Annemariye Shimmel. Jonon mening jonimda (1)

010

    Мен бу мавзуга фақат унинг адабий муҳимлиги учунгина эмас, балки авлиёсифат аёллар, Ислом дунёсидаги сўфий раҳнамо аёллар билан учрашганларимда, Туркия, Ҳиндистон ва Покистондаги номлари тилларда достон бўлиб қолган аёлларнинг қабрларини зиёрат қилганимда қалбимда аллақандай тасвирлаб бўлмас бир туйғу пайдо бўлиб, фақат борлиғимнимас, балки барча фикру зикрим, руҳимни ўзига ром этгани учун қўл урмоқдаман (Муаллифнинг китобга ёзилган сўзбошисидан).

091
АННЕМАРИЕ ШИММЕЛ
ЖОНОН МЕНИНГ ЖОНИМДА
Олмон тилидан Йўлдош Парда таржимаси
09

annemarieМашҳур олмон исломшуноси ва шарқшуноси, филология фанлари доктори, профессор Аннемарие Шиммел хоним (нем. Annemarie Schimmel, 7.04.1922, Эрфурт — 26.01. 2003, Бонн) Ислом дини ва шарқ, суфизмининг Европадаги энг етук мутахассисидир. У 15 ёшидан бошлаб араб тилини ўргана бошлаган.
1939 йили Берлиндаги Фридрих-Вильгельм университетида (ҳозирги — Гумбольдт университети)да  таълим олган. 1946 йилдан Марбург университетининг арабшунослик ва исломшунослик профессори. 1954 йили дин тарихи йўналишида докторлик илмий ишини ёқлаган. Айни ўша йилдан 5 йил давомида Анқара университетида динлар тарихи профессори бўлиб ишлаган. 1967—1992 йиллар в Гарвард университетида фаолият юритган. Шунингдек, Теҳрон, Лондон, Эдинбург таълим муассалари ва илмий марказларида ишлаган.
Америка ва Ҳиндистон, Европа ва Шарқ мамлакатларидаги олимлар олиманинг номини жуда яхши биладилар, унинг асарларига ҳурмат билан карайдилар ва кўпгина ҳолларда уни ўзларининг устози деб ҳисоблайдилар. Шиммел хоним умуман Ислом дини ва тасаввуфга тааллуқли мавзуларда 120 тадан ортиқ асар яратган. Олима жуда кўп давлатлар, шу жумладан Ўзбекистоннинг олий мукофотлари билан тақдирлаган. «Жонон менинг жонимда» асари Аннемарие Шиммел хонимнинг энг гўзал, энг сара асарларидан биридир.

09

ТАҚДИМНОМА ЎРНИДА

1995 йилда Германияда етакчи олмон исломшунос олимаси Аннемарие Шиммел хонимнинг «Жонон менинг жонимда» номли янги асари дунё юзини кўрганди. Энди эса китоб ўзбек тилига ўгирилганлиги шарофатидан ўзбек китобхонлари ҳам заҳматкаш олима ижодининг бир қирраси билан яқиндан танишиш, унинг баракасидан баҳраманд бўлиш имконига эга бўлмоқдалар.

Шиммел хоним қарийб эллик йиллардан бери барча маданият ихлосмандларига Ислом дини тўғрисида чуқур ва ҳар  томонлама маълумотлар бериш ишига ўзининг залворли ҳиссасини қўшиб келмоқда. 1995 йил 15 октябрда хонимга Германия Китоб савдоси ташкилотининг Тинчлик мукофоти берилди. Бу Шиммел хонимнинг илмий ҳаётидаги энг баланд чўққи ва унинг хизматларига берилган энг юқори баҳодир. Мукофот топширилаётганда Германия Федератив Республикаси Президенти табрик нутқи сўзлаб, Шиммел хонимни маданиятлараро энг яхши мулоқотни йўлга қўйган фан арбоби, деб атади. Табрик нутқида жумладан шундай дейилганди: «Маданиятлараро мулоқотни йўлга қўйиш учун шу маданиятларни ўзлари яхши билган ҳолда бошқаларга ҳам ўргатадиган, бошқаларнинг маънавияти ва қадриятларини яхши тушунадиган, ўзлари тўплаган билимларни бошқаларга ҳам улашадиган ва шу аснода ишонч кўприкларини қурадиган одамлар керак. Шиммел хоним мана шундай жонкуяр кишиларимиздан биридир. Шу сабабдан хоним муносиб равишда Тинчлик мукофотини олишга сазовор бўлди. Шиммел хоним Исломнинг руҳий оламини жон-дилдан севади, шу сабабдан кўплаб мусулмонлар ҳам хонимнинг ҳурматини жойига қўядилар».

Шиммел хонимнинг ушбу асари ўзбек тилига таржима қилиниб, Ўзбекистонда нашр этилишини олмон-ўзбек алоқаларини янада чуқурлаштиришга қўшилган навбатдаги ҳисса, деб баҳолаш жоиз. Тўқсонинчи йиллар бошидаги сиёсий ўзгаришлар Германия билан Ўзбекистон ўртасидаги илк сиёсий, хўжалик ва маданий алоқаларнинг вужудга келишига имкон яратди. Ушбу асарнинг ўзбек тилига таржима қилиниб, Тошкентда чоп этилиши мамлакатларимиз ўртасида саккиз йилдан бери давом этиб келаётган алоқаларнинг янада кенгайишига қўшилган улушдир.

Шу ерда мен бир нарсани алоҳида қайд этиб ўтишни истардим. Шиммел хонимнинг ўзбек тилига ўгирилган бу китобчаси давлатлараро бўлган муносабатларнинг эмас, балки алоҳида шахсларнинг фаолликлари натижаси ўлароқ дунё юзини кўрди. «САНАВИТА» фирмасининг эгаси, Германиянинг «Иммунитет ва атроф-муҳит» жамғармаси раиси жаноб доктор Йоахим Моорманн Шиммел хонимнинг бу асарини ўзбек тилида чоп эттириш учун таҳсинга лойиқ савобли ишларни амалга оширди. Асарни таржима қилиб, ўзбек китобхонларига етказиш ғоясини эса ёзувчи ва таржимон жаноб Йўлдош Парда ўртага ташлаганди. Бунинг учун унга ҳам раҳмат айтишимиз жоиз.

Доктор РАЙНХАРТ БИНДЗАЙЛ
Германиянинг Ўзбекистондаги
Фавқулодда ва Мухтор элчиси
Тошкент,
1999 йил 1 сентябрь.

СЎЗБОШИ
09

Кейинги пайтларда муслима хотин-қизлар муаммоларига бағишланган китоблар ёмғирдан кейин чиққан қўзиқориндек кўпайиб кетди. Ҳозирги кунларда ҳам турли ижтимоий изланишлар олиб борилмоқда, тиббиёт масалаларига қўл урилмоқда, ҳарамнинг ижобий ва салбий томонлари ўрганилмоқда, арабий ва туркий ҳукмдор хотин-қизлар тўғрисида асарлар битилмоқда, эркак ва аёл ўртасидаги жинсий масалаларга, болалар тарбиясига жиддий эътибор берилмоқда — қисқаси, «Ислом динида аёлларга муносабат» мавзуси том маънода бозори чаққон, мода мавзулардан бирига айланиб бормоқда. Бундан руҳланиб кетган феминистлар, яъни Ғарб мамлакатларида, ҳаётнинг, барча жабҳаларида, аёлларни биринчи ўринга олиб чиқишни ўз олдига мақсад қилиб қўйган аёллар ҳаракати тарафдорлари тарихий воқеаларни ва айниқса, исломий тиллар ва адабиётларни чала-чулпа, юзаки ўрганиб, ўртамиёна асарларни потирлатиб ёзиб ташламоқдалар, аммо афсуски, уларнинг кўпчилиги ҳатто қўлга олишга ҳам арзимайдиган даражада.

Вийбке Вальтерснинг «Исломда аёл» сарлавҳали гўзал асари устида эса ҳали кўп йиллар давомида илмий ишлар олиб бориш мумкин. Захико Муратанинг «Ислом дини буюрган муқаддас амаллар» китобида эса турли жинс вакиллари ўртасидаги муносабатга исломий ҳуқуқшунослик турларидан бири бўлмиш сўфизмда энг таниқли бўлган олимлар нуқтаи назаридан баҳо берилган.

Эътиборингизга ҳавола этилаётган ушбу китобчада Ислом сўфизмида хотин-қизларга нисбатан бўлган муносабат тўғрисида китобхонларга баҳоли-қудрат аниқроқ тушунча беришга ҳаракат қилдик, аммо бу ҳаракатимиз тўсатдан феминистик адабиётлар оқимида сузишга уриниш деб тушунилмаслиги лозим. 1950 йилда мен сўфий аёллар тўғрисида бир мақола эълон қилган эдим. Ўша мақолани қисман шахсий қизикишлар натижасида ёзган бўлсам, қисман профессор Фридрих Ҳайлернинг қистовлари мени ўша асарни ёзишга ундаганди. Ўша пайтларда жаноб профессор билан дин тарихи соҳасида яқиндан ҳамкорлик қилардик. Мен турли динларда аёлларга нисбатан бўлган муносабат тўғрисида маърузалар ўқирдим, семинарлар ўтказардим. Бу ишларим ҳар сафар янги-янги хулосаларга келишга, илмий изланишларимда янги-янги уфқлар очишга ёрдам берди. Очиғини айтганда, сўфий аёллар мавзуси мени аввалбошдан ўзига мафтун этган. 1928 йилдаёқ Маргарет Смит ўзининг Робийа ал-Адавиййа тўғрисидаги йирик асари бўлмиш «Сўфизмда Робийа сиймоси» китобида шу мавзуга қўл урганди. Мен бу мавзуга фақат унинг адабий муҳимлиги учунгина эмас, балки авлиёсифат аёллар, Ислом дунёсидаги сўфий раҳнамо аёллар билан учрашганларимда, Туркия, Ҳиндистон ва Покистондаги номлари тилларда достон бўлиб қолган аёлларнинг қабрларини зиёрат қилганимда қалбимда аллақандай тасвирлаб бўлмас бир туйғу пайдо бўлиб, фақат борлиғимнимас, балки барча фикру зикрим, руҳимни ўзига ром этгани учун қўл урмоқдаман. Ушбу китобчамни улкан бир миннатдорчилик ила авлиёсифат аёллардан бири, турк сўфий адибаси Самиҳа Ойверди (1906— 1993)нинг ёрқин хотирасига бағишлайман. Китобда ишлатилган ўта камёб маълумотларни йиғишда унинг анча меҳнати сингган. Исломий донишмандликда хотин-қизларнинг ўрнини тасвирлаб бериш ҳам кишининг эътиборини ўзига жалб этади. Ҳадисларни тўғри ва ишончлилигига қараб саралаш «илм ар-риджал», яъни «эркаклар шуғулланадиган фан» деб юритилса-да, аммо муҳаддис аёллар тўғрисида ҳам тарихда маълумотлар анчагина.

