G’ozi Olim Yunusov haqida ikki maqola.

044
Ғози Олим Юнусовнинг дастлабки мақолалари, жумладан, “Туркистон” газетасининг 1922 йил 18 декабрь сонида босилган “Ўзбекларда эл таниш иши” мақоласи фольклорга бағишланган дастлабки илмий тадқиқотлардан ҳисобланади. Унда биринчи марта: “ўзбекнинг биринчи эпоси “Алпомиш”дир. У Гомернинг “Илиада”сига тенг бир асардир”, – дея буюк достонимизга жуда юқори ва ҳаққоний илмий баҳо берилганди. У фольклор асарларини дастлабки нашр эттирувчилардан ҳам биридир.

09

Атоқли фольклоршунос олим Ҳоди Зариф тоғаси, онаси Зайнаб Муҳаммадолим қизининг укаси, биринчи ўзбек профессори, йирик тилшунос, фольклоршунос Ғози Олим Юнусовни ўзининг биринчи устози ҳисоблар, 1919 йили отаси Тиллахўжа Умархўжа ўғли вафотидан кейин бир муддат, асосан, тоғасининг уйида яшаганини, мустақил ўқиб-ўрганиши ва фан оламига киришида унинг алоҳида хизматлари борлигини суҳбатларда қайта-қайта таъкидларди. Чиндан ҳам Ғози Олим Юнусов Қоҳира ва Истанбул университетларида тил ва адабиётдан ташқари тарих, фалсафа ва иқтисоддан мукаммал билим олган, араб, форс, немис, рус ва туркий тилларни пухта эгаллаган йирик мутахассис эди. юксак замонавий ва пухта билимга эга бўлган олим сифатида Ўзбекистонда маданий қурилиш, тил ва имло масалаларини ҳал қилишда фаол иштирок этди, тилшунослик, адабиётшунослик, фольклоршунослик, тарих, этнография, фалсафа ва ҳуқуқшунослик билан жиддий шуғулланди. У вақтларда Ғози Олим Юнусов мазкур соҳаларнинг йирик мутахассиси, зўр билармони ҳисобланарди.

Ғози Олим Юнусов Туркистон маориф халқ комиссарлиги ҳузуридаги илмий кенгаш (1918-1920) ва театр-этнографик билим ҳайъати (1920-1924) аъзоси ҳамда ўзбек билим ҳайъати (1920-1924) раиси сифатида фольклор ва этнография материалларини тўплаш, ўқув қўлланмалари тузиш, имло қоидаларини ислоҳ қилиш ва ихчамлаштириш ишларида қатнашди, раҳбарлик қилди, айни пайтда, савдо жамиятида, адлия халқ комиссарлигида ишлади. бу ерда адлия қонун-қоидаларини ўзбек тилига таржима қилди, иқтисод ва адлия атамаларидан икки тилли луғатлар тузди. Атоқли олим Ўзбекистон маориф халқ комиссарлиги фан бўлимининг илмий котиби ва Ўзбекларни ўрганиш қўмитасининг раиси бўлиб ишлаган йилларида ҳам (1925-1929) жуда катта ташкилотчилик ишларини олиб борди. Ўзининг “Ўрта Осиё туркийларининг янги алифбоси”, “Янги ўзбек лотин алифбосини ўрганиш учун” каби мақолаларида араб имлосидан лотинлаштирилган ўзбек ёзувига ўтишнинг ижобий сираларини ҳар жиҳатдан пухта таҳлил қилиш орқали бундай жараённинг илмий-амалий ва маърифий аҳамиятини қатъийлик билан асослаб берди.

“Тоғам Ғози Олим Юнусов менинг биринчи устозим ҳисобланади, – деб эслаб қолди бир куни домла. – мен В.В.Бартольд, А.А.Диваев, Е.Э.Бертельс каби ўз даврининг таниқли алломалари билан биринчи марта унинг хонадонида танишганман. У фақат мени эмас, амаким – Аҳмадхўжанинг ўғли Маҳмудхўжани ҳам илм йўлига солган олимлардан. Биласизлар, Фозил Йўлдош ўғлининг “Алпомиш”, “Интизор”, “Зулфизар” каби кенг қамровли ва бадиий юксак достонлари худди шу Маҳмуд Зарифов томонидан ёзиб олинган. Кейинроқ тоғам Буюк Каримов, Мансур Афзалов каби олимларни менга бириктириб қўйган бўлса ҳам, уларнинг тарбиясига алоҳида эътибор берган. Ҳатто Элбек, Ғулом Зафарий каби ижодкорларга ҳам халқ ижоди намуналарини тўплашда йўл-йўриқлар кўрсатганини биламан.

Ғози Олим Юнусов фольклор намуналарини бахшилар, эртакчилар, қўшиқчилар ва бошқа ижодкор-ижрочилар оғзидан бевосита, айнан, ўзгартирмай, айтувчи шевасида ёзиб олишни бошлаб берган олимдир. Унгача эълон қилинган намуналар, ҳатто Ҳерман Вамберининг 1867 йили босилган китобидаги фольклор асарлари ҳам саводли кишилардан олинган. табиийки, уларда муайян “қўл уришлар” мавжуд. Тоғам ўзи кўп илмий сафарларда бўлиш билан бирга, уч йирик комплекс экспедицияга – 1929 йили Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларига, 1930 йили Хоразмга, 1932 йили Чирчиқ ва Оҳангарон воҳаларига уюштирилган фольклор, этнография ва диалектология экспедицияларига бошчилик қилган. унинг “алпомиш” достони, алла жанри тўғрисидаги мақолалари ҳали ҳам ўз қимматини йўқотган эмас. 1926 йили “маориф ва ўқитғувчи” журналида имзосиз босилган “ўзбек эл адабиётига тегишли маълумотларни тўпловчиларга қўлланма” ҳам Ғози Олим Юнусов томонидан ёзилган”.

Ғози Олим Юнусовнинг дастлабки мақолалари, жумладан, “Туркистон” газетасининг 1922 йил 18 декабрь сонида босилган “Ўзбекларда эл таниш иши” мақоласи фольклорга бағишланган дастлабки илмий тадқиқотлардан ҳисобланади. Унда биринчи марта: “ўзбекнинг биринчи эпоси “Алпомиш”дир. У Гомернинг “Илиада”сига тенг бир асардир”, – дея буюк достонимизга жуда юқори ва ҳаққоний илмий баҳо берилганди. У фольклор асарларини дастлабки нашр эттирувчилардан ҳам биридир. Масалан, 1922 йили сирдарёлик Ҳамроқул бахши ва булунғурлик Фозил шоирдан “Алпомиш” достонидан парчалар ёзиб олиб, “Билим ўчоғи” журналининг 1923 йилги 2-3-қўшма сонида эълон қилинганди. шунга қарамай, мазкур улкан аллома ўз фаолиятининг кейинги йилларида фольклор билан деярли шуғулланмаган. Бунинг сабабини сўраганимизда устоз шундай жавоб бергандилар:

“Тоғам биринчи навбатда ўзини тилшунос ва этнограф-тарихчи ҳисобларди. У 20-йилларда жуда кўп диалектологик ва этнографик материаллар тўплаган олимдир. 1926 йил охирларида у менга: “Мана, сен фольклоршунос бўлмоқчисан, яна бир қанча ёшлар етишиб чиқмоқда. Энди мен бемалол тилшунослик билан шуғуллансам бўлади”, – деганди. Чиндан ҳам тоғам фаолиятининг кейинги ўн йилида ўзбек уруғлари, уларнинг тарихи, тарқалиши ва тили тўғрисида фундаментал тадқиқотлар олиб борди. Афсуски, улардан фақат “Ўзбек лаҳжаларини таснифлашда бир тажриба” китоби нашр этилган, холос. Ҳозир ҳам бу китоб билан танишсангиз, тадқиқотчи ҳар бир шева ҳамда шевалар гуруҳига хос фонетик, лексик ва морфологик хусусиятларни жуда ҳам нозиклик билан кўрсата олганига қойил қоласиз. Китобдаги ўзбек шеваларининг этнолингвистик таснифи илмий асослангани билан алоҳида диққатга сазовордир. Тўғри, ўзбек диалектологлари кейинги йилларда жиддий ютуқларни қўлга киритдилар. Қирқдан ортиқ ўзбек шевалари ўрганилди, касб-ҳунар лексикасига доир бой материал тўпланди. А.Б.Боровков, В.В.Решетов каби олимлар ўзбек шеваларини янгидан таснифладилар. Ш.Шоабдураҳмонов, Ф.Абдуллаев, С.Иброҳимов, Х.Дониёров, А.Ишаевнинг тадқиқотлари эълон қилинди. Аммо бу ишларни камситмаган ҳолда айта оламанки, тоғамнинг китоби ва у томонидан амалга оширилган ўзбек лаҳжаларини тасниф қилишдаги бир тажриба ҳамон тадқиқотчиларнинг диққат марказида турибди, у ҳеч қачон ўз долзарблигини йўқотмайди.

