1868 yil 2 may Samarqand rus bosqinchilari tomonidan zabt etildi.

1868
Шу чоғда амирнинг ўғли Ғузор ҳокими Абдумалик тўра Шахрисабз ва Китоб халқи билан бирлашиб, Самарқанд қалъасини бир неча кун муҳосара этди, яна амирнинг бир турли тадбири билан тарқалишдилар.
Шу орада генерал Фун Кауфман амирнинг қўшиниға ғалаба қилиб, уни сулҳга мажбур этадир (2 июн, 1968 йил). Фун Кауфман қолома аскари билан қайтиб келиб, Самарқанд халқини қатли ом қилғондан сўнг, қонли қўли билан шу хитобномасини ёзиб, Самарқанд халқини тинчлиққа чақирди.

1868

Ҳожи Муин
ГЕНЕРАЛ ФУН КАУФМАННИНГ ХИТОБНОМАСИ

Бу кунларда Туркистоннинг «фотиҳи» бўлғон генерал Фун Кауфманнинг Самарқанд шаҳрини олғондан кейин халқни тинчлиққа даъват қилиб ёзғон бир хитобномасининг асли нусхаси қўлимизга тушди.
1868 йил 2 май (янги ҳисоб билан 18 майда) Фун Кауфман амир Музаффар аскари билан урушиб, Самарқандни олғоч, сўнгра Самарқанд аркида бир мунча аскарни қувиб, ўзи қўшини билан Каттақўрғон ва Панжшанби томонға юриш этадир. Шу чоғда амирнинг ўғли Ғузор ҳокими Абдумалик тўра Шахрисабз ва Китоб халқи билан бирлашиб, Самарқанд қалъасини бир неча кун муҳосара этди, яна амирнинг бир турли тадбири билан тарқалишдилар.
Шу орада генерал Фун Кауфман амирнинг қўшиниға ғалаба қилиб, уни сулҳга мажбур этадир (2 июн, 1968 йил). Фун Кауфман қолома аскари билан қайтиб келиб, Самарқанд халқини қатли ом қилғондан сўнг, қонли қўли билан шу хитобномасини ёзиб, Самарқанд халқини тинчлиққа чақирди (фақат имзоси ўзгартирилди).

«Туркистон женерал губернатори барчани огоҳ бўлмоқ учун маълум қиладур. Подшоҳ императорга тобе юрт ичинда давом-тартиб ва осойишталиқни тушурмай ушлаб турмоқни ва ҳамсоялар билан тотувлиқ ва ошнолиқ қилиб турмоқни маним давлатхоҳим манга буйруқ қилиб эди. Жаноби олий Бухоро Амири оқ подшоҳнинг хайрлиқ ниятига кўб вақт инобат қилмади. Тотувлиқ ҳақинда ихлоси ишондирғанимға шубҳа қилиб, Бухоро вилоятиға фойдали меним юборган аҳдномамга кўнмади. Тотувлиқ қилмоқ учун Ўрусия ерининг четидан аскарларим билан кўтарилиб чиқмоққа тейишли бўлди.
Самарқанд ва Каттақўрғонни олғонимдан сўнг, неча маротаба Бухоро аскарлари устидан ғалаба бўлғандан сўнг, охир Амир кўрдики, ўрус билан суғуш қилмоқ Бухоро ҳалоклигига борадир. Ўз фойдаси учун ва Бухоро халқининг хайриятлиги учун Ўрусия билан тотувлиқда ва ошнолиқда турмоқ авлороқдир.
Улуғ императур ҳазратлари ихтиёри эмди бажо келтирилди, комил рози бўлғоннинг ростлиғиға ўз муҳри билан юборилган аҳдномани маҳкам қилиб Ўрусия билан яраш қилди.

Мундан буён Ўрусия билан Бухоронинг сарҳад ерлари будур:
Зарафшон даласини Шаҳрисабз бегига тобе ердан ажрататурғон тоғнинг усти билан Зарафшон дарёсиға қараб боратурғон тоғлар билан ёндан сўл, мағриб тарафи Каттақўрғондан Зарафшон дарёсининг даласи орқали Оқ тоғнинг устини кесиб ўтиб, сарҳади мағриб тарафи Нурота қўрғонини Бухоро вилоятиға қолдируб, Нурота тоғининг баланд тепаси билан юрур.

Ушбуни улуғ оқ подшоҳнинг тобеида бўлғувчиларнинг барчасиға маълум қилиб амр қиламан: чет ернинг босмоғидан қўрқмайинча, тотувлиқда ва тинчлиқда турингизлар, ўз ишларингиз: деҳқончилиқ ва касб-савдоларингизни қилингизлар. Тинчлиқни бузғон оқ подшоҳнинг душманлари, албатта, халқнинг ҳам душманлари, шундайин одамларни ушлаб ҳокимингизга топширингизлар, қонун бўйинча жазо берилмаги учун.
Ёзилди 21 саратон, 1868 йилда Самарқанд шаҳринда.
Туркистон генерал ғубернатури ҳенерал-адютанд Фун Кауфман муҳрларини босдилар.