Пайғамбар алайҳиссаломнинг кенжа хотинлари Ойша онамиз Қуръони каримни ва Пайғамбар алайҳиссаломнинг қарийб барча ҳадисларини ёд билмасмиди? Ахир у зот Муҳаммад Мустафонинг шахсий ҳаётлари тўғрисидаги маълумотларнинг асл булоғи, манбаи эмасмиди? Пайғамбарга замондош бўлган кўпгина хотин-қизлар кейинчалик диний олималар сифатида дунёга танилдилар, чунки улар тез-тез Пайғамбаримиздан диний масалалар бўйича ёрдам сўраб турардилар. 1600 йиллар атрофида форс тилида битилган бир асарда бешта дин олимаси тўғрисида маълумот берилган. Бу олималар фундаменталистлар томонидан инкор этилган, қораланган халқона расм-русумлар ва тасаввурларнинг моҳиятини турли мисоллар келтириш йўли билан очиб беришган. Рут Родед ўзининг «Исломий таржимаи ҳоллар тўплами» номли асарида кўрсатишича, таниқли шахсларнинг таржимаи ҳолларини ёзган муаллифларнинг асарларида тилга олинган исмларнинг каттагина қисмини аёлларнинг исмлари ташкил этар экан. 9-асрдан бошлаб то ҳозирги кунларгача ўтган барча таниқли шахсларни санаб чиқиб, у шундай қарорга келган. Хотин-қизлар ҳаёти тўғрисидаги билимларимизни оширишнинг яна бир муҳим манбаи ёш қизларга мўлжалланган, хотин-қизларнинг хатти-ҳаракатлари, ўзларини қандай тутишлари лозимлиги тасвирланган «Адаб китоблари»дир. 19-асрнинг ўрталарида яшаб ўтган Бҳопал маликаси Шоҳжаҳон бегимнинг «Таҳдиб ан-нисвон ва тарбият ал-инсон», яъни «Хотин-қизларга сайқал бериш ва инсонни тарбиялаш» асаридан кейин бизнинг асримизда Ашраф Али Тҳанавийнинг «Биҳишти сивар», яъни «Жаннат зеб-зийнати» асари дунё юзини кўрди. Бу китобни анча вақтлар давомида келиннинг ота-онаси қизнинг сепига қўшиб берарди. Келинчаклар бу китобни ўқиб, Деобанд диний мактабининг ўта қаттиққўл ахлоқ-одоб кўрсатмалари билан танишардилар ва турли ҳаётий шароитларда ўзларини қандай тутишлари лозимлигини ўрганиб олардилар. Бу китобни варақлар экансиз, ота-онага хат ёзганда қандай иборалар билан мурожаат қилиш лозимлигини, мусулмонларнинг расм-русумларига кириб қолган, аммо аслида Исломда бўлмаган ғайридиний одатлардан халос бўлиш йўлларини, чинакам тақводор бўлиш учун қандай амаллар қилиш ва қандай амалларни қилмаслик кераклигини (амри маъруф ва наҳйи мункар) ўрганиб оласиз, чунки улар ёрқин мисолларда қисқа ва лўнда қилиб тушунтириб берилган. Ашраф Али Тҳанавийнинг «Биҳишти сивар» (Жаннат зеб-зийнати) номли бу китоби Барбара Д. Метсалф томонидан юксак маҳорат билан инглиз тилига ўгирилиб, «Баркамол аёллар» сарлавҳаси остида чоп этилди. Турли маълумотларга ва кўрсатмаларга бой бу китоб Европа миллатларига мансуб мусулмон қизларга ҳам ҳақиқий қўлланма бўлиб хизмат қилади. Аммо ўқувчилар бу китоб билан бирга 19-аср охирларида Ислом дунёсида чоп этилган, баркамол аёллар тарбияси хусусидаги янада илғорроқ ғоялар билан суғорилган романларни ҳам ўқиб чиқишлари лозим. Хинд-мусулмон ҳудудида иншо этилган бундай романлар сирасига, айтайлик, Носир Аҳмаднинг «Мир атал аруз», яъни «Келинчакнинг ойнаси» асарини киритиш мумкин. Унда тасвирланишича, ўқимишли, тиришқоқ қаҳрамон (қиз) ўзининг савобли ишлари билан бошқалардан ажралиб туриши лозим. Қиш пайтлари у камбағалларга кўрпа-кўрпачалар совға қилади, ўқиб ўзлигини танишсин деган ниятда уларга Қуръони карим нусхаларини тарқатади. Синд ҳудудида эса Мирза Қолих Бекнинг (1892) «Зийнат» асари маълум ва машҳурдир. Унда классик фанлардан таълим олган аёл ҳар кандай вазиятда ҳам ўзини тўғри тута олиши тараннум этилган.

Мусулмон аёллар масалаларини тўғри тушуниш учун уларнинг адабиёт соҳасидаги фаолликларига ҳам бир назар солмоқ керак. Аёллар қаламига мансуб шеър ва ғазаллардан иборат кенг қамровли катта бир тўплам тузиш мумкин. Фикримча, бу антология қадимги араб марсияларидан бошланса мақсадга мувофиқ бўлади, чунки араб хотин-кизлари жангларда ҳалок бўлган оталари, ака-укалари ва эркак қариндошларига бағишлаб, уларни эслаб айтган бундай марсиялар ҳозирги кунларгача сақланиб қолган. Фаластинлик шоира Фадво Туқоннинг «Акам ҳақида марсия» асари юқорида айтилган гапларга яққол мисол бўла олади. Тўпламга сўфиёна ишқ қўшиқлари-ю, форс шоираси Маҳсатийнинг салгина одобсиз тўртликларидан тортиб, форс ва турк аёлларининг лирик қўшиқларигача барчаси киритилиши лозим. Ҳукмдор аёллар ва маликалар қаламига мансуб деб келинаётган шеърий асарларни ҳам унутмаслик лозим. Бунга мисол қилиб Фахри Харавийнинг «Жавоҳир ал-ажойиб» асарини ва бобурий малика Зебуннисо (1689 йилда вафот этган) асарларини келтириш мумкин. Шундай антология яратилса, турли миллатларга мансуб муслималарнинг поэзияда қанчалар фаол иштирок этишгани-ю, ҳозирги кунларда ҳам қаламни қўлдан қўймаётганликлари кафтда тургандек аён бўлади. Ҳуснихат ёзувчи хаттот хонимлар тўғрисида ҳам шундай илиқ гапларни айтиш мумкин. Уларнинг номлари юксак дид билан кўчирилган Қуръони карим нусхалари ва бошқа матнларда сақланиб, бизгача етиб келган. Жаҳоннинг энг улкан олимлари ҳам болалигида албатта мактабларда билим олган. Шундай зотларга илк бор мактабларда сабоқ бериб, ёзиш-чизишни ўргатган муаллималар-у, професеор хонимларнинг-да номларини тилга олмоқ жоиздир.

Сиёсат бобида жавлон урган муслималарни ҳам эътибордан четда қолдирмаслик керак. Халифаларнинг оналари ва рафиқалари ҳам гарчи тўлиқ расмий бўлмасада, сиёсатда ва айниқса диний сиёсатда жуда фаол бўлишган. 900 йилларда ўтган шундай муслималарни Л. Масигнон ўз асарида бирма-бир санаб ўтган. Баъзи муслималар Ислом дунёсининг чекка ҳудудларида, ҳатто ҳукмдор даражасигача кўтарилишган. Ибн Баттута Маледивия (Мали)да бир муслима ҳоким бўлганлигини ёзади. Шимолий Африкада яшовчи туареглар хотин-қизларга ҳаддан ташқари кенг ҳақ-ҳуқуқлар бериб қўйганлигини ёзаркан, ўзи бу ҳолни унчалар маъқулламаслигини ҳам қистириб ўтади. Туркий анъаналарга кўра аёллар ҳеч қандай тўсиқсиз хукм суришган. Шу сабабдан, келиб чиқиши туркий бўлган Деҳли ҳукмдори Элтутмиш 1236 йилда қизи Розияни валиаҳд қилиб қолдирган. Мисрда эса Шажарат ад-Дур исмли собиқ қул аёл бир неча йил ҳукмронлик қилган. Кейинчалик Ҳиндистоннинг ҳукмрон табақасига мансуб аёллар нафақат бобурийлар даврида, балки шу билан бирга Деккан подшолигида ҳам етакчи ўрин тутганлар. Шу маънода Аҳмаднагар маликаси Чанд Биби номига алоҳида урғу бериш лозим. Афсуски, 1600 йилда бу аёл қўшинга бошчилик қилиб, ўз мамлакатини душманлардан ҳимоя қилаётганда, сипоҳлари сотқинлик қилиб уни вазифасидан четлатганлар. Деҳли ва Агра, Колконда ва Биджапурлик ҳукмдор аёллар айниқса, меъморчилик, ҳуснихат ва адабиёт ҳомийлари сифатида машҳурдирлар. Ер юзидаги энг муҳташам меъморчилик обидаси бўлмиш Тож Маҳал Шоҳ Жаҳоннинг рафиқаси, 1631 йилда ўн тўртинчи фарзандига кўзи ёриётганда вафот этган муслима малика Мумтоз Маҳал шарафига бунёд этилгани ҳам бежиз эмас. Ҳиндистон муслималарининг 1947 йилгача бўлган сиёсий жонбозликларидан ҳам кўз юмиб бўлмайди. Нафис мўйқалам соҳибалари яратган мўъжаз рангтасвирлар тўплам шаклида чоп этилса таҳсинга лойиқ иш бўлурди. Фикримча, тўпламда форс достонлари учун яратилган мўъжаз рангтасвирлардан тортиб, Ҳиндистондаги бобурийлар сулоласи вакилларининг портретларигача барчаси жой олиши лозим.

Кишиларнинг юз кўринишларидан бошлаб кийимларигача таҳлил қилинса, айни муддао бўлурди. Сарой хонимларининг унвонларини, яъни қайси хонимга қандай иборалар ила мурожаат қилинишини ҳам ўрганиб чиқиш керак. Котибият дастуриламалларида бу иборалар, уларга ёзиладиган мактубларнинг кўргазма нусхалари мавжуд. Мамлуклар даврида ҳам шундай хизмат дафтарчалари бўлганлиги маълум. Сарой девонхоналарининг ҳар бирида бунақа дастуриламаллар бўлган.

Бундан ташқари, машҳур аёлларнинг араб, форс, турк ва урду тилларида битилган таржимаи ҳоллари мавжуд. Албатта, бу ижобий томонларни бирма-бир санаб ўтиш билан бир қаторда даврлар ўтиши билан аёлларнинг ижтимоий аҳволи маълум даражада оғирлашганини, бир вақтлар қайишқоқ, мулойим бўлган қонун-қоидалар мўртлашганини ҳамда салбий тасаввурларнинг кенг тарқалганлигини ҳам унутмаслик керак. Қуръони каримдаги «ва эркакларнинг аёллар устидан бир даража имтиёзи бор», деган ояти карима (2:228) бироз янглиш тафсир қилиниб, аёлларни камситиш, эзиш учун бир баҳона бўлганлиги, уларнинг кўпгина ҳуқуқлари чеклаб қўйилганлигини унутмаслигимиз лозим. Баъзи қўли эгри, порахўр қозилар эса мерос, талоқ ва шунга ўхшаш масалалар ҳал этилаётганда кўпгина хотин-қизларнинг ўқиш-ёзишни билмаслигидан фойдаланиб уларнинг ҳаққига чанг солганлиги ҳам сир эмас. Хотин-қизлар ўқиш-ёзишни билмасалар ҳам бўлаверади, деган тушунча тобора томир отиб кетаверган.

Маълумки, Пайғамбар алайҳиссаломнинг рафиқаларидан камида биттаси ўқиш-ёзишдан хабардор бўлган. Аммо ҳали-ҳануз бу масала бўйича юритилаётган баҳслар тугагани йўқ. Халқ оғзаки ижоди намунаси бўлмиш кўпгина асарларда хотинларнинг макр-ҳийлалари тўғрйсида саноқсиз ривоятлар бор. Бироқ бундан «мусулмонлар шу сабабдан ҳам хотинларига кўз-қулоқ бўлиб юришаркан-да», деган хулоса келиб чиқмайди, чунки бунақа ҳолатлар Ғарбда ҳам тўлиб-тошиб ётибди. Дин олимларининг «Аёллар жаннатда Аллоҳ таолонинг жон бахш этувчи масъуд жамолини кўришга муяссар бўладиларми ёки йўқми?» деб юритган баҳсларига жиддийроқ эътибор бериш керак, чунки бу масалада ҳали ҳеч ким бирор жўяли гап айтолгани йўқ, зеро бу ғайб ишларидан ҳисобланади.

Ривоят қилишларича, Пайғамбар алайҳиссалом «Дўзах аҳлининг кўпчилиги аёллар эканлигини кўрдим», деган эканлар, шунга асосланадиган бўлсак, аёлларнинг жаннатга кириш-кирмаслиги номаълумлигича қолади. Аммо Муҳаммад Мустафога боғлаб айтилган бошқа бир ривоятда бу салбий нуқтаи назарнинг бутунлай тескарисига дуч келамиз. Айтишларича, кекса бир момо (китобнинг «Момолар» бўлимига қаранг) Пайғамбар алайҳиссаломдан: «Бизга ўхшаган юзларини ажин босган, кўзлари йиринглашиб, мункайиб қолган кампирлар ҳам жаннатга кирадиларми?» деб сўраганида, Ул зот жиддий равишда: «Йўқ, сизга ўхшаган момолар жаннатга қўйилмайди», деб жавоб берган, сўнгра кампирнинг руҳи тушиб кетганини кўргач, жилмайиб қўшиб қўйган: «Сизга ўхшаб мурриб қолган момоларнинг барчаси аввал ўн саккизга кирган бокира қизларга айлантирилади, сўнгра жаннатга киритилади».