Бу ўринда яна бир нарсани алоҳида таъкидламоқчиман: 30-йиллар бошида Ўзбекистонда халқ комиссарлар кенгаши қошидаги фан қўмитаси ўша даврнинг йирик тилшуноси сифатида тоғамга ўзбек тилининг илмий грамматикасини ёзишни топширди. Тоғам бу ишга жуда катта иштиёқ билан киришди. Ҳатто жаҳон миқёсидаги илмий адабиётлар билан танишиш ва йирик олимлар билан мулоқот қилиш мақсадида 1934-1935 йиллари қарийб бир йилга яқин Ленинградда яшади. Натижада, тўрт-беш йил ичида ўзбек тилининг илмий грамматикаси ёзиб тамомланди. 1937 йили тоғам қамоққа олингач, унинг бутун шахсий архиви билан биргаликда, сал кам минг саҳифадан иборат бўлган ўзбек тилининг илмий грамматикаси қўлёзмаси ҳам олиб кетилди. Ундан нусха кўчирилмаганди. Ҳозиргача мазкур ноёб тадқиқот ва тоғам шахсий архивининг тақдири маълум эмас…

Эҳ, у давр ғоятда оғир йиллар эди. Бугун ўша воқеаларни эсласам, шундай ноёб ва бой мероснинг бутунлай йўқолиб кетишида қай бир нуқталарда ўзимни ҳам айбдор ҳисоблайман. (ахир, унинг муайян қисмини сақлаб қолиш имконияти мавжуд эди-ку!) Бир мисол келтирай. Тоғам 1926 йили “Маориф ва ўқитғувчи” журналида “Алла тўғрисида бир-икки оғиз сўз” мақоласини ва Эргаш Жуманбулбул ўғлидан ёзиб олинган бир алла матнини эълон қилганини биласиз. Тоғамнинг архивида оталар ва боболарнинг болани тиззасига олиб туриб эркалаб айтадиган “ҳуйя” қўшиғининг ғоятда бадиий гўзал бир намунаси ҳам бор эди. Кейинги барча экспедициялар давомида бундай намунани биладиган кишини учратмадик[1].

Бу қўшиқни тоғам кимдан ёзиб олгани ҳам ҳозир хотирамда йўқ. Ўша йиллари ундан нусха кўчириб олишим ёки уни эълон қилишда ўзбек тилининг илмий грамматикасини ёзиш билан ниҳоятда банд бўлган тоғамга ёрдам беришим мумкин эди-ку! Масаланинг бошқа жиҳати ҳам бор. Гап шундаки, 1934 йили Тил ва адабиёт институтида фольклор архиви янгидан ташкил этилди. Фольклор архивини Самарқанддан Тошкентга кўчиришда турли жойларда қолган материаллар бир жойга жамланди. Ҳатто кўчишда йўқолган айрим намуналарни қайтадан ёзиб олиш тадориги ҳам кўрилди. Тоғам эса ўзи ёзиб олган ва тўплаган материалларини ҳамон ўз уйида сақларди. Бу материалларни фольклор архивига олишда сусткашлик қилдик. Агар тоғамни кўндириб, 1934-1935 йиллари материалларни архивга олганимизда, йўқолмай, сақланиб қолган бўлармиди?!. Яна ким билади дейсиз? Нима бўлганда ҳам, тарих бизга бу имкониятни бермаган, энди уни ортга қайтариб бўлмайди. Ахир, айтадилар-ку: “сўнгги пушаймон ўзингга душман”.

Боз устига, ўша давр ташвиқоти, қўрқув, ўз жонимизни сақлашга уриниш туфайли Ғози Олим Юнусов, Фитрат сингари устозларга нисбатан сал бошқачароқ муносабатда бўлганмизми, дейман. Ҳар ҳолда беайб парвардигор… Кўп ўтмай миллатчи сифатида мени ҳам ишдан ҳайдадилар. Ўша давр матбуоти саҳифаларига назар солсангиз: “Отажон Ҳошим, Фитрат, Ғози Олим Юнусов каби халқ душманлари, уларга эргашган Ҳоди Зариф, Буюк Карим сингари буржуа миллатчилари…” қабилидаги яланғоч жумлаларга кўзингиз тушади. қизиқ, бутун умр давомида она халқинг ижодини тўплаб ва ўрганиб келсанг-у, яна миллатчи, бунинг устига, буржуа миллатчиси бўлсанг…”

Мазкур суҳбат кейинроқ бўлганди. Бундан олдинроқ, яъни, тахминан 1926 йилнинг сентябрь ойида Ғози Олим Юнусовнинг халқ оғзаки ижодига доир мақолалари билан танишиб, “Билим ўчоғи” журналининг 1923 йилги 2- 3-қўшма сонида “Алпомиш” достонига муқаддима”сида: “янги адабиётимизга кучли миллий асос бизнинг халқ адабиётимиз бўлиши керак”лигини таъкидлаб, достон “Тошкент ва Самарқанд уездларида яшайтурғон ўзбекларнинг машҳур оқинлари Ҳамроқул бахши ва Фозил жиров Йўлдош ўғлининг оғзидан” ёзиб олинганини айтади. Аммо қайси ўринлари қайси бахшидан ёзиб олингани аниқ кўрсатилмаган. Журналда босилган парчани матн жиҳатидан ўрганиш, уни Фозил шоирдан 1928 йили иккинчи марта ёзиб олинган нусха билан қиёслаш шуни кўрсатдики, достоннинг бошланишидан Бойсарининг қалмоқ элига кўчишигача бўлган қисм (журналда 39-44-саҳифалар) Фозил Йўлдош ўғли варианти, Бойсарининг қалмоқ элига кўчишидан Алпомишнинг сафарга чиқиб, мозоротда тунашигача бўлган қисм (журналда 45-58-саҳифалар) Ҳамроқул бахши варианти, Алпомиш ва Барчин руҳларининг айтишуви (журналда 58- 59-саҳифалар) яна Фозил шоир бўйича берилган. Фозил шоирдан берилган қисм иккинчи вариантга нисбатан анча қисқалиги ҳам аниқланди. Бу нарса нашрга тайёрловчи томонидан қисқартирилган бўлиши ҳам мумкин. Аммо нашрга тайёрловчи Ғози Олим Юнусов муқаддимада шундай ёзади: “Алпомиш” достони бундан бир неча йиллар илгари турк этнографи, муҳтарам профессор Абубакир Диваев томонидан ёзилиб, ўтган йил маориф комиссариатининг билим кенгаши олдидағи қирғиз-қозоқ билим ҳайъати томонидан китобча ҳолида бостирилғон эди. Мен Қозонда босилғон яна бир қозоқча “Алпомиш” достонини кўрган эдим… Профессор диваевникида достоннинг биринчи воқеасиғина кўрсатиладур. Иккинчи воқеасики, бу достоннинг фожеъ ва шоирона қисми кўрсатилмайдур. Биринчи воқеадан-да кўп муҳим лавҳалари тушиб қолғон. қозон босмасида бунга тескари ҳолни кўрамиз. Достоннинг биринчи воқеаси ёзилмасдан иккинчи воқеасиғина ёзилғон. Фақат бунда кўп гўзал лавҳалар тушиб қолғон ва оқиннинг истеъдодсизлиғидан достоннинг нафосатига кўп зарар келтирилган.

Менинг томонимдан ёзилғон “Алпомиш” достонига Алпомиш ботирнинг бошидан ўтган бутун воқеалар кирадур (кўрсатилади). мен бу достонни ўзбек оқинлари оғзидан ёзғонда эшитилганича ёзишға ва воқеаларинда-да ҳеч бир лавҳани, ҳатто айрим таъбирларни қолдирмасға тиришдим. бундан мақсадим шул маҳаллалардаги (Самарқанд ва Тошкент уездларидаги) ўзбекларнинг лаҳжаларини қайд қилмоқ ва воқеаларни тўлалиғича сақламоқ эди”. (“Билим ўчоғи”. 1923. 2-3-сон. 38-бет.)

Ғози Олим Юнусовнинг бу мулоҳазаларидан олим “Алпомиш” достонини тўла равишда ёзиб олган экан деган хулосага келиш мумкин. чунки у достоннинг қозон ва Абубакир Диваев нашрларининг чала эканини эслаб, ўзи ёзиб олган вариантда “Алпомиш ботирнинг бошидан ўтган бутун воқеалар” кўрсатилганини таъкидлайди. Шундай бўлса, унда қўлёзма қаерда қолди? Нега олим журналдаги парчани бир бахши варианти асосида эмас, икки бахшидан ёзиб олинган матнларни аралаштириб берган? Ҳар икки бахши вариантини алоҳида-алоҳида тўла равишда қаламга олганми ёки улардан парчалар ёзиб олганми? Бу саволларни аниқлаш ҳамда аспирантлик ишларим ҳақида ҳисобот бериш мақсадида устознинг олдига бордим. Домла менинг саволларимни эшитиб, хусусан, журналда эълон қилинган “Алпомиш” матнининг икки бахшига тегишли қисмларини аниқлаганимдан ғоятда хурсанд бўлиб, шундай дегандилар: “фольклоршунослик халқ оғзаки ижоди намуналарини ёзиб олиш ва ёзиб олинган асарлар матни устида ишлашдан бошланади. Кўплар матн устида ишлаш ёзма адабиётга тегишли деб ҳисоблайди. Бу унчалик тўғри эмас. Фақат матнга ёндашув тамойиллари хилма-хилдир. Бугунги кунда халқ ижодчиларидан нимаики ёзиб олинган бўлса, уларни ёппасига “дурдона” деб эълон қилиш, кимлар оғзаки айтгани ёки куйланганига қараб чала, ҳатто сохта намуналарни ҳам ғоявий-бадиий жиҳатдан юксак асарлар сифатида асоссиз равишда ошириб баҳолаш майллари мавжуд. Фольклор намуналари ҳам бадиий-эстетик ҳодиса эканини унутмаслик керак.

