлаштириб туради. Хуршид Даврон ривоятлар сюжетини баён этиш билан чегараланмайди. У воқеаларни ўз замонига боғлаб, замондошларига мурожаат қилади. Ўтмишда кечган ҳодисалар бугунги ва эртанги кунга ҳам дахлдор экани, уларда теран ҳикмат мужассамлигига эътибор қаратади. Таъсирчан тилда баён этилган ривоятлар ва улардан чиқарилган хулосалар юракка бориб етади. Янгича теран талқинлар шундай таъсирчанликни келтириб чиқаради. “Ватан ҳақидаги етти ривоят”нинг аҳамияти шундаки, Хуршид Даврон унда ўтмиш воқеаларининг эътибор қилинмаган энг муҳим жиҳатларини топиб, уларга янги мазмун, ҳаёт бахш этган. Шоир воқеликни содда, аниқ, тушунарли ифодалаган. У бошқа мавзудаги шеърларида ҳам сўзларни саралаб, нозик ҳис қилиб қўллайди.

Умуман, Хуршид Даврон ижодида тарихий мавзу кенг ўрин эгаллайди. У шеърий, насрий асарларида тарихий воқеаликни ўз замони билан боғлайди, ўтмиш ҳодисаларига бугунги куннинг илғор зиёлиси нигоҳи билан қарайди. Хуршид Даврон асарлари бошқа ижодкорларнинг шеър, қиссаларидан айни жиҳати билан фарқланади. У ҳодисаларнинг моҳиятини очишга, уларнинг янги жиҳатларига эътибор қаратишга интилади, воқеликка эҳтирос билан муносабат билдиради. Шеърлари негизида ички изтироб ётса-да, ҳиссиётга берилмайди. Унинг изтиробида ҳиссиёт мушоҳада билан бирлашиб кетади. Шоир ҳодисалар тўғрисида оҳисталик билан сўз бошлаб, жиддий мушоҳадага ўтади ва эҳтирос-ла хулоса чиқаради. Бу унинг шеърларига ўзига хос таъсирчанлик бағишлайди. Шоир тарихга дахлдор нарса-ҳодисаларни мушоҳада юритиш, мулоҳаза айтиш учун зарурий восита қилиб олади. Шеърлари замондошларига қаратилгани яққол билиниб туради. Хуршид Даврон кўпинча мақсадини яширмасдан, очиқча мурожаат қилади. Шеърлари жиддий фикр билан якунланади. Улардаги хулоса ўткирлигидан портлаш рўй беради гўё. Шоир айтиши зарур фикрни барчага тушунарли тарзда ифодалайди. Бунинг учун энг муносиб сўзларни топа билади.
Хуршид Даврон шеърларидаги образлар, ташбеҳ, метафоралар воқеликнинг ўзидан олинган, сунъий тарзда тўқилмаган. Уларнинг аксарияти ўтмиш билан боғлиқ. Албатта, Хуршид Даврон шеъриятда янги шакл, йўналиш яратган эмас. Янги шакллар узоқ замонлар мобайнида тайёрланади. У ҳис-туйғу, кечинмаларини Ойбек, Абдулла Орипов каби шоирлар ижод қилган шаклда ифода этади. Образларида ҳам сўз санъатининг моҳир намояндалари асарларидан ижодий таъсирланиш сезилади. Баъзи шоирларнинг шеърларида айрим сўзлар алоҳида ажралиб туради. Улар кўпинча шевага хос ёки архаик сўз бўлади. Шеърда айни сўзга урғу берилади. Хуршид Даврон ижодида эса бундай ҳолат кузатилмайди. Унинг сўзлари мантиқан боғланиб, асосий мақсадни ифодалашга хизмат қилади. Шоирнинг Ватанга чексиз муҳаббат, халқига адоқсиз меҳридан пайдо бўлган шеърларида ҳар бир сўз ўз ўрнида тургани аниқ билинади, ортиқча, тасодифий сўзлар кўринмайди. Бу ижодкорнинг ўзига хос маҳоратидан далолат.

Манба: Абдулла Улуғов. Қалб қандили: адабий-танқидий мақолалар. Адабий портрет. Адабий-танқидий очерк. Тошкент.,Akademnashr. 2013.

022

(Tashriflar: umumiy 71, bugungi 1)

Izoh qoldiring