Ислом жамиятида энг катта ҳурматга лойиқ зот турмуш қурган аёл, аниқроғи она ҳисобланади. Бу ҳол Пайғамбар алайҳиссаломнинг «Жаннат оналарнинг оёғи остидадир», деган ҳадиси шарифларида ҳам яққол баён этилган. Пайғамбар алайҳиссалом яна шундай деган эканлар: «Агар Аллоҳдан бошқа нимарсага ҳам сажда қилишга рухсат этилганда, аёллар ўз эрларига сажда қилсинлар, деган бўлардим». Бу гаплар аёлларнинг эркаклар билан тенг ҳуқуқли эканлигига бир мунча зиддир, аммо Тавротда ҳам «Бу эркак сенинг хожанг бўлиши лозим», дейилмаганми? Сўфизмда эса аёллар тўла равишда тенг ҳуқуқлиликка эришган, ҳатто баъзи баркамол аёллар «чинакам эркак», деб ҳам тасвирланадилар. Ислом дини нозил этилган кундан бошлаб ҳозирги кунларгача тақводор, ўқимишли ва ёлғиз Аллоҳ таолони севгувчи аёллар бўлган, бор ва бўлади. Ушбу китобчамизда биз ҳам Аллоҳ таолога интилган жон тимсоли бўлган тарихий шахслар бўлмиш шундай аёлларга мурожаат қиламиз.

Ушбу фикрларимни қоғозга туширишга мени илҳомлантирган профессор, доктор Али С. Асанийга чин дилдан миннатдорчилигимни изҳор этаман. Биз у киши билан Ҳарвард университетида бирга ишлаймиз. Бу зот Исмоилийларнинг итоатни, садоқатни мадҳ этувчи адабиётидаги аёллар сиймоси тўғрисида ажойиб асарлар яратган ва янги илмий ишлар учун кенг майдон очиб берган. Биз бу киши ва Нью-Йорк университети профессори, доктор Захико Мурата билан зиддиятлар муаммоси ва аёлнинг Ислом жамиятидаги ўрни хусусида тез-тез баҳслашиб турамиз. Доктор Доротеа Дуда китобга расмлар танлаш ва уларни топишда беминнат ёрдам кўрсатди. Диншунос олим жаноб Антон Кентемихга ҳам берган ажойиб маслаҳатлари учун раҳмат айтишимиз лозим. Христа Садоцай эса ҳар сафаргидек «ёзиб борувчи фаришта» вазифасини ўтади.

АННЕМАРИЕ ШИММЕЛ
Аллерҳайлиген, 1994.

КИРИШ

“Рутсимон, Наомий боғичисимон
Жоним бир аёлдир қаршингда сенинг”,

деб ёзган эди Эрих Мариа Рилке ўзининг «Соатлар китоби»да.

Бу тасвир, яъни Рут сингари ўз муҳаббатини тортина-тортина изҳор этадиган аёл ёки қиз бола, «Қўшиқлар қўшиғи» (Тавротда) китобидаги эҳтиросли, алангали сўзлар ила севгилисини чорлаётган Суламит, ўзини «Худонинг чўриси» деб ҳис этадиган, Ул Зот бошига солган ҳар қандай кўргуликни миннадорчилик ила сўзсиз-сўроқсиз қабул этадиган аёллар ғарблик насроний ўқувчиларга жуда таниш. Насроний оламида ҳам кўплаб сўфий аёллар ўтган. Илоҳий қўшиқларни эҳтирос билан куйлаган Магдебурглик Меҳтҳилд, Исо алайҳиссаломнинг туғилиши ҳамда тарбияси сир-синоатларини ўз ҳаётида амалга оширишга ҳаракат қилиб кўрган Маргарет Эбнер, ўзини тўлиқ равишда Худо йўлига бахшида эттан аёллар, Тереза фон Авила сингари ишқий қалбидаги оловли қўрғоннинг таъсир доирасига жо этолган зотлар ҳамда Зиеналик Катарина ва Швециялик Биргитта сингари Худо уларга ато этган кучни сиёсий ҳокимиятни эгаллашга сарф этган аёллар шулар жумласидандир: Қисқаси, Худони севгувчи жон мавзуси Ғарбда ҳам яхши таниш. 19-асрда яшаб, ижод қилган Петер Хилле ўз шеърларида «Худога ошиқ жонларни» черковдан бироз олислаштириб, «келинлар» деб атаган. Сулаймон алайҳиссаломдан қолган «Қўшиқлар қўшиғи» китоби Бернҳард Клерво томонидан тафсир қилингандан сўнг бу фикрлар алоҳида маъно касб этди.
Аммо мусулмон киши Рилкенинг жон юввош, шикастанафс ошиқ аёл сифатида тасвирланган шеърларига қандай муносабатда бўларкин?

Менимча, чинакам мусулмон киши Ислом динини соф эркаклар дини деб ҳисоблайдиган барча кишиларни лол қолдирган ҳолатда Рилкенинг шеърларида тасвирланган ҳолатни тўғри тушунади ва маъқуллайди. Бундан ташқари, агар у исломий халқлар адабиётларидан озми-кўпми хабардор бўлса, дарҳол ўша адабиётлардан шунга ўхшаш тасвирларни топишига аминман. Зеро, исломий тушунчага кўра ҳаёт эркак ва аёл деган икки қутбсиз мавжуд бўлолмайди. (Захико Мурата ўзининг «Ислом дини буюрган муқаддас амаллар» асарида бу қутбларни «йанг» ва «йин» деб атайди). Қуръони каримнинг 2-сура, 187-оятида эркакларга айтилганидек, «аёллар сизлар учун бир либосдир ва сизлар улар учун либосдирсизлар», яъни диний нуқтаи назардан қараганда эркак билан аёл бир-бирини «ўзим ўзим бўлсам, у менинг иккинчи Меним» деган даражада яқин ҳис қилиши керак, зеро либос кўпинча шахсни англатади. Иккинчидан, Ислом мистикаси, яъни сўфизм ўта даражада аёллик хусусиятлари ила бежалган.

Арабий сўфийларнинг ширадор, ифодали тилда ёзилган асарлари висолига етиш амри маҳол бўлган аёлга бағишланган ва улар муҳаббатнинг классик нусхасига айланган. Форс шеъриятининг кўплаб намуналарида шоирнинг ойюзли, ўн тўрт яшар соқий бола ҳуснига мафтун бўлганлиги айтилади. (Кўпинча бу бола ёки насроний ёки зардўштийдир). Бу албатта соф руҳий, маънавий муҳаббатдир, аммо унинг форс дунёсидаги сўфиёна кўринишига қанчалар таъсир этганини Ҳеллмут Риттернинг «Руҳ уммони» асарини ўқиган киши яққол англаб етади. Қудратли султон Маҳмуд Ғазнавий (999 йилдан 1030 йилгача ҳукм сурган) ўзининг ҳарбий асири, қули Аёзни шундай руҳий, соф маънавий муҳаббат ила севган ҳамда ўзини «ўз қулининг қули» деб ҳис этган экан. Бу эса маънавий муҳаббатнинг нақадар кучли бўлиши мумкинлигидан далолат беради.

Сўфийларнинг таржимаи ҳоллари ёзилган китобларда юзлаб «художўй эр(как)лар» тўғрисида маълумотлар бор. Арабистон ҳудудида Суламий ва Абу Нуъайм томонидан мингинчи йиллар охирида ёзилган, сўнгра форс ёзувчиларига тимсол бўлиб хизмат қилган ҳагиографик (сўфийлар, дин пешволарининг таржимаи ҳоллари) асарларни бунга мисол қилиб келтириш мумкин. Мавлоно Фаридуддин Атторнинг 12-аср охирларида битилган «Тазкират ал-авлиё» асари ва Жомийнинг (вафоти 1492 йил) ундан 300 йил кейин дунё юзини кўрган «Нафаҳат ал-унс» асарини ҳам авлиёларнинг турли ривоятлар билан ўрашиб-чирмашиб кетган таржимаи ҳоллари тўғрисида маълумот берадиган асарлар қаторига киритса бўлади. («Нафаҳат ал-унс» асари Абдулло Ансорийнинг (1089 йилда вафот эттан) илк форс авлиёларининг таржимаи ҳоллари тўғрисидаги китобининг кенгайтирилган нусхасидир).

Кейинги даврларда пайдо бўлган ҳинд ва турк тилларидаги кўплаб асарларни ҳам шулар жумласига қўшиш мумкин. Бу асарларда сўфий сифатида донг таратган баъзи аёлларнинг ҳам номларини учратиш мумкин. Афсуски, Суламийнинг (вафоти 1021 йил) художўй аёллар тўғрисидаги асари бизгача етиб келмаган. Сўфизм тарихидаги икки улкан сиймо, яъни Андалузиялик ибн Арабий (1165—1240) ва ҳозирги Афғонистоннинг шимолий қисмидаги турк-форс ҳудудида таваллуд топган, аммо умрининг катта қисмини Кўнё шаҳрида ўтказган мавлоно Жалолиддин Румий (1207 — 1273) лар эса аёлларга бутунлай бошқача муносабатда бўлганлар. Уларнинг асарларида баъзан бир-бирини инкор этадиган, бир-бирига зид фикрларга ҳам дуч келамиз. Аммо аввалбошда сўфизмнинг тамал тоши бир аёл, яъни Робийа ал-Адавиййа томонидан кўйилганлигини барча сўфийлар тан олишади. Бу ҳол барча классик асарларда акс эттирилган. Ривоятларга қараганда, у 8-асрнинг тўлиқ таркидунёчилик сўфизмига ягона Аллоҳни севиш тушунчасини олиб кирган. Шу сабабдан Исломдаги сўфиёна муҳаббат тарихи шу аёл номи билан бошланади. Робийа тўғрисида шундай ривоят қилишади: «Агарда аёл киши ўзини Аллоҳ таоло йўлига бахшида этиб, юртма юрт кезаркан, энди уни «аёл», яъни ожиза деб бўлмайди, у энди чинакам «эр кишидир». «Эркак» сўзининг қўлланилиши эса (араб тилида «раджул», форс тилида «мард», турк тилида «эр») мистик назариёт ва амалиётда аёлнинг тутган ўрнини англаб етишда бироз қийинчилик туғдиради. Зеро, жиддий равишда Аллоҳ таолога интилган ҳар бир зот амалда «эркак»дир. Бу маънода унинг қайси жинсга мансублиги аҳамиятга эга эмас. 18-асрда яшаб ижод қилган Синдлик шоир Шоҳ Абдул Латиф ўз асарларидан бирида қийинчиликлар ва дардларга эътибор бермасдан жасурлик ила ўз севгилиси томонга йўлга отланган қаҳрамони (қиз) ҳақида сўз юритаркан, уни (қизни) ҳақиқий эркак деб атайди.

Адабиётда «аёл-нафс(жон)» таққоси жуда муҳим ўрин тутади. «Нафс» сўзи «жон, руҳ» ёки «ўзлик» маъносини билдирадиган женский роддаги сўздир. Бу сўзга Қуръони каримда уч бора дуч келамиз.

«Куфр(ёмон) ишларга ундагувчи нафс(жон)», яъни «нафси аммора» (12:54), «ўз-ўзини айблагувчи жон» (маломатгўй нафс) (75:2) ва «Тинчланган рух» (хотир: жам-сокин нафс) (89:27-30)лар кўпинча аёлга қиёс қилинади. Сўфийларнинг фикрича «нафс» кўпинча «ёмон ишларга ундагувчидир». Шу маънода (женский роддаги) бу сўзни, яъни нафсни дунёнинг инъикоси деса бўлади, чунки дунё, яъни Ер юзидаги ҳаёт ҳам женский роддадир.

Мусулмон ёзувчилар йўлдан оздиргувчи, эркаклар ва болаларни ямламай ютгувчи бу дунёни худди ўрта асрлардаги насроний дин олимлари каби «аёл дунё» деб атаганлар, зеро бу «аёл дунё» доимо эркакларни йўлдан оздиришга, шахсий ва диний вазифаларини бажаришдан чалғитишга ҳаракат қилади. Таркидунё қилган сўфийлар аёлларнинг мана шу қудрати олдида ваҳимага тушадилар. Шунга қарамасдан, нафснинг Қуръони каримда таъкидлаб ўтилган учта даражаси аёлларнинг тараққиёт имкониятларини юқорироқ баҳолашга асос бўлади. Гарчи хотинларни кўкларга кўтариб мақтовчи шоирлар қаторига кирмасада, аммо Ҳаким Саноий (вафоти 1131 йил) шундай деб ёзганди: «Битта яхши аёл мингта эркакдан яхшироқдир». Юқорида номлари тилга олинган буюк сўфийларнинг асарларидаги каби Ҳаким Саноийнинг асарларида ҳам бир-бирини инкор этувчи, бир-бирига зид фикрлар мавжуд, масалан у Катта Айиқ юлдузлари туркумини изоҳлаётганда (бу туркум араб тилида «банат ан-на’ш», яъни «тобут қизлари» деб аталади) у «қизлар ҳаётдан кўра тобутда яхшироқдир», дейишгача бориб етган. Менимча, у туркумдаги юлдузларнинг порлоқлигига, чақнашига урғу бериш учун шундай деган бўлса керак, аммо асарда гапнинг иккинчи маъноси бўртиброқ чиққанки, ўқувчи албатта «муаллиф қизларга ўлим тилабди-да», деб тушунади.