Мана, сиз “Алпомиш” достони вариантлари ҳақида диссертация ёзаяпсиз. Бунда хато қилмаслик учун ҳар бир вариантга зукколик билан ёндашув зарур. Фольклоршунослик нуқтаи назаридан қараганда, архивларда тўпланиб қолган барча фольклор ёзувларимас, у ёки бу достоннинг иккинчи бир достончи бўлмаган шахс томонидан айтиб берилган мазмуни асосида ёки ҳаваскор бахшилар ижросида пайдо бўлган намуналармас, балки достончилик анъаналари доирасида бадиий-эстетик ҳодиса даражасига кўтарилган ижодий вариантлар тадқиқотлар учун таҳлилга тортилиши ва нашр учун танланиши керак. чунки тингловчи ёки ўқувчи ана шундай ижодий вариантларни мустақил бадиий асарлар сифатида қабул қила олади.

Фольклоршунос у ёки бу достонни ёзиб олаётганда, бахшини “етаклаши”, ундан “замонабоп” ниманидир талаб қилиши, “замонавийлик” ҳақида унга қандайдир маслаҳатлар бериши кечириб бўлмас гуноҳи азимдир. бунинг ўрнига тўпловчи бахшидан устозларидан қандай ўрганган бўлса ва эл орасида қандай куйлаб келаётган бўлса, шундай айтиб беришни илтимос қилиши зарур. Куйланаётган достонга матний жиҳатдан қандайдир ўзгартиришлар киритишга фақат ва фақат бахши ҳақлидир. чунки қачонлардир асос солинган достончилик анъаналарининг меросхўри, уни сақлаб қолувчи ва янги шароитларда янада ривожлантирувчи бирдан-бир шахс бахшидир. шу сабабли фольклоршунос бахшилар билан уларнинг устозлари ҳақида, қай бир бахши айтган вариантларнинг бадиийлик даражаси тўғрисида, устоз ижодкорларга нисбат берилган достонлар ёки уларнинг парчалари борасида суҳбатлар қуриши ва бундай суҳбатларда айтилган фикр-мулоҳазаларни ёзиб олиши зарур. Буни яхшироқ тасаввур қилишингиз учун бир мисол келтирай. Атоқли достончи Фозил Йўлдош ўғли Бойчиборни таърифларкан, бир ўринда: “кўтанидан берисида кири йўқ” деб айтган ва 1928 йили шундай ёзиб олинган. бир учрашувда шоир кўса синчи тилидан Бойчиборнинг таърифи парчасини ижро этганида, мазкур парча достоннинг энг гўзал ўринларидан бири эканини, аммо бир мисрадаги “кўтанидан” сўзи сал дағалроқ чиққанини айтдим. Фозил шоир норози бўлгандай бир қараб қўйди-ю, ҳеч нарса демади. Аммо кейинги ижроларда бу мисрани бир неча марта: “қуйруғидан берисинда кири йўқ” тарзида ўзгартириб куйлаганига гувоҳ бўлганман. Бу бахшининг жуда чиройли бадиий топилмаси эди. Достонларни нашрга тайёрлашда бахшиларнинг уларга киритган бундай ўзгартиришларини ҳисобга олиш зарур. Аммо матнни “бадиий яхшилаш” баҳонасида унга нисбатан ҳар қандай “таҳрир” ва “қўл уришлар” қатъий қораланиши керак. Фозил шоирнинг достонга киритган бошқа бир ўзгартиришини асар руҳидан келиб чиққан деб айтиш қийин. Сизга маълумки, пойга бошида боғлаб ташланган Қоражон Алпомишнинг пири Ражабхўжа ёрдамида банддан озод бўлади. 30-йиллар охирида шоир достонни куйлаганда, бу эпизодни тушириб қолдириб, бадиий бўш олти мисрада қоражон арқонни ўз кучи билан узган тарзида тасвирлаган. бу факт бахшилар кимларнингдир таъсирида баъзан куйланаётган достонларга нотабиий қўшимчалар ҳам киритишлари мумкинлигини кўрсатади.

Вариантларни ўрганганда шуни ҳам ҳисобга олиш керакки, ёзиб олинган матн баъзан бахши куйлаб келаётган достонни тўла ўзида акс эттирмаслиги мумкин. 1955 йили Абдулла шоирдан ёзиб олинган “Алпомиш” достони вариантида шундай ҳол кузатилади. 1929 йилги фольклор экспедицияси иштирокчиларига абдулла шоир достонни жуда юксак бадиий савияда куйлаб берганди. Афсуски, у вақтда достонни ёзиб олмаганмиз. бу ўринда шуни ҳам унутмаслик керакки, ёзиб олинган матнга нисбатан бахши ҳофизасидаги вариант ҳамиша кенгроқ ва бадиий мукаммалроқ бўлади. Чунки ёзиб олинган матн бахши ҳофизасидаги достоннинг бир ижрода, муайян бир ҳолатда айтиб туриши шароитида воқе бўлган нусхадир.

Кимга тегишли экани аниқ кўрсатилмаган икки бахши матнининг чегараларини аниқлашингиз ва уларнинг бир-биридан фарқини ҳис эта билишингиз яхши. бу сизнинг вариантлар устида ишлашни ўргана бошлаганингиздан далолат. Бунда “Алпомиш” достонининг иккинчи марта ёзиб олинган нусхасининг борлиги ҳам сизга ёрдам берган, албатта. Аммо бир қарашда бир хил кўринган икки нарсанинг бир-биридан фарқини англашга уриниш ёш тадқиқотчи учун муҳимдир. Аслида, бир истеъдодли бахшидан уч-тўрт достон ёзиб олинган бўлса-ю, нима сабаб биландир бешинчисида унинг номи кўрсатилмай қолган бўлса, аввалги достонлар матнини ўрганиб, бадиий-услубий хусусиятлари асосида кейингиси ҳам унга тегишли эканини аниқлаш мумкин. ана шундай мумкинлик бир достончи ёки достончилар гуруҳининг бошқаларидан ажралиб туришини ва ўзига хосликлар касб этишини аниқлаш имконини беради. Ўз тадқиқотларимда буни мен достончилик ёки бахшилик мактаблари деб атагандим. Мен достончилик мактабларини аниқлаганимда, бадиий-услубий ўзига хосликларни бош мезон қилиб олганман. Устоз-шогирд муносабатлари, репертуар бирлиги, локал хусусиятлар ва бошқалар бош мезонни аниқлашга ёрдам берадиган қўшимча унсурлардир. Ана шундай қатъий мезонлар асосида ёндошилса, достончилик мактаблари унча кўп эмаслигига ишонч ҳосил қилиш мумкин. Менинг назаримда, улар Ўзбекистонда ўн-ўн иккитадан ошмайди. Ўтмишда бундан ҳам кам бўлган. Чунки ҳар қандай ўзига хосликлар, бадиий-услубий хилма-хилликлар, индивидуал ранг-барангликлар, йўллар, ижролар ўзгачиликлари умуммиллий бир бутунликда, унинг яратувчиси бўлган халққа хос умумий анъаналар яхлитлигида воқе бўлади…”

Ўз вақтида мендек бир ёш тадқиқотчининг ўз йўлини топиб олишида ғоятда муҳим бўлган мазкур суҳбатни шу ўринда тўхтатиб, бошқа бир суҳбатни баён этишга зарурат туғилиб қолди. Гап шундаки, бу суҳбат домланинг юқоридаги мулоҳазаларига бевосита алоқадордир. 1964 йили Тил ва адабиёт институти ҳозирги Яҳё Ғуломов кўчасидаги Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси биносининг биринчи қаватига жойлаштирилди. Фольклор бўлимига ичма-ич ўтадиган учта хона ажратилди. Энг ичкаридаги хонада кичик илмий ходим лавозимидаги камина домла билан бирга ишлардик. “Ўзбек халқ ижоди” кўп жилдлигини нашрга тайёрлаш ишлари энг қизғин кетаётган пайтлар. Нашрга тайёрланадиган достонларни домла қўлёзмадан ўқиб, айтиб турар, мен ёзиб борардим. Бир неча кундан бери “Якка Аҳмад” достонини тайёрлаётгандик. Нима учундир домла достонни ёздира бошлаганларида, айтувчи ва ёзиб олувчини айтмадилар. Достон матни устидаги иш яримлаб қолганда тўсатдан: “айтинг-чи, достон кимдан ёзиб олинган?” – деб қолдилар. Дабдурустдан берилган бу саволдан довдираб қолдим. Зўрға ўзимни тутиб: “архив картотекасида Жолғош Жассоқ ўғлидан ёзиб олинган деб қайд этилган. Аммо бандларнинг тузилиши, мисраларнинг қофияланиши, дастлабки банддаги охирги мисранинг кейинги бандда учинчи мисра сифатида қайтарилиши кабилар Эргаш Жуманбулбул ўғлидан ёзиб олинган достонларга ўхшайди”, – дедим қалтираб. Домла: “Нега қалтирайсиз? Тўғри жавоб бердингиз”, – дея қўлёзма тарихини сўзлаб бердилар.