Хитобноманинг остида Фун Кауфманнинг ўзбекча ёзувли муҳри бор. Ичидаги хати шудир: «Туркистон генерал губернатури ҳенерал-адютанд Фун Кауфман».
Бу хитобноманинг тил жиҳатдан ҳам аҳамияти йўқ эмас. Хитобномада «генарал» сўзи уч ўринда уч турли ёзилғон. Бунда тотор тилининг таъсири борлиғи ҳам кўринадир. Чунки рус аскари ичида тотор бўлғонидек, аскар бошлиқлари ҳузурида тотордан тилмочлар ҳам бор эди.

«Маориф ва ў утғувчи» журнали, 1926 йил, 1-сон

Image

1868

Hoji Muin
GENERAL FUN KAUFMANNING XITOBNOMASI

Bu kunlarda Turkistonning «fotihi» bo’lg’on general Fun Kaufmanning Samarqand shahrini olg’ondan keyin xalqni tinchliqqa da’vat qilib yozg’on bir xitobnomasining asli nusxasi qo’limizga tushdi.
1868 yil 2 may (yangi hisob bilan 18 mayda) Fun Kaufman amir Muzaffar askari bilan urushib, Samarqandni olg’och, so’ngra Samarqand arkida bir muncha askarni quvib, o’zi qo’shini bilan Kattaqo’rg’on va Panjshanbi tomong’a yurish etadir. Shu chog’da amirning o’g’li G’uzor hokimi Abdumalik to’ra Shaxrisabz va Kitob xalqi bilan birlashib, Samarqand qal’asini bir necha kun muhosara etdi, yana amirning bir turli tadbiri bilan tarqalishdilar.
Shu orada general Fun Kaufman amirning qo’shinig’a g’alaba qilib, uni sulhga majbur etadir (2 iyun, 1968 yil). Fun Kaufman qoloma askari bilan qaytib kelib, Samarqand xalqini qatli om qilg’ondan so’ng, qonli qo’li bilan shu xitobnomasini yozib, Samarqand xalqini tinchliqqa chaqirdi (faqat imzosi o’zgartirildi).
«Turkiston jeneral gubernatori barchani ogoh bo’lmoq uchun ma’lum qiladur. Podshoh imperatorga tobe yurt ichinda davom-tartib va osoyishtaliqni tushurmay ushlab turmoqni va hamsoyalar bilan totuvliq va oshnoliq qilib turmoqni manim davlatxohim manga buyruq qilib edi. Janobi oliy Buxoro Amiri oq podshohning xayrliq niyatiga ko’b vaqt inobat qilmadi. Totuvliq haqinda ixlosi ishondirg’animg’a shubha qilib, Buxoro viloyatig’a foydali menim yuborgan ahdnomamga ko’nmadi.
Totuvliq qilmoq uchun O’rusiya yerining chetidan askarlarim bilan ko’tarilib chiqmoqqa teyishli bo’ldi.
Samarqand va Kattaqo’rg’onni olg’onimdan so’ng, necha marotaba Buxoro askarlari ustidan g’alaba bo’lg’andan so’ng, oxir Amir ko’rdiki, o’rus bilan sug’ush qilmoq Buxoro halokligiga boradir. O’z foydasi uchun va Buxoro xalqining xayriyatligi uchun O’rusiya bilan totuvliqda va oshnoliqda turmoq avloroqdir.
Ulug’ imperatur hazratlari ixtiyori emdi bajo keltirildi, komil rozi bo’lg’onning rostlig’ig’a o’z muhri bilan yuborilgan ahdnomani mahkam qilib O’rusiya bilan yarash qildi.

Mundan buyon O’rusiya bilan Buxoroning sarhad yerlari budur:
Zarafshon dalasini Shahrisabz begiga tobe yerdan ajrataturg’on tog’ning usti bilan Zarafshon daryosig’a qarab boraturg’on tog’lar bilan yondan so’l, mag’rib tarafi Kattaqo’rg’ondan Zarafshon daryosining dalasi orqali Oq tog’ning ustini kesib o’tib, sarhadi mag’rib tarafi Nurota qo’rg’onini Buxoro viloyatig’a qoldirub, Nurota tog’ining baland tepasi bilan yurur.

Ushbuni ulug’ oq podshohning tobeida bo’lg’uvchilarning barchasig’a ma’lum qilib amr qilaman: chet yerning bosmog’idan qo’rqmayincha, totuvliqda va tinchliqda turingizlar, o’z ishlaringiz: dehqonchiliq va kasb-savdolaringizni qilingizlar. Tinchliqni buzg’on oq podshohning dushmanlari, albatta, xalqning ham dushmanlari, shundayin odamlarni ushlab hokimingizga topshiringizlar, qonun bo’yincha jazo berilmagi uchun.
Yozildi 21 saraton, 1868 yilda Samarqand shahrinda.
Turkiston general g’ubernaturi heneral-adyutand Fun Kaufman muhrlarini bosdilar.

Xitobnomaning ostida Fun Kaufmanning o’zbekcha yozuvli muhri bor. Ichidagi xati shudir: «Turkiston general gubernaturi heneral-adyutand Fun Kaufman».
Bu xitobnomaning til jihatdan ham ahamiyati yo’q emas. Xitobnomada «genaral» so’zi uch o’rinda uch turli yozilg’on. Bunda totor tilining ta’siri borlig’i ham ko’rinadir. Chunki rus askari ichida totor bo’lg’onidek, askar boshliqlari huzurida totordan tilmochlar ham bor edi.

«Maorif va o’ utg’uvchi» jurnali, 1926 yil, 1-son

(Tashriflar: umumiy 78, bugungi 1)

Izoh qoldiring