Ислом дини бошдан-оёқ хотин-қизларга қарши дин, дейдиганлар албатта қаттиқ янглишадилар. Муҳаммад алайҳиссаломнинг ҳозирги кунларгача тилдан тилга кўчиб юрган ушбу сўзларига эътибор беринг:

«Хотин-қизлар, хуш бўйлар меҳри,
Бу дунёда дилга бўлди жо.
Кўнглим хуши, кўзим қораси,
Дил юпанчи намозда аммо».

Зеро, аёллар хуш бўйлар таратгувчилардир. «Таййиб» (яхши, хуш) ва «тиб (бўй, ҳид) деган араб сўзлари бир ўзакдан ясалган сўзлардир. Муҳаммад алайҳиссаломнинг биринчи рафиқаси Биби Хадича (вафоти 619 йил) пайғамбар алайҳиссалом билан 25 йил давомида бирга умр кечирган, пайғамбарга илк ваҳийлар кела бошлаганда уни юпатган, далда бериб кўнглини кўтарган, Ҳиро тоғининг ғорида ибодат билан машғул бўлган чоғларида содир бўлган воқеа шайтоннинг эмас, Раҳмоннинг хоҳиши билан юз берганига ишонтира олган биринчи зот эмасмиди?

Пайғамбар алайҳиссаломнинг энг кенжа қизи, Ислом дини йўлида шаҳид бўлган Имом Ҳасан ва Имом Ҳусанларнинг онаси Биби Фотима нафақат шиалар, балки бутун мусулмон оламида энг олийжаноб аёл, деб тан олинган. Она мавзуси Ислом динидаги энг марказий мавзулардан биридир. Араб тилидаги «раҳма» (меҳрибонлик) сўзи билан «раҳим» (онанинг бағри) сўзлари бир ўзакдан ясалган сўзлардир, шу сабабдан Яратгувчининг онадан-да меҳрибонлиги, кенг маънодаги муҳаббати тўғрисида гапириш менимча, хато бўлмаса керак. Пайғамбар алайҳиссалом ҳадиси шарифларидан бирида: «Жаннат оналарнинг оёғи остидадир», деган эканлар. Инсонлар тўғрисида тинимсиз қайғуриш, уларни деб азият чекиш фақат оналарга хосдир. Шу йўсинда «жон» (нафс) ҳам оналикнинг бир қисми сифатида тасвирланиши мумкин. Баъзи сўфий-теософик оқимларнинг тарафдорларида маҳсулот берадиган ҳар бир хатти-ҳаракатни «никоҳ» деб аташга мойиллик бор. Уларнинг фикрича, пўлат билан чақмоқтош бирлашса, бу никоҳдан янада етукроқ фарзанд, яъни олов дунёга келади. Эркаклик ва аёллик унсурларининг бирлашуви ҳаётни янада юқорироқ поғонага чиқарувчи омилдир.

Худди шундай қаттиқ эркаклик унсури бўлмиш «қўрқув» ҳамда мулойим аёллик унсури бўлмиш «умид» сўфий файласуф Саал ат-Тустарий (вафоти 896 йил) таъкидлаб ўтганидек, «чинакам иймоннинг туғилишига» сабаб бўлади. Шахс, яъни «йанг унсури» ҳамда жон (нафс), яъни «йин» унсурини бир-биридан ажратиш мумкин эмас. Улар худди таҳлил ва синтез ёки «фан ва муҳаббат» сингари (Иқболнинг форс тилидаги машҳур бир шеърининг сарлавҳаси) бир-бирига боғлиқ нарсалардир. Сўзимизнинг бошида Эрих Мариа Рилкенинг бир шеъридан парча келтирган эдик. Ислом сўфизмида ҳам шу шеър билан ёнма-ён қўйса бўладиган бирор тушунча бормикан? Муслималар ҳам севгувчи жон сифатида намоён бўлиб, эҳтирос ва интиқлик ила ўзини бахшида этиш ҳолатини ўз тилларида ифода этган асарлар бормикан? Муслималар ҳам тирик жон, албатта шу ҳолатга тушадилар. Сўфизм адабиётидаги маълумотларни аниқ ўрганиб чиққан киши бу мавзунинг жуда қизиқарли тарзда ривожланиб борганига амин бўлади.

Қуръони каримда аёлларнинг номлари жуда кам ҳолларда тилга олинган. Момо Ҳаво пайғамбарлар тўғрисидаги халқона ривоятлардагина йўлдан оздиргувчи сифатида тасвирланган. Қуръонда у гуноҳи азимга йўл қўйганликда айбланмайди. Исломда жинсдан жинсга мерос ўтадиган гуноҳкорлик тўғрисида биронта тасаввур йўқ. Гарчи Қуръонда бир қанча аёллар тилга олинган бўлсада, уларнинг исми айтилмайди, фақат Муҳаммад алайҳиссаломдан илгари ўтган пайғамбар Исо алайҳиссаломнинг бокира онаси Биби Марямнинг номи тўлиқ келтирилган. У зот мусулмонлар ва айниқса, сўфийлар учун энг севимли сиймодир. Бу бокира аёл қуриб қолган бир хурмо тагида дам олаётганда тўлғоқ дардлари бошланиб, Исо алайҳиссалом дунёга келади. Шунда қуриб ётган дарахт бир лаҳзада кўкариб, барг ёзиб, гуллаб, ҳосил тугади ва кўп ўтмай Биби Марям ғарқ пишган хурмолардан тановвул қилиб, қувватга ингач, фарзандини кўтариб уйига келади (19:25). Насронийлар уни Худонинг чинакам чўриси деб атайдилар.

Кўҳна Аҳд китобларида Потифорнинг хотини деб тасвирланган Зулайҳонинг Юсуф алайҳиссаломни йўлдан оздириш учун қилган хатти-ҳаракатлари бадиий адабиёт тараққиётида муҳим омил бўлди. Шоирларга бу сиймо чинакам нафс тимсоли бўлиб хизмат қилган. Чексиз-чегарасиз муҳаббати туфайли беҳад ғам-аламларга гирифтор бўлган бу жон охир-оқибатда мақсадига етади, Юсуф билан бирлашади. Тинимсиз ғам чекиб изловчи ошиқ ниҳоят, Юсуф сиймосида зоҳир бўлган тенги йўқ илоҳий гўзалликка эришади. Шундай қилиб, Юсуф ва Зулайҳо тарихи эҳтирослар, ўртанишлар билан барча гўзалликлар булоғи бўлмиш Аллоҳга интилувчи жон тарихига айланади. Кўпгина изловчилар ўзларини Зулайҳога қиёс қиладилар. Қуръони каримнинг 27-сурасида тилга олинган, ривоятларда Билқийс деб аталган Сабаъ қироличасига классик мистик адабиётда бироз камроқ ўрин берилган. Биби Марям эса Исо алайҳиссаломни мурғак бир нишона ҳолатидан хушбўй гул даражасигача етказиб тарбиялаган зот деб куйланади. Аммо Исломнинг улкан сўфий шоири Жалолиддин Румий асарларида ҳар учала аёл севгувчи жон сифатида намоён бўладилар.

Ўрта асрларнинг улкан теософ олими, сўфий Ибн Арабий мавлоно Румийдан бироз илгарироқ ўзининг «Футуҳат ал-Маккийа» асарида аёллар ҳам сўфийликнинг энг юқори даражасига етишишлари мумкинлигини ёзган ва нафақат салбий маънодаги «нафс» сўзи, балки шу билан бирга «зат», яъни «борлиқ» сўзи ҳам женский родга мансублигини таъкидлаганди. Унинг айтишича, Аллоҳ таолода яратувчан эркаклик унсури билан бирга рецептив аёллик унсури ҳам мавжуд экан. Ўзи яратган борлиқ, коинот Унга бамисоли аёлнинг ойнасидек хизмат қилиши лозим экан, акс ҳолда у Ўзининг жамолини кўролмас экан. Ибн Арабий аёллик унсурининг дунёда тутган марказий ўрнига шунчалар кучли урғу берадики, замонавий мусулмон танқидчилар уни, ҳатто «жуфтсексуал символизм»да айблашгача бориб етишди. Аммо унинг «аёллик билан эркаклик бир бирига чамбарчас боғлиқ, улар бир унсурнинг икки ажралмас бўлагидир», деган фикрлари анча пайтларгача муомалада бўлди. Зеро, Момо Ҳавво Одам Атонинг бир қисмидан, яъни қийшиқ қовурғасидан яратилгандир.

Ҳинд-Покистон ҳудудидаги сўфиёна анъаналарда «келинчак» (келинжон) тасвири айниқса ёрқин шаклланган. Ҳиндавий анъаналарнинг ва айниқса, бҳакти сўфизмининг марказини ташкил этувчи «вираҳини» тушунчасини тўғридан тўғри олиб бериш уларни тушунтиришнинг энг осон йўлидир. Унда айтилишича, фақат аёл киши «према», яъни чинакам муҳаббат ва «вираҳа», яъни ўтли орзиқиш туйғуларини ҳис этишга қодирдир. Севгилиси, унаштириб қўйилган йигити ёки эри олисда бўлган келинчак тасвирлаб бўлмайдиган даражадаги ҳижрон азобларида ўртанади. «Бараҳмаза», яъни «Ўн икки ой қўшиғи»нинг ҳиндча нусхасида ҳижрон ўтларида ёнаётган аёлнинг ўн икки ой давомидаги кечинмалари тасвирланган. Ҳиндустал (Ҳинд воҳаси) ва Панжоб ҳудудининг афсона ва ривоятларида ҳам шу фикрлар мавжуд. Синд ва Панжоб ҳудудларида яратилган бадиий асарларнинг асосий қаҳрамонлари ҳар доим аёл кишилардир. Бу қаҳрамонларнинг кўпчилиги севгилисини ахтариб сафарга чиқади ҳамда узоқ вақтлар азоб-уқубат чекиб дунёдан кўз юмадилар. Улар ахтарган севгили ёр ҳам келиб шу ерда вафот этади ва улар ёнма-ён қабрга қўйиладилар. Севишганлар ўз ўлимидан кейингина ёр васлига ғойибона етишадилар. Тириклик чоғида, ҳар қандай оғир ҳолатларда ҳам, улар илк бор кўнгил берган ёрига вафодор бўлиб қоладилар. Бу жасур аёлларни бемалол жоннинг тимсоли деб аташ мумкин. Ўз бепарволигидан қаттиқ афсусланиб, ёрини ахтариб ўт бўлиб ёнаётган саҳроларда пиёда кезган ва алал-оқибатда бутун вужуди билан муҳаббатга айланиб қолган Зассини айтасизми ёки қудратли ҳукмдор томонидан ўғирлаб кетилган, худди қамишдан ясалган най ўзи ўсган қамишзорни, ўз қамиш поясини эслаб, нолаю фиғон чеккандек, шоҳона безатилган қасрда ҳам ўзи туғилиб ўсган кулбаи вайронасини эслаб, соғиниб азият чеккан Маруийни айтасизми, хуллас калом, Ҳинд-Покистон ҳудудига мансуб афсоналардаги бу келинчаклар сиймосида инсоний тажриба ва сўфиёна назария мужассамдир. Исмоилийларнинг диний адабиётида, яъни «ғинонлар»да ҳам худди шундай тасаввурлар ярқ этиб кўзга ташланади. Даврлар ўтиши билан қўшиқлардаги маъшуқа сиймосининг ўзгарганлигининг, энди у илк қўшиқлардагидек етиб бўлмас Ягона Аллоҳ эмас, балки муҳаббат қўшиқлари ва айниқса келинларнинг қўшиқларида энг севимли пайғамбар Муҳаммад алайҳиссалом тараннум этилаётганлигининг гувоҳи бўласиз. Исмоилийларнинг қўшиқларида эса кўпинча жамоанинг руҳий раҳнамоси Ҳозир Имом куйланади. Бу шеър ва қўшиқларнинг андозаси бир-бирига ўхшаш: аёл сифатида тасвирланган жон тор ва серхатар сўқмоқ бўйлаб олға интилади. Шоирлар эса кўпинча ўзларининг «Мен»ини аёл сифатида гапиртиришади, яъни ўша «Мен» баъзан «дугоналарини» чақиради ёки дугоналарининг ҳовлида бирор нарса тўқиб ўтирганини кўриб қолади. Ҳа, художўй дарвешлар ҳам тез-тез аёл кийимини кийиб, «Аллоҳнинг чўрилари» сифатида зикр тушишган. Сўфийлар Аллоҳ таолонинг Қуръони каримга кирмаган «Авлиёларим гумбазларим остидадир», деган оятини ҳам биладилар, энг яқин қариндошлари уларга маҳрам бўлиши мумкинлигига ишора қилиб, ушбу сўзларни Боязид Бистомий (вафоти 874 йил) қаламига мансуб деб биладилар: «Авлиёлар Аллоҳнинг келинларидир».