“Эргаш шоирнинг амакиси машҳур Жассоқ бахшининг ўғли Жолғош бахши фақат биргина “Якка Аҳмад” достонини тўла равишда куйлаб келган, – дея ҳикоя қилгандилар домла ўшанда. – Аммо шу достонни ёзиб олишга ҳаракат қилинганда Жолғош бахши уни тузукроқ қилиб айтиб беролмаган. Шунда Эргаш шоир достонни ўзи билганича ёзиб чиқиб, ўзининг айтишича: “Жолғош бахшининг ҳам номи сақланиб қолсин”, – деган яхши ниятда қўлёзмани унинг номидан фольклор архивига топширган. Шу тариқа қўлёзма архивда Жолғош бахши номи билан қайд этилган. Аммо фольклор қўлёзмаларини Самарқанддан Тошкентга кўчириш даврида Эргаш ота дастхати йўқолган. Ундан, айнан, кўчирилган нусхагина сақланиб қолган. Ҳозир достонни шу нусха асосида тайёрламоқдамиз.

Мен 1936 йилнинг кеч кузида Жўшга бориб, Эргаш отани Тошкентга олиб келдим. 1937 йилнинг апрелигача Эргаш шоир менинг уйимда яшади. Унинг айтишича, бир неча бор Тошкентга келишга ҳаракат қилган. Аммо бунга имконият тополмаган. Охири Жолғош бахши ўзидан анча ёш бўлгани сабабли бисотидаги биргина эчкини унга бериб, сотиб келишни ва пулини йўл харажати қилиб Тошкентга олиб боришни сўраган. Жолғош бахши эса эчкини сотиб, пулини ўз оиласи эҳтиёжларига сарфлаб, турли баҳоналар билан шоирни Тошкентга олиб келмаган. Эргаш шоирнинг буюк ҳиммати ва олийжаноблигига нисбатан ўз амакиваччаси Жолғош бахшининг бундай йўл тутиши ўта инсофсизлик бўлган”.

Мен бу воқеага бирдан-бир гувоҳ домланинг ўзлари эканини айтиб, бўлимда ёшлар номидан адолатни тиклаш зарурлигини илтимос қилдим. Домла ҳам илгаридан шундай қарорга келган бўлсалар керакки, тезгина бунга кўна қолдилар ва достон ҳақиқий айтувчиси Эргаш Жуманбулбул ўғли номига қайта расмийлаштирилиб, “Булбул тароналари” беш жилдлигининг биринчи жилдида 1975 йили нашр этилди…

…Фольклоршунос Буюк Каримов ҳақида материаллар тўплаб юрган пайтларимда, Ўзбекистон Фанлар академиясининг архивида иккита хатга дуч келиб қолдим. Улардан биринчиси Ғози Олим Юнусов томонидан 1927 йили қўқонлик машҳур муаллим Пўлатжон домулла Қаюмовга, иккинчиси Пўлатжон Қаюмов томонидан 1939 йили ўша пайтдаги Тил ва адабиёт институтининг директори Сотти Ҳусайнга йўлланган экан.

Ғози Олим Юнусов ўз хатида “Уч оға-ини ботирлар” эртагини юборгани учун Пўлатжон домуллага миннатдорчилик билдириб, бундан кейин фольклор асарларини ёзиб олганда, шева хусусиятларини сақлашга алоҳида эътибор беришни маслаҳат берган. Пўлатжон домулла эса ўз хатида эртакнинг мактаб дарслигига киритилганида унинг номи кўрсатилмагани адолатсизлик бўлганини, эртакни 1905 йили Ҳамро бибидан эшитгани асосида, кейинчалик ёзиб чиққанини, аслида, эртакнинг номи “Уч оға-ини шаҳзодалар” бўлганини, “подшоҳлик қонхўрлик демакдир” каби жумлаларни ўзидан қўшганини айтиб, эртакка ҳаммуаллиф эканини баён қилган. Булар ҳақида Ҳоди Зарифга сўзлаб берганимда, устоз ўзларига хос аниқлик билан шундай дегандилар: “Уч оға-ини ботирлар” кейинги 30 йил давомида бир неча бор нашр этилиши билан халқимиз орасида кенг тарқалди ва мумтоз эртакларимиздан бирига айланди. Халқимиз уни шу ҳолида тўла қабул қилди. Пўлатжон домулланинг ўз айтганларига асосланиб, бугунги кунда унинг матнидан қандайдир нотабиийлик излаш мақсадга мувофиқ эмас. Қолаверса, Пўлатжон домулла ҳам шу халқнинг вакили. Менинг назаримда, жуда катта ҳофиза қувватига эга бўлган бу инсон Ҳамро бибидан эшитганларини тўла сақлай олган ва эртакнинг қадимий асослари бизгача етиб келган. Бунинг устига, Н.П.Остроумов рус тилида эълон қилган “Уч оға-ини шаҳзодалар” эртагининг оригинали йўқ, бошқа тузукроқ вариантлари ҳам ёзиб олинмаган. Шундай экан, эртакнинг Пўлатжон домулла ёзиб берган Ҳамро биби вариантининг аҳамияти ҳеч маҳал камаймайди.

Сизга бошқа бир мисолни ҳам айтиб берай. Қорақалпоқ фольклорини тўплаш ва ўрганишга улкан ҳисса қўшган Қалли Алимбетовнинг: “Урушгача жировлар репертуарида “Қирқ қиз” достони борлигини эшитмаганмиз, урушдан қайтсак, “Қирқ қиз” пайдо бўлиб қолибди”, деганга ўхшаш баъзан ўз касбдошлари ишларига ишончсизлик билан қараган ҳолларга дуч келганмиз. ҳолбуки, “Қирқ қиз” бир эмас, бир неча жировдан ёзиб олинган ҳамда қаҳрамонлик эпоси сифатида дунё миқёсида тан олинди. Тан олинган, эътироф этилган асарларга тил тегизиш, нималаргадир асосланиб, уларга соя ташлаш илмий ҳақиқатга тўғри келмайди”.

Ҳа, Ҳоди Зариф ҳар бир ҳолатга жиддий ёндошар, бошқалардан ҳам буни талаб қиларди. Унинг фольклор асарлари матнига нисбатан тизимли муносабати, яхлит назарий қараши бўлиб, бундай илмий асос “Булбул тароналари” беш жилдлиги, 37 жилди босилиб чиққан “Ўзбек халқ ижоди” кўп жилдлиги каби улкан нашрларни амалга оширишга имкон берди.

“Энди сизнинг саволингизга келсам, – деб суҳбатни давом эттиргандилар домла 1962 йили. – Ғози Олим Юнусов “Алпомиш” достонини тўла равишда ёзиб олмаган. Аммо достонни Ҳамроқул бахши ва Фозил шоир ижросида алоҳида-алоҳида тўла тинглаган бўлиши керак. Шунга асосланиб, достонга ёзилган муқаддималарида унинг Қозон ва Абубакир Диваев нашрларига нисбатан тўлалиги ва бадиий юксаклигини қайд қилганлар. Тоғам журналда босилган парча матнида қисқартишлар қилмаганлар, балки ўзлари ёзиб олган матннинг бир қисмини нашр этганлар, холос. Фозил шоир айтган айни ўринларнинг кейинги нусхада ҳажман кўплиги ва тасвирнинг батафсиллигига келсак, буни Ғози Олим Юнусовнинг нашрга тайёрлаш давомидаги қисқартиришлари тарзида тушунмаслик керак. Чунки Фозил шоир тоғамга достонни журналда эълон қилинган тарзда айтиб берган. Чунки достончи ҳар бир ижрода қай бир эпизодлар тасвирини кенгайтириши ёки торайтириши, ҳатто ўйланмаган ҳолда, у ёки бу лавҳалар тушиб қолиши мумкин. Бу ижрочилик жараёнида одатдаги ҳолдир. Достон қисмлари ҳар икки бахшидан алоҳида-алоҳида ёзиб олинган. Нашрда эса улар орасига айирма қўйилмаган. Қўлёзмаларнинг бўлиши бунга янада аниқлик киритиши мумкин эди. Афсуски, қўлёзма архивга топширилмагани учун ҳам НКВД ертўлаларида йўқолиб кетган. Тоғам достонни тўла ёзиб олмагани учун ҳам 1928 йили уни Фозил Йўлдош ўғлидан қайта ёзиб олишни ташкил этгандик. Амакиваччам – Маҳмуд Зарифов достонни менинг кузатувимда, Фозил шоирнинг, асосан, Лойқа қишлоқдаги уйида, қисман Самарқандда бахшининг айтиб туриши асосида, 1928 йилнинг ёз кунларида икки ой давомида ёзиб олган эди”.

Домланинг бу айтганлари ҳар жиҳатдан асослидир. Чунки “Наука и просвещение” журналининг 1922 йил 2-сонида Ғози Олим Юнусов тўплаган фольклор материалларининг рўйхати эълон қилинган. Унда “Алпомиш” достони қўлёзмаси икки қисмлиги ва атиги 50 саҳифадан иборат экани кўрсатилган. “Алпомиш”дек катта достон 50 саҳифадан иборат бўлмайди-ку! Шу фактнинг ўзиёқ, ўша пайтда достон тўла равишда ёзиб олинмаганини, қаламга олинган 50 саҳифанинг бир қисми журналда эълон қилинганини кўрсатади.