ДАВОМИ БОР

055

091
ANNEMARIE SHIMMEL
JONON MENING JONIMDA
Olmon tilidan Yo’ldosh Parda tarjimasi
09

annemarieMashhur olmon islomshunosi va sharqshunosi, filologiya fanlari doktori, professor Annemarie Shimmel xonim (nem. Annemarie Schimmel, 7.04.1922, Erfurt — 26.01. 2003, Bonn) Islom dini va sharq, sufizmining Yevropadagi eng yetuk mutaxassisidir. U 15 yoshidan boshlab arab tilini o’rgana boshlagan.
1939 yili Berlindagi Fridrix-Vil`gel`m universitetida (hozirgi — Gumbol`dt universiteti)da ta’lim olgan. 1946 yildan Marburg universitetining arabshunoslik va islomshunoslik professori. 1954 yili din tarixi yo’nalishida doktorlik ilmiy ishini yoqlagan. Ayni o’sha yildan 5 yil davomida Anqara universitetida dinlar tarixi professori bo’lib ishlagan. 1967—1992 yillar v Garvard universitetida faoliyat yuritgan. Shuningdek, Tehron, London, Edinburg ta’lim muassalari va ilmiy markazlarida ishlagan.
Amerika va Hindiston, Yevropa va Sharq mamlakatlaridagi olimlar olimaning nomini juda yaxshi biladilar, uning asarlariga hurmat bilan karaydilar va ko’pgina hollarda uni o’zlarining ustozi deb hisoblaydilar. Shimmel xonim umuman Islom dini va tasavvufga taalluqli mavzularda 120 tadan ortiq asar yaratgan. Olima juda ko’p davlatlar, shu jumladan O’zbekistonning oliy mukofotlari bilan taqdirlagan. «Jonon mening jonimda» asari Annemarie Shimmel xonimning eng go’zal, eng sara asarlaridan biridir.

09

TAQDIMNOMA O’RNIDA

1995 yilda Germaniyada yetakchi olmon islomshunos olimasi Annemarie Shimmel xonimning «Jonon mening jonimda» nomli yangi asari dunyo yuzini ko’rgandi. Endi esa kitob o’zbek tiliga o’girilganligi sharofatidan o’zbek kitobxonlari ham zahmatkash olima ijodining bir qirrasi bilan yaqindan tanishish, uning barakasidan bahramand bo’lish imkoniga ega bo’lmoqdalar.

Shimmel xonim qariyb ellik yillardan beri barcha madaniyat ixlosmandlariga Islom dini to’g’risida chuqur va har tomonlama ma’lumotlar berish ishiga o’zining zalvorli hissasini qo’shib kelmoqda. 1995 yil 15 oktyabrda xonimga Germaniya Kitob savdosi tashkilotining Tinchlik mukofoti berildi. Bu Shimmel xonimning ilmiy hayotidagi eng baland cho’qqi va uning xizmatlariga berilgan eng yuqori bahodir. Mukofot topshirilayotganda Germaniya Federativ Respublikasi Prezidenti tabrik nutqi so’zlab, Shimmel xonimni madaniyatlararo eng yaxshi muloqotni yo’lga qo’ygan fan arbobi, deb atadi. Tabrik nutqida jumladan shunday deyilgandi: «Madaniyatlararo muloqotni yo’lga qo’yish uchun shu madaniyatlarni o’zlari yaxshi bilgan holda boshqalarga ham o’rgatadigan, boshqalarning ma’naviyati va qadriyatlarini yaxshi tushunadigan, o’zlari to’plagan bilimlarni boshqalarga ham ulashadigan va shu asnoda ishonch ko’priklarini quradigan odamlar kerak. Shimmel xonim mana shunday jonkuyar kishilarimizdan biridir. Shu sababdan xonim munosib ravishda Tinchlik mukofotini olishga sazovor bo’ldi. Shimmel xonim Islomning ruhiy olamini jon-dildan sevadi, shu sababdan ko’plab musulmonlar ham xonimning hurmatini joyiga qo’yadilar».

Shimmel xonimning ushbu asari o’zbek tiliga tarjima qilinib, O’zbekistonda nashr etilishini olmon-o’zbek aloqalarini yanada chuqurlashtirishga qo’shilgan navbatdagi hissa, deb baholash joiz. To’qsoninchi yillar boshidagi siyosiy o’zgarishlar Germaniya bilan O’zbekiston o’rtasidagi ilk siyosiy, xo’jalik va madaniy aloqalarning vujudga kelishiga imkon yaratdi. Ushbu asarning o’zbek tiliga tarjima qilinib, Toshkentda chop etilishi mamlakatlarimiz o’rtasida sakkiz yildan beri davom etib kelayotgan aloqalarning yanada kengayishiga qo’shilgan ulushdir.

Shu yerda men bir narsani alohida qayd etib o’tishni istardim. Shimmel xonimning o’zbek tiliga o’girilgan bu kitobchasi davlatlararo bo’lgan munosabatlarning emas, balki alohida shaxslarning faolliklari natijasi o’laroq dunyo yuzini ko’rdi. «SANAVITA» firmasining egasi, Germaniyaning «Immunitet va atrof-muhit» jamg’armasi raisi janob doktor Yoaxim Moormann Shimmel xonimning bu asarini o’zbek tilida chop ettirish uchun tahsinga loyiq savobli ishlarni amalga oshirdi. Asarni tarjima qilib, o’zbek kitobxonlariga yetkazish g’oyasini esa yozuvchi va tarjimon janob Yo’ldosh Parda o’rtaga tashlagandi. Buning uchun unga ham rahmat aytishimiz joiz.

Doktor RAYNXART BINDZAYL
Germaniyaning O’zbekistondagi
Favqulodda va Muxtor elchisi
Toshkent,
1999 yil 1 sentyabr`.

SO’ZBOSHI
09

Keyingi paytlarda muslima xotin-qizlar muammolariga bag’ishlangan kitoblar yomg’irdan keyin chiqqan qo’ziqorindek ko’payib ketdi. Hozirgi kunlarda ham turli ijtimoiy izlanishlar olib borilmoqda, tibbiyot masalalariga qo’l urilmoqda, haramning ijobiy va salbiy tomonlari o’rganilmoqda, arabiy va turkiy hukmdor xotin-qizlar to’g’risida asarlar bitilmoqda, erkak va ayol o’rtasidagi jinsiy masalalarga, bolalar tarbiyasiga jiddiy e’tibor berilmoqda — qisqasi, «Islom dinida ayollarga munosabat» mavzusi tom ma’noda bozori chaqqon, moda mavzulardan biriga aylanib bormoqda. Bundan ruhlanib ketgan feministlar, ya’ni G’arb mamlakatlarida, hayotning, barcha jabhalarida, ayollarni birinchi o’ringa olib chiqishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan ayollar harakati tarafdorlari tarixiy voqealarni va ayniqsa, islomiy tillar va adabiyotlarni chala-chulpa, yuzaki o’rganib, o’rtamiyona asarlarni potirlatib yozib tashlamoqdalar, ammo afsuski, ularning ko’pchiligi hatto qo’lga olishga ham arzimaydigan darajada.

Viybke Val`tersning «Islomda ayol» sarlavhali go’zal asari ustida esa hali ko’p yillar davomida ilmiy ishlar olib borish mumkin. Zaxiko Murataning «Islom dini buyurgan muqaddas amallar» kitobida esa turli jins vakillari o’rtasidagi munosabatga islomiy huquqshunoslik turlaridan biri bo’lmish so’fizmda eng taniqli bo’lgan olimlar nuqtai nazaridan baho berilgan.

E’tiboringizga havola etilayotgan ushbu kitobchada Islom so’fizmida xotin-qizlarga nisbatan bo’lgan munosabat to’g’risida kitobxonlarga baholi-qudrat aniqroq tushuncha berishga harakat qildik, ammo bu harakatimiz to’satdan feministik adabiyotlar oqimida suzishga urinish deb tushunilmasligi lozim. 1950 yilda men so’fiy ayollar to’g’risida bir maqola e’lon qilgan edim. O’sha maqolani qisman shaxsiy qizikishlar natijasida yozgan bo’lsam, qisman professor Fridrix Haylerning qistovlari meni o’sha asarni yozishga undagandi. O’sha paytlarda janob professor bilan din tarixi sohasida yaqindan hamkorlik qilardik. Men turli dinlarda ayollarga nisbatan bo’lgan munosabat to’g’risida ma’ruzalar o’qirdim, seminarlar o’tkazardim. Bu ishlarim har safar yangi-yangi xulosalarga kelishga, ilmiy izlanishlarimda yangi-yangi ufqlar ochishga yordam berdi. Ochig’ini aytganda, so’fiy ayollar mavzusi meni avvalboshdan o’ziga maftun etgan. 1928 yildayoq Margaret Smit o’zining Robiya al-Adaviyya to’g’risidagi yirik asari bo’lmish «So’fizmda Robiya siymosi» kitobida shu mavzuga qo’l urgandi. Men bu mavzuga faqat uning adabiy muhimligi uchungina emas, balki avliyosifat ayollar, Islom dunyosidagi so’fiy rahnamo ayollar bilan uchrashganlarimda, Turkiya, Hindiston va Pokistondagi nomlari tillarda doston bo’lib qolgan ayollarning qabrlarini ziyorat qilganimda qalbimda allaqanday tasvirlab bo’lmas bir tuyg’u paydo bo’lib, faqat borlig’imnimas, balki barcha fikru zikrim, ruhimni o’ziga rom etgani uchun qo’l urmoqdaman. Ushbu kitobchamni ulkan bir minnatdorchilik ila avliyosifat ayollardan biri, turk so’fiy adibasi Samiha Oyverdi (1906— 1993)ning yorqin xotirasiga bag’ishlayman. Kitobda ishlatilgan o’ta kamyob ma’lumotlarni yig’ishda uning ancha mehnati singgan. Islomiy donishmandlikda xotin-qizlarning o’rnini tasvirlab berish ham kishining e’tiborini o’ziga jalb etadi. Hadislarni to’g’ri va ishonchliligiga qarab saralash «ilm ar-ridjal», ya’ni «erkaklar shug’ullanadigan fan» deb yuritilsa-da, ammo muhaddis ayollar to’g’risida ham tarixda ma’lumotlar anchagina.

Payg’ambar alayhissalomning kenja xotinlari Oysha onamiz Qur’oni karimni va Payg’ambar alayhissalomning qariyb barcha hadislarini yod bilmasmidi? Axir u zot Muhammad Mustafoning shaxsiy hayotlari to’g’risidagi ma’lumotlarning asl bulog’i, manbai emasmidi? Payg’ambarga zamondosh bo’lgan ko’pgina xotin-qizlar keyinchalik diniy olimalar sifatida dunyoga tanildilar, chunki ular tez-tez Payg’ambarimizdan diniy masalalar bo’yicha yordam so’rab turardilar. 1600 yillar atrofida fors tilida bitilgan bir asarda beshta din olimasi to’g’risida ma’lumot berilgan. Bu olimalar fundamentalistlar tomonidan inkor etilgan, qoralangan xalqona rasm-rusumlar va tasavvurlarning mohiyatini turli misollar keltirish yo’li bilan ochib berishgan. Rut Roded o’zining «Islomiy tarjimai hollar to’plami» nomli asarida ko’rsatishicha, taniqli shaxslarning tarjimai hollarini yozgan mualliflarning asarlarida tilga olingan ismlarning kattagina qismini ayollarning ismlari tashkil etar ekan. 9-asrdan boshlab to hozirgi kunlargacha o’tgan barcha taniqli shaxslarni sanab chiqib, u shunday qarorga kelgan. Xotin-qizlar hayoti to’g’risidagi bilimlarimizni oshirishning yana bir muhim manbai yosh qizlarga mo’ljallangan, xotin-qizlarning xatti-harakatlari, o’zlarini qanday tutishlari lozimligi tasvirlangan «Adab kitoblari»dir. 19-asrning o’rtalarida yashab o’tgan Bhopal malikasi Shohjahon begimning «Tahdib an-nisvon va tarbiyat al-inson», ya’ni «Xotin-qizlarga sayqal berish va insonni tarbiyalash» asaridan keyin bizning asrimizda Ashraf Ali Thanaviyning «Bihishti sivar», ya’ni «Jannat zeb-ziynati» asari dunyo yuzini ko’rdi. Bu kitobni ancha vaqtlar davomida kelinning ota-onasi qizning sepiga qo’shib berardi. Kelinchaklar bu kitobni o’qib, Deoband diniy maktabining o’ta qattiqqo’l axloq-odob ko’rsatmalari bilan tanishardilar va turli hayotiy sharoitlarda o’zlarini qanday tutishlari lozimligini o’rganib olardilar. Bu kitobni varaqlar ekansiz, ota-onaga xat yozganda qanday iboralar bilan murojaat qilish lozimligini, musulmonlarning rasm-rusumlariga kirib qolgan, ammo aslida Islomda bo’lmagan g’ayridiniy odatlardan xalos bo’lish yo’llarini, chinakam taqvodor bo’lish uchun qanday amallar qilish va qanday amallarni qilmaslik kerakligini (amri ma’ruf va nahyi munkar) o’rganib olasiz, chunki ular yorqin misollarda qisqa va lo’nda qilib
tushuntirib berilgan. Ashraf Ali Thanaviyning «Bihishti sivar» (Jannat zeb-ziynati) nomli bu kitobi Barbara D. Metsalf tomonidan yuksak mahorat bilan ingliz tiliga o’girilib, «Barkamol ayollar» sarlavhasi ostida chop etildi. Turli ma’lumotlarga va ko’rsatmalarga boy bu kitob Yevropa millatlariga mansub musulmon qizlarga ham haqiqiy qo’llanma bo’lib xizmat qiladi. Ammo o’quvchilar bu kitob bilan birga 19-asr oxirlarida Islom dunyosida chop etilgan, barkamol ayollar tarbiyasi xususidagi yanada ilg’orroq g’oyalar bilan sug’orilgan romanlarni ham o’qib chiqishlari lozim. Xind-musulmon hududida insho etilgan bunday romanlar sirasiga, aytaylik, Nosir Ahmadning «Mir atal aruz», ya’ni «Kelinchakning oynasi» asarini kiritish mumkin. Unda tasvirlanishicha, o’qimishli, tirishqoq qahramon (qiz) o’zining savobli ishlari bilan boshqalardan ajralib turishi lozim. Qish paytlari u kambag’allarga ko’rpa-ko’rpachalar sovg’a qiladi, o’qib o’zligini tanishsin degan niyatda ularga Qur’oni karim nusxalarini tarqatadi. Sind hududida esa Mirza Qolix Bekning (1892) «Ziynat» asari ma’lum va mashhurdir. Unda klassik fanlardan ta’lim olgan ayol har kanday vaziyatda ham o’zini to’g’ri tuta olishi tarannum etilgan.

Musulmon ayollar masalalarini to’g’ri tushunish uchun ularning adabiyot sohasidagi faolliklariga ham bir nazar solmoq kerak. Ayollar qalamiga mansub she’r va g’azallardan iborat keng qamrovli katta bir to’plam tuzish mumkin. Fikrimcha, bu antologiya qadimgi arab marsiyalaridan boshlansa maqsadga muvofiq bo’ladi, chunki arab xotin-kizlari janglarda halok bo’lgan otalari, aka-ukalari va erkak qarindoshlariga bag’ishlab, ularni eslab aytgan bunday marsiyalar hozirgi kunlargacha saqlanib qolgan. Falastinlik shoira Fadvo Tuqonning «Akam haqida marsiya» asari yuqorida aytilgan gaplarga yaqqol misol bo’la oladi. To’plamga so’fiyona ishq qo’shiqlari-yu, fors shoirasi Mahsatiyning salgina odobsiz to’rtliklaridan tortib, fors va turk ayollarining lirik qo’shiqlarigacha barchasi kiritilishi lozim. Hukmdor ayollar va malikalar qalamiga mansub deb kelinayotgan she’riy asarlarni ham unutmaslik lozim. Bunga misol qilib Faxri Xaraviyning «Javohir al-ajoyib» asarini va boburiy malika Zebunniso (1689 yilda vafot etgan) asarlarini keltirish mumkin. Shunday antologiya yaratilsa, turli millatlarga mansub muslimalarning poeziyada qanchalar faol ishtirok etishgani-yu, hozirgi kunlarda ham qalamni qo’ldan qo’ymayotganliklari kaftda turgandek ayon bo’ladi. Husnixat yozuvchi xattot xonimlar to’g’risida ham shunday iliq gaplarni aytish mumkin. Ularning nomlari yuksak did bilan ko’chirilgan Qur’oni karim nusxalari va boshqa matnlarda saqlanib, bizgacha yetib kelgan. Jahonning eng ulkan olimlari ham bolaligida albatta maktablarda bilim olgan. Shunday zotlarga ilk bor maktablarda saboq berib, yozish-chizishni o’rgatgan muallimalar-u, profeseor xonimlarning-da nomlarini tilga olmoq joizdir.

Siyosat bobida javlon urgan muslimalarni ham e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak. Xalifalarning onalari va rafiqalari ham garchi to’liq rasmiy bo’lmasada, siyosatda va ayniqsa diniy siyosatda juda faol bo’lishgan. 900 yillarda o’tgan shunday muslimalarni L. Masignon o’z asarida birma-bir sanab o’tgan. Ba’zi muslimalar Islom dunyosining chekka hududlarida, hatto hukmdor darajasigacha ko’tarilishgan. Ibn Battuta Malediviya (Mali)da bir muslima hokim bo’lganligini yozadi. Shimoliy Afrikada yashovchi tuareglar xotin-qizlarga haddan tashqari keng haq-huquqlar berib qo’yganligini yozarkan, o’zi bu holni unchalar ma’qullamasligini ham qistirib o’tadi. Turkiy an’analarga ko’ra ayollar hech qanday to’siqsiz xukm surishgan. Shu sababdan, kelib chiqishi turkiy bo’lgan Dehli hukmdori Eltutmish 1236 yilda qizi Roziyani valiahd qilib qoldirgan. Misrda esa Shajarat ad-Dur ismli sobiq qul ayol bir necha yil hukmronlik qilgan. Keyinchalik Hindistonning hukmron tabaqasiga mansub ayollar nafaqat boburiylar davrida, balki shu bilan birga Dekkan podsholigida ham yetakchi o’rin tutganlar. Shu ma’noda Ahmadnagar malikasi Chand Bibi nomiga alohida urg’u berish lozim. Afsuski, 1600 yilda bu ayol qo’shinga boshchilik qilib, o’z mamlakatini dushmanlardan himoya qilayotganda, sipohlari sotqinlik qilib uni vazifasidan chetlatganlar. Dehli va Agra, Kolkonda va Bidjapurlik hukmdor ayollar ayniqsa, me’morchilik, husnixat va adabiyot homiylari sifatida mashhurdirlar. Yer yuzidagi eng muhtasham me’morchilik obidasi bo’lmish Toj Mahal Shoh Jahonning rafiqasi, 1631 yilda o’n to’rtinchi farzandiga ko’zi yoriyotganda vafot etgan muslima malika Mumtoz Mahal sharafiga bunyod etilgani ham bejiz emas. Hindiston muslimalarining 1947 yilgacha bo’lgan siyosiy jonbozliklaridan ham ko’z yumib bo’lmaydi. Nafis mo’yqalam sohibalari yaratgan mo»jaz rangtasvirlar to’plam shaklida chop etilsa tahsinga loyiq ish bo’lurdi. Fikrimcha, to’plamda fors dostonlari uchun yaratilgan mo»jaz rangtasvirlardan tortib, Hindistondagi boburiylar sulolasi vakillarining portretlarigacha barchasi joy olishi lozim.

Kishilarning yuz ko’rinishlaridan boshlab kiyimlarigacha tahlil qilinsa, ayni muddao bo’lurdi. Saroy xonimlarining unvonlarini, ya’ni qaysi xonimga qanday iboralar ila murojaat qilinishini ham o’rganib chiqish kerak. Kotibiyat dasturilamallarida bu iboralar, ularga yoziladigan maktublarning ko’rgazma nusxalari mavjud. Mamluklar davrida ham shunday xizmat daftarchalari bo’lganligi ma’lum. Saroy devonxonalarining har birida bunaqa dasturilamallar bo’lgan.

Bundan tashqari, mashhur ayollarning arab, fors, turk va urdu tillarida bitilgan tarjimai hollari mavjud. Albatta, bu ijobiy tomonlarni birma-bir sanab o’tish bilan bir qatorda davrlar o’tishi bilan ayollarning ijtimoiy ahvoli ma’lum darajada og’irlashganini, bir vaqtlar qayishqoq, muloyim bo’lgan qonun-qoidalar mo’rtlashganini hamda salbiy tasavvurlarning keng tarqalganligini ham unutmaslik kerak. Qur’oni karimdagi «va erkaklarning ayollar ustidan bir daraja imtiyozi bor», degan oyati karima (2:228) biroz yanglish tafsir qilinib, ayollarni kamsitish, ezish uchun bir bahona bo’lganligi, ularning ko’pgina huquqlari cheklab qo’yilganligini unutmasligimiz lozim. Ba’zi qo’li egri, poraxo’r qozilar esa meros, taloq va shunga o’xshash masalalar hal etilayotganda ko’pgina xotin-qizlarning o’qish-yozishni bilmasligidan foydalanib ularning haqqiga chang solganligi ham sir emas. Xotin-qizlar o’qish-yozishni bilmasalar ham bo’laveradi, degan tushuncha tobora tomir otib ketavergan.

Ma’lumki, Payg’ambar alayhissalomning rafiqalaridan kamida bittasi o’qish-yozishdan xabardor bo’lgan. Ammo hali-hanuz bu masala bo’yicha yuritilayotgan bahslar tugagani yo’q. Xalq og’zaki ijodi namunasi bo’lmish ko’pgina asarlarda xotinlarning makr-hiylalari to’g’rysida sanoqsiz rivoyatlar bor. Biroq bundan «musulmonlar shu sababdan ham xotinlariga ko’z-quloq bo’lib yurisharkan-da», degan xulosa kelib chiqmaydi, chunki bunaqa holatlar G’arbda ham to’lib-toshib yotibdi. Din olimlarining «Ayollar jannatda Alloh taoloning jon baxsh etuvchi mas’ud jamolini ko’rishga muyassar bo’ladilarmi yoki yo’qmi?» deb yuritgan bahslariga jiddiyroq e’tibor berish kerak, chunki bu masalada hali hech kim biror jo’yali gap aytolgani yo’q, zero bu g’ayb ishlaridan hisoblanadi.

Rivoyat qilishlaricha, Payg’ambar alayhissalom «Do’zax ahlining ko’pchiligi ayollar ekanligini ko’rdim», degan ekanlar, shunga asoslanadigan bo’lsak, ayollarning jannatga kirish-kirmasligi noma’lumligicha qoladi. Ammo Muhammad Mustafoga bog’lab aytilgan boshqa bir rivoyatda bu salbiy nuqtai nazarning butunlay teskarisiga duch kelamiz. Aytishlaricha, keksa bir momo (kitobning «Momolar» bo’limiga qarang) Payg’ambar alayhissalomdan: «Bizga o’xshagan yuzlarini ajin bosgan, ko’zlari yiringlashib, munkayib qolgan kampirlar ham jannatga kiradilarmi?» deb so’raganida, Ul zot jiddiy ravishda: «Yo’q, sizga o’xshagan momolar jannatga qo’yilmaydi», deb javob bergan, so’ngra kampirning ruhi tushib ketganini ko’rgach, jilmayib qo’shib qo’ygan: «Sizga o’xshab murrib qolgan momolarning barchasi avval o’n sakkizga kirgan bokira qizlarga aylantiriladi, so’ngra jannatga kiritiladi».

Islom jamiyatida eng katta hurmatga loyiq zot turmush qurgan ayol, aniqrog’i ona hisoblanadi. Bu hol Payg’ambar alayhissalomning «Jannat onalarning oyog’i ostidadir», degan hadisi shariflarida ham yaqqol bayon etilgan. Payg’ambar alayhissalom yana shunday degan ekanlar: «Agar Allohdan boshqa nimarsaga ham sajda qilishga ruxsat etilganda, ayollar o’z erlariga sajda qilsinlar, degan bo’lardim». Bu gaplar ayollarning erkaklar bilan teng huquqli ekanligiga bir muncha ziddir, ammo Tavrotda ham «Bu erkak sening xojang bo’lishi lozim», deyilmaganmi? So’fizmda esa ayollar to’la ravishda teng huquqlilikka erishgan, hatto ba’zi barkamol ayollar «chinakam erkak», deb ham tasvirlanadilar. Islom dini nozil etilgan kundan boshlab hozirgi kunlargacha taqvodor, o’qimishli va yolg’iz Alloh taoloni sevguvchi ayollar bo’lgan, bor va bo’ladi. Ushbu kitobchamizda biz ham Alloh taologa intilgan jon timsoli bo’lgan tarixiy shaxslar bo’lmish shunday ayollarga murojaat qilamiz.