Фольклор архивида 18-инвентарь рақами остида сақланаётган Фозил Йўлдош ўғлидан иккинчи марта ёзиб олинган “Алпомиш” достонининг қўлёзмаси 946 саҳифадан иборат. қўлёзманинг биринчи саҳифасида 1927 йил 14 июнь санаси кўрсатилган. Унинг 16-саҳифасигача бўлган қисми, яъни, достоннинг бошланиши бошқа киши, эҳтимол, машҳур фольклор тўпловчи Муҳаммадиса Эрназар ўғли томонидан ёзиб олинган. тахминимизча, достон 1927 йил 14 июнда Муҳаммадиса Эрназар ўғли томонидан ёзиб олина бошланган. аммо, нима сабабдандир бу иш тўхтаб қолган. Ҳоди Зариф айтгандай, достонни ёзиб олишни 1928 йилнинг ёз ойларида Маҳмуд Зарифов давом эттирган ва охирига етказган. Демак, қўлёзманинг 930 саҳифаси Маҳмуд Зарифов қаламига тегишли. 1962 йилдаги суҳбатда Ҳоди Зариф буларни унутган ёки иккинчи даражали ҳолатлар деб ҳисоблаган бўлиши мумкин. Ҳар ҳолда бу ҳақда ҳеч нарса демаган. эҳтимол, менинг хотирамдан кўтарилиб кетгандир.

Ушбу “суҳбатлар” қаҳрамони Ҳоди Зариф ҳаётлигида, ҳатто бу ёруғ оламдан кўз юмиб кетганидан анча йиллар кейин ҳам гоҳи-гоҳида уни камситувчи, тоға-жиянни (устоз-шогирдни) бир-бирига қарама-қарши қўювчи фикрлар ҳам пайдо бўлиб қолмоқда. Масалан, тарих фанлари доктори Ҳайдарали Узоқов “Ватан” газетасининг 1998 йил 3 сентябрь сонида эълон қилинган мақоласида шундай ёзади: “Шу ўринда, ўзбек фольклористикаси ва унинг асосчиси тушунчаларининг айрим ўзини фольклоршунос деб атаб юрганлар томонидан нотўғри талқин этилиши борасида бир фикр айтмоқчи эдик. У ҳам бўлса, матбуот ва теларадиоларда “Ҳоди Зариф ўзбек фольклористикасининг асосчисидир”, деган таги бўш, саёз фикрлар фольклор билан шуғулланаётган айрим шахслар томонидан дардмандлик билан айтиб юборилмоқда”. Хўш, Ҳоди Зарифнинг асосчилигини асословчи “таги бўш, саёз фикрлар билан шуғулланаётган” “дардманд шахслар” ким? “Ҳоди Зариф қиёфасида биз етук олимни – ўзбек фольклори ҳақидаги фаннинг яратувчисини кўрамиз. Унинг тўпловчи ва тадқиқотчи сифатидаги меҳнатлари билан ўзбек халқ ижоди тўғрисидаги фаннинг мустаҳкам асоси яратилди. Мен айтардимки, унинг қиёфасида ўзбек халқи миллий маданиятини ўрганиш соҳасида янги ўйлар очувчи олимни кўрамиз”, – деб ёзган академик В.М.Жирмунскийми?!. ёки: “бошловчи бўлмоқ ва бўм-бўш ерда фаннинг муҳташам биносини тикламоқ чиндан ҳам қаҳрамонликдир. Ҳоди Тиллаевич шундай қаҳрамонлик кўрсатди”, – дея уни улуғлаган академик Воҳид Зоҳидовми?! Ё бўлмаса: “Ўзбек фольклористика мактаби”, “Ўзбек фольклористикасининг асосчиси” каби таҳлилий мақолалар ёзган профессорлар Муҳаммаднодир Саидов, Малик Муродов, Тўра Мирзаевми?!. Ҳар ҳолда улар “ўзини фольклоршунос деб юрган”, шунчаки “дардмандлар” бўлмаса керак! Бундай мулоҳазаларни яна давом эттириш мумкин. чунки устознинг қайтарилмас илмий ижоди бунга тўла имкон беради.

Бундай муносабатлар фақат Ҳоди Зарифга нисбатан эмас, балки унинг тоғаси Ғози Олим Юнусовга нисбатан ҳам, афсуски, бўлиб турибди. Мазкур ҳолатларга жавоб тариқасида биз “Аниқлик керак” номли бир мақола ёзиб, “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасининг 1988 йил 18 ноябрь сонида эълон қилгандик. “Суҳбатлар” йўналишига мос келгани учун қуйида уни тўла равишда келтиришни лозим кўрдик. “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасининг шу йилги 16 сентябрь сонида босилган шоира Мукаррама Муродованинг “Мен даврнинг кичик парчаси…” сарлавҳали фактларга бой, мазмундор мақоласидаги ноаниқ бир маълумотга илмий-адабий жамоатчилик диққатини тортишга жазм этдим. Гап шундаки, мақола муаллифи Адҳам Ҳамдам хотирасига асосланиб шундай бир фактни келтиради: “Партия сафларини тозалаш кунларида ўқитувчи Ғози Олим Усмонни танқид қилди: “Бухариннинг хато фикрларини Усмон ўз докладида қўллади, лекин партия ташкилоти бунга чора кўрмади”, – деди. Ўз навбатида, Усмон шундай деди: “Муҳтарам Ғози Олимович! Қадрли отахон! Сиз профессорсиз, отагинам! Мен-ку хато қилган эканман, нега сиз ўша пайтда танбеҳ бермадингиз? Тарсаки туширмадингиз? Шунча пайтдан бери кўнглингизда сақлаб юриб, энди айтасизми? Шундай экан, иккала қулоғингиз билан эшитинг: сиздек ўнта профессордан битта Бухарин яхши!” Усмон шу гапнинг индинига ўқишни ташлаб кетди…”

Бировнинг эслаши асосида келтирилган бу маълумот ғоят шубҳалидир. Чунки Қоҳира ва Истанбул университетларини битирган, илғор рус шарқшунослиги руҳида тарбияланган, араб, форс, рус, туркий тилларнинг пухта билимдони, ўзбек тили, фольклори ва этнографиясини ўрганишга улкан ҳисса қўшган Ғози Олим Юнусовдек юксак маданиятли зиёлининг шундай дейиши ва бу жанжалга иштирок этиши қийин. Унинг ҳаёт йўли ҳам буни тасдиқлаб турибди. Ғози Олим Юнусов бу йилларда Тошкентда яшади ва Маданий қурилиш илмий-текшириш институтида (1931-1933), Тил ва адабиёт институтида (1934-1937) ишлади ҳамда Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика институтида (1931-1937) ўзбек тилидан дарс берди. Унинг 1931 йилдан кейин Самарқандда ишлагани ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ, шундай бир ҳолни қариндошлари ҳам эсламайди. Аксинча, қизи Мира Юнусованинг эслашича, мақолада тилга олинган даврда, яъни, 1934-1935 йиллари Ғози Олим Юнусов Ленинградда узоқ муддатли сафарда бўлган. Ҳатто болалари, шу жумладан, 8-9 ёшли Мира опа ҳам бир йил Ленинград мактабларида ўқиган.

Бу ўринда, яна бир факт характерлидир. Ҳоди Зарифнинг айтишича: “1933 йили Ўзбекистон фан комитети Ғози Олим Юнусовга “Ўзбек тилининг академик грамматикаси”ни яратишни топширади. Унинг узоқ муддатли Ленинград сафари ҳам шу иш билан боғлиқ. Катта ҳажмли бу грамматика қўлёзмаси 1937 йили тайёр бўлади. Афсуски, қўлёзма ҳам, унинг муаллифи Ғози Олим Юнусов ҳам 1937 йилдаги бедодликнинг қурбони бўлади. Бундан чиқадиган хулоса шуки, жуда масъулиятли илмий-ижодий меҳнат билан банд бўлган бир кишининг Самарқандга бориб ишлашига, бунинг устига, “тозалаш” мажлисида иштирок этишига вақти ҳам, имконияти ҳам, шароити ҳам йўқ эди. Ғози Олим Юнусовнинг бу йилларда вақтли матбуотда деярли қатнашмаганининг сабаби ҳам шунда. Демак, Усмон Носир билан боғлиқ ҳодисага Ғози Олим Юнусов эмас, балки бошқа бир шахс алоқадор бўлиши керак. Чунки Усмон Носирдек зукко, тўғрисўз шоирнинг 41-42 ёшлардаги Ғози Олимдек мўътабар бир шахсга “отагинам” деб ҳақоратомуз мурожаат этиши мумкин эмас. Усмон Носир Ғози Олим Юнусовнинг ўша йилларда ўзбек фанидаги мавқеини, қадр-қимматини ҳаммадан яхши билар ва эъзозлай оларди.