Ushbu fikrlarimni qog’ozga tushirishga meni ilhomlantirgan professor, doktor Ali S. Asaniyga chin dildan minnatdorchiligimni izhor etaman. Biz u kishi bilan Harvard universitetida birga ishlaymiz. Bu zot Ismoiliylarning itoatni, sadoqatni madh etuvchi adabiyotidagi ayollar siymosi to’g’risida ajoyib asarlar yaratgan va yangi ilmiy ishlar uchun keng maydon ochib bergan. Biz bu kishi va N`yu-York universiteti professori, doktor Zaxiko Murata bilan ziddiyatlar muammosi va ayolning Islom jamiyatidagi o’rni xususida tez-tez bahslashib turamiz. Doktor Dorotea Duda kitobga rasmlar tanlash va ularni topishda beminnat yordam ko’rsatdi. Dinshunos olim janob Anton Kentemixga ham bergan ajoyib maslahatlari uchun rahmat aytishimiz lozim. Xrista Sadotsay esa har safargidek «yozib boruvchi farishta» vazifasini o’tadi.

ANNEMARIE SHIMMEL
Allerhayligen, 1994.

KIRISH

“Rutsimon, Naomiy bog’ichisimon
Jonim bir ayoldir qarshingda sening”,

deb yozgan edi Erix Maria Rilke o’zining «Soatlar kitobi»da.

Bu tasvir, ya’ni Rut singari o’z muhabbatini tortina-tortina izhor etadigan ayol yoki qiz bola, «Qo’shiqlar qo’shig’i» (Tavrotda) kitobidagi ehtirosli, alangali so’zlar ila sevgilisini chorlayotgan Sulamit, o’zini «Xudoning cho’risi» deb his etadigan, Ul Zot boshiga solgan har qanday ko’rgulikni minnadorchilik ila so’zsiz-so’roqsiz qabul etadigan ayollar g’arblik nasroniy o’quvchilarga juda tanish. Nasroniy olamida ham ko’plab so’fiy ayollar o’tgan. Ilohiy qo’shiqlarni ehtiros bilan kuylagan Magdeburglik Mehthild, Iso alayhissalomning tug’ilishi hamda tarbiyasi sir-sinoatlarini o’z hayotida amalga oshirishga harakat qilib ko’rgan Margaret Ebner, o’zini to’liq ravishda Xudo yo’liga baxshida ettan ayollar, Tereza fon Avila singari ishqiy qalbidagi olovli qo’rg’onning ta’sir doirasiga jo etolgan zotlar hamda Zienalik Katarina va Shvetsiyalik Birgitta singari Xudo ularga ato etgan kuchni siyosiy hokimiyatni egallashga sarf etgan ayollar shular jumlasidandir: Qisqasi, Xudoni sevguvchi jon mavzusi G’arbda ham yaxshi tanish. 19-asrda yashab, ijod qilgan Peter Xille o’z she’rlarida «Xudoga oshiq jonlarni» cherkovdan biroz olislashtirib, «kelinlar» deb atagan. Sulaymon alayhissalomdan qolgan «Qo’shiqlar qo’shig’i» kitobi Bernhard Klervo tomonidan tafsir qilingandan so’ng bu fikrlar alohida ma’no kasb etdi.
Ammo musulmon kishi Rilkening jon yuvvosh, shikastanafs oshiq ayol sifatida tasvirlangan she’rlariga qanday munosabatda bo’larkin?

Menimcha, chinakam musulmon kishi Islom dinini sof erkaklar dini deb hisoblaydigan barcha kishilarni lol qoldirgan holatda Rilkening she’rlarida tasvirlangan holatni to’g’ri tushunadi va ma’qullaydi. Bundan tashqari, agar u islomiy xalqlar adabiyotlaridan ozmi-ko’pmi xabardor bo’lsa, darhol o’sha adabiyotlardan shunga o’xshash tasvirlarni topishiga aminman. Zero, islomiy tushunchaga ko’ra hayot erkak va ayol degan ikki qutbsiz mavjud bo’lolmaydi. (Zaxiko Murata o’zining «Islom dini buyurgan muqaddas amallar» asarida bu qutblarni «yang» va «yin» deb ataydi). Qur’oni karimning 2-sura, 187-oyatida erkaklarga aytilganidek, «ayollar sizlar uchun bir libosdir va sizlar ular uchun libosdirsizlar», ya’ni diniy nuqtai nazardan qaraganda erkak bilan ayol bir-birini «o’zim o’zim bo’lsam, u mening ikkinchi Menim» degan darajada yaqin his qilishi kerak, zero libos ko’pincha shaxsni anglatadi. Ikkinchidan, Islom mistikasi, ya’ni so’fizm o’ta darajada ayollik xususiyatlari ila bejalgan.

Arabiy so’fiylarning shirador, ifodali tilda yozilgan asarlari visoliga yetish amri mahol bo’lgan ayolga bag’ishlangan va ular muhabbatning klassik nusxasiga aylangan. Fors she’riyatining ko’plab namunalarida shoirning oyyuzli, o’n to’rt yashar soqiy bola husniga maftun bo’lganligi aytiladi. (Ko’pincha bu bola yoki nasroniy yoki zardo’shtiydir). Bu albatta sof ruhiy, ma’naviy muhabbatdir, ammo uning fors dunyosidagi so’fiyona ko’rinishiga qanchalar ta’sir etganini Hellmut Ritterning «Ruh ummoni» asarini o’qigan kishi yaqqol anglab yetadi. Qudratli sulton Mahmud G’aznaviy (999 yildan 1030 yilgacha hukm surgan) o’zining harbiy asiri, quli Ayozni shunday ruhiy, sof ma’naviy muhabbat ila sevgan hamda o’zini «o’z qulining quli» deb his etgan ekan. Bu esa ma’naviy muhabbatning naqadar kuchli bo’lishi mumkinligidan dalolat beradi.

So’fiylarning tarjimai hollari yozilgan kitoblarda yuzlab «xudojo’y er(kak)lar» to’g’risida ma’lumotlar bor. Arabiston hududida Sulamiy va Abu Nu’aym tomonidan minginchi yillar oxirida yozilgan, so’ngra fors yozuvchilariga timsol bo’lib xizmat qilgan hagiografik (so’fiylar, din peshvolarining tarjimai hollari) asarlarni bunga misol qilib keltirish mumkin. Mavlono Fariduddin Attorning 12-asr oxirlarida bitilgan «Tazkirat al-avliyo» asari va Jomiyning (vafoti 1492 yil) undan 300 yil keyin dunyo yuzini ko’rgan «Nafahat al-uns» asarini ham avliyolarning turli rivoyatlar bilan o’rashib-chirmashib ketgan tarjimai hollari to’g’risida ma’lumot beradigan asarlar qatoriga kiritsa bo’ladi. («Nafahat al-uns» asari Abdullo Ansoriyning (1089 yilda vafot ettan) ilk fors avliyolarining tarjimai hollari to’g’risidagi kitobining kengaytirilgan nusxasidir).

Keyingi davrlarda paydo bo’lgan hind va turk tillaridagi ko’plab asarlarni ham shular jumlasiga qo’shish mumkin. Bu asarlarda so’fiy sifatida dong taratgan ba’zi ayollarning ham nomlarini uchratish mumkin. Afsuski, Sulamiyning (vafoti 1021 yil) xudojo’y ayollar to’g’risidagi asari bizgacha yetib kelmagan. So’fizm tarixidagi ikki ulkan siymo, ya’ni Andaluziyalik ibn Arabiy (1165—1240) va hozirgi Afg’onistonning shimoliy qismidagi turk-fors hududida tavallud topgan, ammo umrining katta qismini Ko’nyo shahrida o’tkazgan mavlono Jaloliddin Rumiy (1207 — 1273) lar esa ayollarga butunlay boshqacha munosabatda bo’lganlar. Ularning asarlarida ba’zan bir-birini inkor etadigan, bir-biriga zid fikrlarga ham duch kelamiz. Ammo avvalboshda so’fizmning tamal toshi bir ayol, ya’ni Robiya al-Adaviyya tomonidan ko’yilganligini barcha so’fiylar tan olishadi. Bu hol barcha klassik asarlarda aks ettirilgan. Rivoyatlarga qaraganda, u 8-asrning to’liq tarkidunyochilik so’fizmiga yagona Allohni sevish tushunchasini olib kirgan. Shu sababdan Islomdagi so’fiyona muhabbat tarixi shu ayol nomi bilan boshlanadi. Robiya to’g’risida shunday rivoyat qilishadi: «Agarda ayol kishi o’zini Alloh taolo yo’liga baxshida etib, yurtma yurt kezarkan, endi uni «ayol», ya’ni ojiza deb bo’lmaydi, u endi chinakam «er kishidir». «Erkak» so’zining qo’llanilishi esa (arab tilida «radjul», fors tilida «mard», turk tilida «er») mistik nazariyot va amaliyotda ayolning tutgan o’rnini anglab yetishda biroz qiyinchilik tug’diradi. Zero, jiddiy ravishda Alloh taologa intilgan har bir zot amalda «erkak»dir. Bu ma’noda uning qaysi jinsga mansubligi ahamiyatga ega emas. 18-asrda yashab ijod qilgan Sindlik shoir Shoh Abdul Latif o’z asarlaridan birida qiyinchiliklar va dardlarga e’tibor bermasdan jasurlik ila o’z sevgilisi tomonga yo’lga otlangan qahramoni (qiz) haqida so’z yuritarkan, uni (qizni) haqiqiy erkak deb ataydi.

Adabiyotda «ayol-nafs(jon)» taqqosi juda muhim o’rin tutadi. «Nafs» so’zi «jon, ruh» yoki «o’zlik» ma’nosini bildiradigan jenskiy roddagi so’zdir. Bu so’zga Qur’oni karimda uch bora duch kelamiz.

«Kufr(yomon) ishlarga undaguvchi nafs(jon)», ya’ni «nafsi ammora» (12:54), «o’z-o’zini ayblaguvchi jon» (malomatgo’y nafs) (75:2) va «Tinchlangan rux» (xotir: jam-sokin nafs) (89:27-30) lar ko’pincha ayolga qiyos qilinadi. So’fiylarning fikricha «nafs» ko’pincha «yomon ishlarga undaguvchidir». Shu ma’noda (jenskiy roddagi) bu so’zni, ya’ni nafsni dunyoning in’ikosi desa bo’ladi, chunki dunyo,
ya’ni Yer yuzidagi hayot ham jenskiy roddadir.

Musulmon yozuvchilar yo’ldan ozdirguvchi, erkaklar va bolalarni yamlamay yutguvchi bu dunyoni xuddi o’rta asrlardagi nasroniy din olimlari kabi «ayol dunyo» deb ataganlar, zero bu «ayol dunyo» doimo erkaklarni yo’ldan ozdirishga, shaxsiy va diniy vazifalarini bajarishdan chalg’itishga harakat qiladi. Tarkidunyo qilgan so’fiylar ayollarning mana shu qudrati oldida vahimaga tushadilar. Shunga qaramasdan, nafsning Qur’oni karimda ta’kidlab o’tilgan uchta darajasi ayollarning taraqqiyot imkoniyatlarini yuqoriroq baholashga asos bo’ladi. Garchi xotinlarni ko’klarga ko’tarib maqtovchi shoirlar qatoriga kirmasada, ammo Hakim Sanoiy (vafoti 1131 yil) shunday deb yozgandi: «Bitta yaxshi ayol mingta erkakdan yaxshiroqdir». Yuqorida nomlari tilga olingan buyuk so’fiylarning asarlaridagi kabi Hakim Sanoiyning asarlarida ham bir-birini inkor etuvchi, bir-biriga zid fikrlar mavjud, masalan u Katta Ayiq yulduzlari turkumini izohlayotganda (bu turkum arab tilida «banat an-na’sh», ya’ni «tobut qizlari» deb ataladi) u «qizlar hayotdan ko’ra tobutda yaxshiroqdir», deyishgacha borib yetgan. Menimcha, u turkumdagi yulduzlarning porloqligiga, chaqnashiga urg’u berish uchun shunday degan bo’lsa kerak, ammo asarda gapning ikkinchi ma’nosi bo’rtibroq chiqqanki, o’quvchi albatta «muallif qizlarga o’lim tilabdi-da», deb tushunadi.

Islom dini boshdan-oyoq xotin-qizlarga qarshi din, deydiganlar albatta qattiq yanglishadilar. Muhammad alayhissalomning hozirgi kunlargacha tildan tilga ko’chib yurgan ushbu so’zlariga e’tibor bering:

«Xotin-qizlar, xush bo’ylar mehri,
Bu dunyoda dilga bo’ldi jo.
Ko’nglim xushi, ko’zim qorasi,
Dil yupanchi namozda ammo».

Zero, ayollar xush bo’ylar taratguvchilardir. «Tayyib» (yaxshi, xush) va «tib (bo’y, hid) degan arab so’zlari bir o’zakdan yasalgan so’zlardir. Muhammad alayhissalomning birinchi rafiqasi Bibi Xadicha (vafoti 619 yil) payg’ambar alayhissalom bilan 25 yil davomida birga umr kechirgan, payg’ambarga ilk vahiylar kela boshlaganda uni yupatgan, dalda berib ko’nglini ko’targan, Hiro tog’ining g’orida ibodat bilan mashg’ul bo’lgan chog’larida sodir bo’lgan voqea shaytonning emas, Rahmonning xohishi bilan yuz berganiga ishontira olgan birinchi zot emasmidi?

Payg’ambar alayhissalomning eng kenja qizi, Islom dini yo’lida shahid bo’lgan Imom Hasan va Imom Husanlarning onasi Bibi Fotima nafaqat shialar, balki butun musulmon olamida eng oliyjanob ayol, deb tan olingan. Ona mavzusi Islom dinidagi eng markaziy mavzulardan biridir. Arab tilidagi «rahma» (mehribonlik) so’zi bilan «rahim» (onaning bag’ri) so’zlari bir o’zakdan yasalgan so’zlardir, shu sababdan Yaratguvchining onadan-da mehribonligi, keng ma’nodagi muhabbati to’g’risida gapirish menimcha, xato bo’lmasa kerak. Payg’ambar alayhissalom hadisi shariflaridan birida: «Jannat onalarning oyog’i ostidadir», degan ekanlar. Insonlar to’g’risida tinimsiz qayg’urish, ularni deb aziyat chekish faqat onalarga xosdir. Shu yo’sinda «jon» (nafs) ham onalikning bir qismi sifatida tasvirlanishi mumkin. Ba’zi so’fiy-teosofik oqimlarning tarafdorlarida mahsulot beradigan har bir xatti-harakatni «nikoh» deb atashga moyillik bor. Ularning fikricha, po’lat bilan chaqmoqtosh birlashsa, bu nikohdan yanada yetukroq farzand, ya’ni olov dunyoga keladi. Erkaklik va ayollik unsurlarining birlashuvi hayotni yanada yuqoriroq pog’onaga chiqaruvchi omildir.

Xuddi shunday qattiq erkaklik unsuri bo’lmish «qo’rquv» hamda muloyim ayollik unsuri bo’lmish «umid» so’fiy faylasuf Saal at-Tustariy (vafoti 896 yil) ta’kidlab o’tganidek, «chinakam iymonning tug’ilishiga» sabab bo’ladi. Shaxs, ya’ni «yang unsuri» hamda jon (nafs), ya’ni «yin» unsurini bir-biridan ajratish mumkin emas. Ular xuddi tahlil va sintez yoki «fan va muhabbat» singari (Iqbolning fors tilidagi mashhur bir she’rining sarlavhasi) bir-biriga bog’liq narsalardir. So’zimizning boshida Erix Maria Rilkening bir she’ridan parcha keltirgan edik. Islom so’fizmida ham shu she’r bilan yonma-yon qo’ysa bo’ladigan biror tushuncha bormikan? Muslimalar ham sevguvchi jon sifatida namoyon bo’lib, ehtiros va intiqlik ila o’zini baxshida etish holatini o’z tillarida ifoda etgan asarlar bormikan? Muslimalar ham tirik jon, albatta shu holatga tushadilar. So’fizm adabiyotidagi ma’lumotlarni aniq o’rganib chiqqan kishi bu mavzuning juda qiziqarli tarzda rivojlanib borganiga amin bo’ladi.

Qur’oni karimda ayollarning nomlari juda kam hollarda tilga olingan. Momo Havo payg’ambarlar to’g’risidagi xalqona rivoyatlardagina yo’ldan ozdirguvchi sifatida tasvirlangan. Qur’onda u gunohi azimga yo’l qo’yganlikda ayblanmaydi. Islomda jinsdan jinsga meros o’tadigan gunohkorlik to’g’risida bironta tasavvur yo’q. Garchi Qur’onda bir qancha ayollar tilga olingan bo’lsada, ularning ismi aytilmaydi, faqat Muhammad alayhissalomdan ilgari o’tgan payg’ambar Iso alayhissalomning bokira onasi Bibi Maryamning nomi to’liq keltirilgan. U zot musulmonlar va ayniqsa, so’fiylar uchun eng sevimli siymodir. Bu bokira ayol qurib qolgan bir xurmo tagida dam olayotganda to’lg’oq dardlari boshlanib, Iso alayhissalom dunyoga keladi. Shunda qurib yotgan daraxt bir lahzada ko’karib, barg yozib, gullab, hosil tugadi va ko’p o’tmay Bibi Maryam g’arq pishgan xurmolardan tanovvul qilib, quvvatga ingach, farzandini ko’tarib uyiga keladi (19:25). Nasroniylar uni Xudoning chinakam cho’risi deb ataydilar.

Ko’hna Ahd kitoblarida Potiforning xotini deb tasvirlangan Zulayhoning Yusuf alayhissalomni yo’ldan ozdirish uchun qilgan xatti-harakatlari badiiy adabiyot taraqqiyotida muhim omil bo’ldi. Shoirlarga bu siymo chinakam nafs timsoli bo’lib xizmat qilgan. Cheksiz-chegarasiz muhabbati tufayli behad g’am-alamlarga giriftor bo’lgan bu jon oxir-oqibatda maqsadiga yetadi, Yusuf bilan birlashadi. Tinimsiz g’am chekib izlovchi oshiq nihoyat, Yusuf siymosida zohir bo’lgan tengi yo’q ilohiy go’zallikka erishadi. Shunday qilib, Yusuf va Zulayho tarixi ehtiroslar, o’rtanishlar bilan barcha go’zalliklar bulog’i bo’lmish Allohga intiluvchi jon tarixiga aylanadi. Ko’pgina izlovchilar o’zlarini Zulayhoga qiyos qiladilar. Qur’oni karimning 27-surasida tilga olingan, rivoyatlarda Bilqiys deb atalgan Saba’ qirolichasiga klassik mistik adabiyotda biroz kamroq o’rin berilgan. Bibi Maryam esa Iso alayhissalomni murg’ak bir nishona holatidan xushbo’y gul darajasigacha yetkazib tarbiyalagan zot deb kuylanadi. Ammo Islomning ulkan so’fiy shoiri Jaloliddin Rumiy asarlarida har uchala ayol sevguvchi jon sifatida namoyon bo’ladilar.

O’rta asrlarning ulkan teosof olimi, so’fiy Ibn Arabiy mavlono Rumiydan biroz ilgariroq o’zining «Futuhat al-Makkiya» asarida ayollar ham so’fiylikning eng yuqori darajasiga yetishishlari mumkinligini yozgan va nafaqat salbiy ma’nodagi «nafs» so’zi, balki shu bilan birga «zat», ya’ni «borliq» so’zi ham jenskiy rodga mansubligini ta’kidlagandi. Uning aytishicha, Alloh taoloda yaratuvchan erkaklik unsuri bilan birga retseptiv ayollik unsuri ham mavjud ekan. O’zi yaratgan borliq, koinot Unga bamisoli ayolning oynasidek xizmat qilishi lozim ekan, aks holda u O’zining jamolini ko’rolmas ekan. Ibn Arabiy ayollik unsurining dunyoda tutgan markaziy o’rniga shunchalar kuchli urg’u beradiki, zamonaviy musulmon tanqidchilar uni, hatto «juftseksual simvolizm»da ayblashgacha borib yetishdi. Ammo uning «ayollik bilan erkaklik bir biriga chambarchas bog’liq, ular bir unsurning ikki ajralmas bo’lagidir», degan fikrlari ancha paytlargacha muomalada bo’ldi. Zero, Momo Havvo Odam Atoning bir qismidan, ya’ni qiyshiq qovurg’asidan yaratilgandir.

Hind-Pokiston hududidagi so’fiyona an’analarda «kelinchak» (kelinjon) tasviri ayniqsa yorqin shakllangan. Hindaviy an’analarning va ayniqsa, bhakti so’fizmining markazini tashkil etuvchi «virahini» tushunchasini to’g’ridan to’g’ri olib berish ularni tushuntirishning eng oson yo’lidir. Unda aytilishicha, faqat ayol kishi «prema», ya’ni chinakam muhabbat va «viraha», ya’ni o’tli orziqish tuyg’ularini his etishga qodirdir. Sevgilisi, unashtirib qo’yilgan yigiti yoki eri olisda bo’lgan kelinchak tasvirlab bo’lmaydigan darajadagi hijron azoblarida o’rtanadi. «Barahmaza», ya’ni «O’n ikki oy qo’shig’i»ning hindcha nusxasida hijron o’tlarida yonayotgan ayolning o’n ikki oy davomidagi kechinmalari tasvirlangan. Hindustal (Hind vohasi) va Panjob hududining afsona va rivoyatlarida ham shu fikrlar mavjud. Sind va Panjob hududlarida yaratilgan badiiy asarlarning asosiy qahramonlari har doim ayol kishilardir. Bu qahramonlarning ko’pchiligi sevgilisini axtarib safarga chiqadi hamda uzoq vaqtlar azob-uqubat chekib dunyodan ko’z yumadilar. Ular axtargan sevgili yor ham kelib shu yerda vafot etadi va ular yonma-yon qabrga qo’yiladilar. Sevishganlar o’z o’limidan keyingina yor vasliga g’oyibona yetishadilar. Tiriklik chog’ida, har qanday og’ir holatlarda ham, ular ilk bor ko’ngil bergan yoriga vafodor bo’lib qoladilar. Bu jasur ayollarni bemalol jonning timsoli deb atash mumkin. O’z beparvoligidan qattiq afsuslanib, yorini axtarib o’t bo’lib yonayotgan sahrolarda piyoda kezgan va alal-oqibatda butun vujudi bilan muhabbatga aylanib qolgan Zassini aytasizmi yoki qudratli hukmdor tomonidan o’g’irlab ketilgan, xuddi qamishdan yasalgan nay o’zi o’sgan qamishzorni, o’z qamish poyasini eslab, nolayu fig’on chekkandek, shohona bezatilgan qasrda ham o’zi tug’ilib o’sgan kulbai vayronasini eslab, sog’inib aziyat chekkan Maruiyni aytasizmi, xullas kalom, Hind-Pokiston hududiga mansub afsonalardagi bu kelinchaklar siymosida insoniy tajriba va so’fiyona nazariya mujassamdir. Ismoiliylarning diniy adabiyotida, ya’ni «g’inonlar»da ham xuddi shunday tasavvurlar yarq etib ko’zga tashlanadi. Davrlar o’tishi bilan qo’shiqlardagi ma’shuqa siymosining o’zgarganligining, endi u ilk qo’shiqlardagidek yetib bo’lmas Yagona Alloh emas, balki muhabbat qo’shiqlari va ayniqsa kelinlarning qo’shiqlarida eng sevimli payg’ambar Muhammad alayhissalom tarannum etilayotganligining guvohi bo’lasiz. Ismoiliylarning qo’shiqlarida esa ko’pincha jamoaning ruhiy rahnamosi Hozir Imom kuylanadi. Bu she’r va qo’shiqlarning andozasi bir-biriga o’xshash: ayol sifatida tasvirlangan jon tor va serxatar so’qmoq bo’ylab olg’a intiladi. Shoirlar esa ko’pincha o’zlarining «Men»ini ayol sifatida gapirtirishadi, ya’ni o’sha «Men» ba’zan «dugonalarini» chaqiradi yoki dugonalarining hovlida biror narsa to’qib o’tirganini ko’rib qoladi. Ha, xudojo’y darveshlar ham tez-tez ayol kiyimini kiyib, «Allohning cho’rilari» sifatida zikr tushishgan. So’fiylar Alloh taoloning Qur’oni karimga kirmagan «Avliyolarim gumbazlarim ostidadir», degan oyatini ham biladilar, eng yaqin qarindoshlari ularga mahram bo’lishi mumkinligiga ishora qilib, ushbu so’zlarni Boyazid Bistomiy (vafoti 874 yil) qalamiga mansub deb biladilar: «Avliyolar Allohning kelinlaridir».

DAVOMI BOR

022

(Tashriflar: umumiy 297, bugungi 1)

Izoh qoldiring