Яна бир гап. Юқоридаги ҳодисада Бухариннинг тилга олиниши ҳам шубҳали. Чунки бу даврда Бухаринни танқид қилиш мамлакат миқёсида тўхтаган, у СССР конституциясини ишлаб чиқиш комиссияси аъзолигига сайланган йиллар эди. Уни қайта танқид қилиш эса, 1936 йилнинг охирларидан бошланди. Демак, ўша “тозалаш” мажлисида Усмон Носир Бухариндан фойдаланганликда эмас, бошқа бирор масалада танқид қилинган бўлса керак.

Бир қарашда арзимас бўлиб кўринган маълумотга диққатни қаратаётганимиз беҳуда эмас. Биринчидан, бу маълумотни бошқа матбуот органлари ҳам илиб кетдилар, мутлақ ҳақиқат сифатида радио ва телевидениедан айтилмоқда. Иккинчидан, бир қатағон қурбонига бошқа бир қурбонни қарши қўйиш, юмшоқроқ айтганда, инсофдан эмас.

Ўзбек халқи маданияти тарихида ўчмас из қолдирган ҳар икки шахснинг порлоқ хотираси ҳақиқатни рўйирост айтишни талаб қилади. Бунинг учун ҳар биримиз баббаравар масъулмиз”.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, Ғози Олим Юнусов бор-йўғи 17-18 йил илмий ижод билан шуғулланди. Шу қисқагина даврда, у бой мерос қолдирди. Аммо унинг асарлари турли манбаларда сочилиб ётибди. Кўплари қўлёзма ҳолида бўлгани сабабли, уларнинг сақланиб қолгани ёки йўқолгани ҳам маълуммас. Олим асарларини бир жойга тўплаш, йўқолган деб ҳисобланганларини қидириб топишга уриниш, маъқулларини қайта нашр этиш, фан тарихчиларининг шарафли вазифаларидан бўлмоғи зарур. Зеро, бу бизнинг Ғози Олим Юнусов хотираси олдидаги бурчимиздир.


1 Ҳоди Зарифдан кейинги экспедицияларда ҳам бу қўшиқнинг мукаммал варианти топилган эмас. Афтидан, қўшиқ унутилиб кетганга ўхшайди. 1973 йили мен сурхондарёлик Юсуф Ўтаган ўғлидан унинг чала бир вариантини ёзиб олгандим. Профессор Охунжон Сафаров 1999 йили уни “Алла-ё, алла” тўпламида эълон қилди.

Муаллиф ҳақида

Тўра Мирзаев 1936 йилда туғилган. Бухоро давлат педагогика институтини 1957 йилда тамомлаган. 1960 йилгача Сурхондарё вилоятида ўқитувчилик қилган. 1961 йилдан буён Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Алишер Навоий номидаги тил ва адабиёт институтида аспирант, кичик илмий ходим, катта илмий ходим, бўлим мудири, институт директори вазифаларида ишлаган. Ўзбекистон Республикаси фан арбоби, филология фанлари доктори, профессор Тўра Мирзаевнинг “Алпомиш” достонининг ўзбек вариантлари”, “Халқ бахшиларининг эпик репертуари”, “Достон ва бахши” монографиялари ҳамда йигирмадан ортиқ рисола ва китоблари нашр этилган.

Манба: «Шарқ юлдузи», 2012 йил 6-сон

044

Ғози Олим Юнусов — биринчи ўзбек тилшунослик профессори, таржимон, фольклоршунос, олий ўқув юртида форс ва араб, ўзбек ва рус тилларидан дарс берган мураббий ҳамда ажойиб ташкилотчи раҳбарлардан бири эди. У 1929—1930 йилларда Ленинграддаги Шарқшунослик институтида илмий ходим ва илмий котиб лавозимларида ишлаб юрган чоғидаёқ этнография ва филология фанларидан қатор тадқиқотлар олиб бориб, ўткир шарқшунос сифатида тилга тушганди. Жаҳон дунёвий фанларининг атоқли намояндалари— Н. Я, Марр, А. Н. Корш, Е. М. Малов, А. Н. Самойлич, П. М. Мелиоранский ва Е. Э. Бертельснинг тавсияси билан унга 1930 йили «профессор» деган юксак унвон берилган эди. Аммо адолат ер қаърига кўмилган даврда қатағон қилинган бу улуғ зот ҳаёти ва фаолияти ҳақида халқимиз ярим аср ошдики тузукроқ маълумотга эга эмас.
Ғози Олим Юнусов 1893 йилда Тошкент шаҳрининг Ширинқудуқ маҳалласида ишчи оиласида дунёга келди. Бошланғич таълимни биринчи босқичли мадрасада олди. Рафиқаси Валентина Ивановна Юнусова, 1925—30 йиллар оралиғида туғилган Эрк, Мира, Оскар ва Комила исмли фарзандлари даврнинг шафқатсизликларига бардош бериб, таҳқирланаётган ота дардига шерик бўлиб яшадилар.
У киши кўҳна туркий адабиётнинг ўткир билимдони эди. Ғози Олимнинг бобоси Абубакр Аҳмаджон ўғли ҳамда поччаси Бахти Ғани Илкинлар фольклоршунос, адабиётшунос, этнограф сифатида таниқли эди. Улар араб, форс, немис тилларини яхши билардилар. Ғози Олим ана шундай оила муҳитида вояга етганди. Шу сабабли у ёшликдан илм олишга меҳр қўйган эди.
Олимнинг умр йўлдоши Валентина Ивановна бизга қуйидагиларни ҳикоя қилиб берганди: — У бир ўқиган китоби ёки дрстонини бошқа такрорламас, бир йўла ёдда сақлаб қоларди. Шу туфайли уйимизга таниш-билишлари — рус, татар, немис, инглиз, ўзбек ва қозоқ олимлари тез-тез келиб турарди. Ғози ака ана шу миллат вакиллари билан ўз тилларида эркин суҳбат қурардилар. 1914 йили олий мадрасанинг тил ва мафкура факультетини битиргач, уни ахлоқ-одоб, ҳуқуқ ва дин муаммолари мутахассислигини эгаллаш учун Қоҳирага ўқишга жўнатишди. У ёққа эса фақат ўткир зеҳнли талабалар юбориларди. Ўз соҳасига. оид араб, турк, немис, инглизча китобларни аслиятда ўқиб ўрганганди.
Таҳсилни аъло баҳоларда битирган Ғози Олимга Ота Турк номидаги тақдирнома берилади ва шу ерда ўқитувчи сифатида қолдирилади. Аммо қалби ўз ватани, қариндршларини қўмсарди — бироз ишлаб, тез орада қадрдон Тошкентига қайтиб келади ва турли олий ўқув юртларида она тилидан дарс бера бошлайди.
1923 йилда у Биринчи Савдо жамияти раислигига тайинланади. 1924 йилнинг ноябрида мазкур жамият тугатилгач, у адлия халқ нозирлигида ҳуқуқ масалалари бўлимини бошқаради, қатор қонун мрддаларини ўзбек тилига таржима қилиш ва мрҳиятини оммага етказишда рлимнинг хизмати катта.
— Ҳукуматимиз бизни 1925 йили Самарқанд шаҳрига ишга жўнатди, — деб эслашда давом этган эди Валентина Ивановна. — Бу ерда у киши Халқ маорифи комиссарлигида илмий котиб лавозимида ишлади. Икки йилдан сўнг, нозирликнинг Тил ва атамашунослик қўмитасига ўтиб, илмий иш билан машғул бўлди, шогирдларига умумий тилшунослик ва сиёсатдан сабоқ бериб борди. Талабалар билан эса ўзбек тилининг товуши ва сўз маънолари бўйича, қолаверса, форс, араб ва инглиз тилларидан машғулотлар ўтказди.
Филология фанлари доктори, профессор, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан арбоби Собиржон Иброҳимов Ғози Олимнинг мураббийлик маҳорати ҳақида шундай деган эди:
— Мен ўзбек имлосининг илмий асослари ҳақидаги назарий маълумотларни илк бор 1929 йили Самарқанд дорилфунунида шу мўътабар домладан олганман. Бир гал Ғози Олим Педакадемияга келиб, ўзбек ёзуви лотин имлосига кўчаётгани, бу ишга Қори Ниёзов асосий мутассади қилиб белгилангани хусусидаги хабарни айтди. Бу «янгилик» амалга ошиб қолса яхши натижа бермаслигидан афсуслангандай бўлди. Устоз жумҳуриятимиз тасарруфидаги минглаб жой номлари, қабила ва элат номлари маъноларини аниқлаш асосида ўзлигимизни, тарихимизни чуқур ўрганишимиз зарурлиги ҳақида куюнчаклик билан гапирарди. Мен устоздан илмий ишда қўл келадиган тадқиқ ва таҳлил усулларини ўрганганман. Чунончи, 1929-1930 йилларда халқ шевалари ва оғзаки ижодиётини ўрганиш муаммоларига бағишланган Атамалар Қўмитаси томонидан уюштирилган илмий сафарларда уч марта иштирок этганман. Унга Ғози Олим Юнусов бошлиқ эди. Мазкур гуруҳ таркибида атоқли турколог ва шарқшунослардан Юдахин, А. К. Боровков, В. В, Решетов ҳамда истеъдодли тилшунослар — Н. Саид, Қ. Рамазон, Элбек, Т. Иброҳимовлар бор эди.
Шогирдлар томонидан айтилган бу илиқ фикрлар машҳур олимнинг инсоний қиёфасини очиб беришга яқиндан ёрдам беради. Шунинг учун хотиралар — дил сўзларини келтиришда давом этамиз:
— 1930 йили Ленинградда Н. Я. Марр номидаги Тил ва фалсафа олий илмгоҳида аспирантлик муддатини ўтаётганимда устоз билан учрашганман, — деб эслаганди таниқли тилшунос Сафо Зуфаров. — Ўшанда Ғози Олим Юнусов Шарқшунослик олий илмгоҳига илмий котиб бўлиб ишга келган зкан. У киши менга талай маслаҳатлар берди. Эсимда, Поливанов, Батманов каби катта тилшунослар ҳам Ғози оға билан мунозарага киришганда ниҳоятда эҳтиёт бўлишар, ҳар бир сўзини ўйлаб-ўйлаб гапиришарди.
Ўзбек миллий маданиятини жаҳон миқёсига кўтариб чиқиш йўлида катта илмий-амалий ишлар қилган Ғози Олим Юнусов кўплаб асарлар, ўқув қўлланмалари ёзиб қолдирган. Унинг «Юридик атамалар луғати», «Ўзбек лаҳжалари таснифида бир тажриба», «Ўзбек уруғларидан қатағонлар ва уларнинг тили», «Ўзбек тили грамматикаси» каби китоблари, «Брлалар адабиёти тўғрисида бир фикр» «Алла» тўғрисида бир-икки оғиз сўз», «Ўрта Осиё туркларининг янги алифбоси», «Ўзбек тилининг товушлари» каби илмий-услубий жиҳатдан бақувват мақолалари ҳозир ҳам ўз қимматини йўқотган эмас.
Олим табиатан миллатсевар бўлиб, ўз халқини ниҳоятда қадрларди. У зукко этнограф, синчков фольклорчи ҳам эди. 1922 йилда йирик ўзбек достони — «Алпомишини Фозил Йўлдош ўғлидан биринчи бўлиб ёзиб олган эди. Достон моҳияти, мазмуни ва нусхалари ҳақида мухтасар мақола ёзиб, уни 1923 йили «Билим ўчоғи» журналининг 2-сонида чоп эттирган. Гапнинг индаллосини айтганда, ўзбек фольклоршунослигининг пойдёвори шу улуғ зот томонидан қўйилган эди. У Ҳ. Зарифга ўхшаш истеъдодли ёш ходимларни тарбиялаган. Ғози Олимнинг «Ўзбек лаҳжалари таснифида бир тажриба» рисоласи халқимиз шевалари биринчи бор этно-лингвистик нуқтаи назардан тасниф қилингани билан муҳимдир. Унда муаллиф профессор Е. Д. Поливановнинг ўзбек шевалари таснифида йўл қўйган қатор камчиликларини кўрсатган, улар қай жиҳатдан текширилиши, тасниф қилиниши мақсадга мувофиқлигини лўнда баён этган: ўзбек лаҳжаларининг бир-биридан ўзаро фарқланувчи товуш, сўз таркиби ва маъно хусусиятларини аниқлаган.
Олим ўзбек шеваларини дастлаб уч гуруҳга: ўзбек-қипчоқ, турк-барлос ва Хива-Урганч лаҳжаларига ажратиб текширади. Бу лаҳжалар, унинг таъкидлашича, ўз навбатида икки қисмга бўлинади, биринчи қисм қирқ, жалойир-лақай, қипчоқ, гурлан, иккинчи қисм Сайрам-Чимкент, Тошкент-Ховос, Андижон-Наманган шеваларидан иборат.
Ижоди айни камолга етиб, тўлишган пайтда устознинг бошига оғир кулфат тушди — омонсиз туҳматга дучор бўлди.
— Ўттиз еттинчи йил апрель ойининг йигирма учинчи куни бўлса керак, — дея надомат билан хотирлаган эди Валентина Ивановна, — ярим кечада эшигимиз тақиллаб қолди. Икки киши таклифимизни кутмаёқ ичкарига бостириб кириб, «Биз НКВДданмиз» дейишди. Келганларнинг бири рус, иккинчиси ўзбек эди. Улардан бири уйдаги ҳужжатлардан тортиб, китоб, газета-журналларгача олиб кетажаклари тўғрисида қўпол оҳангда гап қотди. Иккинчиси эса деразага яқинлашиб, кўча томон имо қилди. Шу заҳоти яна уч киши кириб келди. Улар тинтувни бошлашди. Биз эр-хотин қимирламай турдик. Топшириқ шундай эди. Шунда Ғози Олим бўлаётган адолатсизлик, қўполликка тоқат қилолмай, русчалаб гап қотди: «Нима гуноҳ қилибман, нега бунчалар қуюшқондан чиқяпсизлар?» «Юринг, сиз билан ўша ерда гаплашамиз», дея гапни қисқа қилди НКВД ходими.
Шундай қилиб, машҳур олим замон ўзбошимчалиги, адолатсизлиги гирдобига тортилди. Пантуркист, аксилинқилобий миллатчи деган машъум атамалар ўйлаб топилиб, илму маърифатга ташна кишиларнинг пешонасига ёпиштирила бршланди.
ЎзССР Давлат хавфсизлиги қўмитаси ҳужжатгрҳида сақланаётган 4269-рақамли «Ишини кўздан кечирганимизда, рлимга тергрвчи Агабекрв ва Загврздинлар томонидан қуйидаги айблар тақилгани гуврҳи бўлдик: «Ғози Олим Юнусов аксилинқилрбий миллатчи ташкилртнинг аъзрси, Ўрта Осиё жумҳуриятларини Срвет Иттифоқидан ажратиб олиб, буржуа миллий давлатини тузишни ўз олдига вазифа қилиб қўйганлардан бири; чет эл билан алоқа боғлаш мақсадида ташкилот аъзоларини қўпорувчилик ишларига жалб этган; ташкилотга тортиш учун ёшлар орасида аксилинқилобий руҳда. иш олиб борган, аксилинқилобий тарғибот ишларини юритган».
Ғози Олимнинг ҳақиқий сийрати бир кеча-кундуз қийноқдан кейин терговчига берган жавобларида яққол намоён бўлади. Мана ундан намуналар:

— Пантуркистлар ҳаракатига қачон қўшилгансиз?
— Вят губернасининг Буби қишлоғида ўқиб юрганимда таниқли пантуркист Абдулла Буби ва Губайдулла Буби ҳамда Туркияда машҳур турк намояндалари билан ҳамфикр бўлганман. Туркияга 1909 йилда кетгандим. Сўнгра Қоҳирага жўнадим. У ерда «Азгар» олий мадрасасида ўқидим. Жаҳон уруши бошланиб қолгач, Тошкентга қайтдим? Шу даврларда пантуркистлар тарбиясини олдим. Бироқ уларнинг ташкилотига аралашмаганман.
— Бу даврда Туркияда сиз кимлар билан бирга ўқигансиз?
Туркияда Фитрат, бухоролик қушбегининг жияни Муқомиддинбек, Маъзар Бурҳоновлар бор эди; Бекжон Раҳмонов, Шоҳид Эсон Мусаев, Ҳомид Саид, Ота Хўжаев — бухоролик Аҳмаджон Махзулланинг ўғиллари мендан сўнг боришди.
— Сиз туркистонлик талабалар Истамбулда пантуркистларнинг Туркистонда қанақанги ташкилотини тузишни мақсад қилиб қўйган эдингизлар?
— Истамбулга келгач, у ерда «Турон нашри маориф» жамияти бор эканлигини билдим. Бу «Иттиҳод ва тараққий» билан боғланган бўлиб, унга Фитрат, Маъзар Бурҳонов ва Абдулазиз Қулжави бошчилик қилар экан. Мазкур жамият яна «Турк ўчоғи» жамияти билан ҳам боғлиқ экан. Ушбу жамиятлар аъзолари туркистонлик талабаларни ўқишга жойлаш бўйича Туркиянинг масъул вакиллари эканлар.
—Туркистонга қачон қайтдингиз ва қандай пантуркистик ишлар олиб бордингиз?
— 1914 йилнинг июль ойида, Туркияга яна қайтиб кетиш шарти билан келдим. Бироқ халқ таълими министрлигидаги Рифъатбой ва Азизбойлар мени Германияга ўқишга юборишга ваъда беришганди. Лекин жаҳон уруши тўсқинлик қилиб қолиб кетдим. Тошкентда Абдулла Авлоний ва Низомиддин Хўжаев билан ҳамкорликда «Турон» жамиятини туздик. Мақсадимиз пантуркизм ҳаракати асосида халққа маърифат тарқатиш эди.
— Инқилобдан сўнг қанақанги аксилинқилобий ҳаракатлар олиб бордингиз?
— 1918 йили Қўқон мухторияти таъсис съездида депутат сифатида қатнашдим. Бу ерда кадетлар ва Дутов жамияти тузумига қарши сўзладим. Улар Туркистон халқига миллий эркинлик беришни истамас эдилар. Сиёсатдаги бу ғарибликни танқид қилдим.
— Яна қанақанги аксилинқилобий ишларни амалга бширдингиз?
— Тошкентда «Турк ўчоғи» жамиятини туздим ва бошқардим. Шунингдек, ёшлардан пантуркист кадрлар тарбияладим ва «Ишчилар тўдаси» жамиятини туздим. — 1918 йилда Туркияга нима мақсадда борган эдингиз?
— Нуриддинбек Худоёрхон билан бирга Туркия партияси ва ҳукуматининг «Иттиҳод ва тараққий» жамиятидан Совет Россиясининг Туркистон бўлимига қарши кураш учун ёрдам сўраб бордик.
— Туркия арбоблари билан сизларнинг суҳбатларингиз қандай натижа берди?
— Бу ерда Туркия хавфсизлиги вазири Азизбой орқали Талъат подшоҳ билан учрашдим. У менга Саид Носир Миржалолов билан Женевага боришни таклиф этди. Бу ерда миллат бошлиғи билан Туркистонни Россиядан ажратиб олиш хусусида фикрлашиб олиш керак эди. Мен бундай сафардан бош тортдим.
Сизнинг аксилинқилобий фаолиятингизда Мусбюрода қанақанги гап-сўзлар бўлди ва у қандаи йўл-йўриқлар курсатди!
— Бизнинг аксилинқилобий фаолиятимиз Мусбюро тасдиқлаган Рисқулов маърузасида ўз аксини топган. Унда қуйидаги талаблар бор эди: «Туркистон иқтисодий, ҳарбий, молиявий ҳамда ташқи сиёсат томонидан мустақил бўлиш учун миллий чегараланишни ўтказиш — миллий мустақил бўлиш ғоялари илгари сурилган. Мусбюронинг бу хулосалари ВКП(б)нинг Турккомиссиясидаги ўзбошимча, бебош аъзолари Элиава, Фрунзе, Куйбишевва Рудзутаклар томонидан йўққа чиқарилди.
— Яширин аксилинқилобий ташкилот ва у билан тенг боғланган легал ташкилотларнинг аъзолари ҳақида маълумот бермайсизми?
— Яширин ташкилотнинг борлиги ҳақида ҳеч нима билмайман ва бор бўлса ҳам унга қатнашмаганман…»

ЎзССР Ички ишлар халқ нозирлиги Давлат хавфсизлиги қўмитасининг 3-бўлим бошлиғи лейтенант Затуранский ва шу бўлим бошлиғининг ёрдамчиси сержант Акжигитов. 1937 йил, 25 апрель».

37-йилда кўзга кўринган зиёлиларимиз туркпарастлик айби билан қамоққа олинаётганди. Туркий халқларнинг маданий бирлиги, илмий-адабий ҳамкорлиги учун яхши ниятда иш бошлаган жамиятларга ҳам сиёсий ёрлиқлар, жиноий айблар тақала бошлан-ди. Сталинча сиёсат ҳатто ўз миллати билан фахрланиш туйғусига ҳам тиш-тирноғи билан қарши турарди. Улар барча халқларни доимо мазлумликда сақлаш тарафдори эдилар.
30-йиллардаги дўзах ўтида куйиб, ярим ногирон бўлиб чиққан атоқли мураббий ва маърифатчи, марҳум Шорасул Зуннун билан 1989 йил, 21 февраль куни қилинган суҳбатдан бир лавҳа келтирамиз.
«Саволингизга ҳозирги кунда ҳам жавоб беришга қўрқаман. Чунки шу кунларда ҳам сотқин, чақимчи, иккиюзламачилар тўлиб ётибди. Ўша 1937 йилнинг июль ойлари эди. Мени изолятордан сарғишдан келган, ўрта бўйли, билаклари йўғон, кўзи кўкимтир, думалоқ бурунли Акжигитов сўроқ хонасига олиб чиқди; олдимга Боту ва Мунаввар қори ҳақида ёзилган «Миллий иттиҳод» фаолияти, унинг бошлиқ ва аъзолари хусусидаги аксилинқилобий пантуркистик иборалар изоҳланган, умрим бино бўлиб эшитмаган гаплар ёзилган «Сўроқ маълумотнома»сини қуйди. Кўз югуртирдим. Рус тилини яхши билмаганим учун анча вақт ҳижжалаб ўқишга интилдим. Сабри чидамаган ҳалиги бетоқат терговчи «тайёр ҳужжат»ни қўлимдан тортиб олиб, ўзи ўқиб берди ва имзо чекишимни талаб этди. Мен бош тортдим. Мунозара кечгача давом этди. Сўнг Фитрат билан Ғози Олим Юнусов тўғрисида саволлар бера бошлади. Мен уларни яхши танишим, баъзи масалаларда ҳамфикрлигимни айтдим. Хуллас, мақсадига эриша олмаганидан кейин ертўлага олиб тушди. У ерда елкам ва ўнг оёғим ишдан чиқди, бақувват йигитнинг зарбли муштлари, аёвсиз тепкилари Акжигитовни илҳомлантирарди. Етти кундан сўнг яна навбатдаги сўроққа чақиришди. Триғулов саволга тутди. У ҳам Акжигитов тайёрлаган «Сўроқ маълумотнома»сини имзолашга узатди. Бўйин товламоқчи бўлиб турган эдим, худди осмондан тушгандек мени калтаклаган ёвуз терговчи пайдо бўлиб қолди. У ўзини мулойим кўрсатарди. Триғуловга қараб: «Яхши бўлиб қолди, қўл қўяди», деди. У менга қараб «Тезроқ қўл қўй, бўлмаса ўзинг биласан», дегандек имо қилди. Агар такрор ертўлага тушсам, қайта соғ чиқмаслигимга ақлим етарди. Шундай қилиб, «Жавобларимни ўқиб эшиттиришди, имзо ўзимники», деган жумла тагига қўл қўйишга мажбур бўлганман».
Ҳа, худди шундай.
Атоқли ўзбек шоири Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпоннинг 1937 йил 10 августда Акжигитовга берган Ғози Олим ҳақидаги далилларида ҳам шу нарса яққол акс этган. Ва буни Чўлпоннинг «сотқинлиги» деб тушунмасликларингизни жуда-жуда истардим.
Мана, тилшунос олимга қўйилган айбнома: «Ўзбекистонда аксилинқилобий пантуркистлар ташкилотининг фаоллари ва аъзоларидан бири Ғози Олим Юнусовдир. У Туркияда ўқиган: «Турк ўчоғи» ташкилотини тузган; фаол аксилинқилобчи. У «Чиғатой гурунги» аксилинқилобий жамиятида ҳам қатнашади. Бу жамиятни 1919 йилда Фитрат тузган. Мазкур жамият пантуркизм ғояларини адабиёт орқали халққа тарғиб қилади: ташкилотга ходимлар тайёрлайди.
1920 йилда Фитрат «Тонг» ойномаси ташкил этиб, унга Элбек ва Ғози Олим Юнусовни тортган…
1928—1929 йилларда атамашунослик ва имлога бағишланган анжуманда пантуркизм ғояларини фаол ташвиқ қилишда Ғози Олим Юнусов, Боту, Фитрат, Бўлат Солиев, М. Раҳмонов, Бекжон Зокирий ва бошқалар қатнашган…»
Миллатни севиш (уларнинг таъбирича, «миллатчилик») қатағон даврида энг оғир жиноят ҳисобланарди. Ватанпарвар зиёлилар бундай «гуноҳ»ни бўйинларига ошкора олишдан қатъий бош тортганлар. Натижада хавфсизликқўмитаси терговчилари уларни аёвсиз исканжага солишар, ҳаммаслакларни бир-бирига чақимчи қилиб кўрсатардилар.
Тергов жараёнидаги узлуксиз азоблардан сўнг олим ўзининг «гуноҳи»ни «тан олиш»дан бошқа чора тополмайди, 1937 йилнинг 5 октябрида у терговчи Триғулов саволларига шундай жавоб беради:
«Мен, тилшунос профессор, ҳақиқатан ҳам миллатчилик руҳидаги китобларни ғоявий-маданий жабҳада, шунингдек тил қурилиши соҳасида ўзбек тилига ағдарганман… Мен аксилинқилобчи миллатчи ташкилотнинг раҳбарларидан бири сифатида жумҳурият фан комитети, атамаком ва бошқа илмий ташкилотлар билан (Фитрат, О, Ҳошимлар биргаликда) гуруҳнинг аксилинқилобий ишларини бошқардим…»
СССР Олий судининг сайёр Ҳарбий ҳайъати 1938 йилнинг 4 октябридаги (раис Алексеев, аъзолари — Зайцев, Болдиров, Батнер ҳамда қораловчи ёрдамчиси Шульц қатнашган) ёпиқ мажлисида профессор Ғози Олим отувга ҳукм этилди.
Кеч бўлсада, ижтимоий ҳақиқат тантана қилди. СССР Олий суди Ҳарбий ҳайъати бу адолатсиз ҳукмни бекор этиб, 1957 йилнинг 27 июнидаги 4н02—5571 рақамли ажрими билан таниқли профессор фаолиятида жиноят йўқ, деб топади ва уни тўла оқлайди.
Ўзбек халқининг атоқли тилшунос олими, таржима санъатининг моҳир устаси, туркий ва форс адабиётининг беназир тадқиқотчиси, ўзбек фольклоршунослигининг бошловчиси, катта мураббий, миллий истиқлол йўлида жонини қурбон қилган Ғози Олим Юнусовнинг порлоқ хотираси озод ўзбек эли дилида барҳаёт яшашга ҳақлидир.

(Tashriflar: umumiy 134, bugungi 1)

Izoh qoldiring