Shuhrat Rizayev. Yaxshi «yomon» odam yoxud yangilangan realizm.

xurshid_do'stmuhammad
Хуршид Дўстмуҳаммаднинг дастлабки ҳикояси 1981 йили «Гулистон» журналида, «Нигоҳ» номли биринчи қиссаси эса 1987 йили «Ёшлик» журналида эълон қилинган. «Ҳовли этагидаги уй» номли биринчи китоби 1989 йили нашр этилган. Шундан буён унинг «Паноҳ», «Оромкурси», «Сўроқ», «Соф ўзбекча қотиллик», «Ҳижроним мингдир менинг» қиссалари, «Бозор» романи ва ўнлаб ҳикоялари чоп этилди. Адибнинг «Жажман» (1995) китобидан бир неча қиссалари қатори «Маҳзуна», «Жажман», «Ибн Муғанний», «Ёлғизим — сиз», «Кўз қорачиғидаги уй» сингари ҳикоялар ҳам жой олган. Адиб «Бозор» романи, «Ҳижроним мингдир менинг» ва «Озод изтироб қувончлари» китоблари учун 2000 йилги «Офарин» мукофотига сазовор бўлди.
Сценарий муаллифи сифатида яратилган «Чаёнгул» телевизион бадиий филми (2000) кенг томошабинлар томонидан илиқ кутиб олинди. «Жимжитхонага йўл», «Нусхакашнинг меросхўри», «Беозор қушнинг қарғиши» ва «Жим ўтирган одам» ҳикоялари адибнинг кейинги йиллар ижодида янги саҳифа очди.

090

Шуҳрат Ризаев
ЯХШИ  “ЁМОН”  ОДАМ  ЁХУД  ЯНГИЛАНГАН РЕАЛИЗМ
Ёзувчи Хуршид Дўстмуҳаммад портретига чизгилар

Замонавий ўзбек адабиётида модернлашган реализмнинг концептуал асосда намоён бўлишида Хуршид Дўстмуҳаммад ижодининг ўзига хос ўрни бор. Ўтган асрнинг етмишинчи йиллар охирларидан адабиётимизда мазкур йўналишнинг муайян эстетик концепция негизида шакллана бошлаб ривожланиши ва сўнгги ўн йилликда авжланиб, адабий-эстетик тенденция тусини олиши айнан шу ижодкор асарлари мисолида ўзининг аниқ-тиниқ тасдиғини топди.
Бундай услубий йўналиш адибнинг илк ҳикояларидан бошлаб, “Нигоҳ”, “Паноҳ”, “Оромкурси”, “Сўроқ”, “Соф ўзбекча қотиллик”, “Ҳижроним мингдир менинг”, “Куза…” қиссалари ҳамда “Бозор” романида амалий кўриниш касб этган. Аммо шуни алоҳида таъкидламоқ ўринлики, ёзувчининг ижодга “ўзгачароқ ёндашиши”, “турфа тажрибалар”и реализм доирасида юз беряпти. Мана, Хуршид Дўстмуҳаммаднинг ўз эътирофи: “Фикри, суяги шўро даврида қотиб улгурган аксарият адибларимиз, адабиётшунос олимларимиз кўз кўриб, қулоқ эшитган нарсанигина реализм деб аташади, яъни, ҳаётда юз берган воқеа-ҳодиса реал, хаёлдаги, тасаввурдаги, тушдаги кечинмалар нореал! Бошқа сезги аъзолари ҳам мавжудлиги, дунёни эҳтирослар, туйғулар, сезгилар орқали идрок этиш мумкинлиги ва лозимлиги, интуиция, қўйингчи, инсонга хос кўзга кўринмас майллар тан олинмайди. Ваҳоланки, хаёлимиз ҳам, тасаввуримиз ҳам, тушда кўрганларимиз ҳам кундалик турмушимизда кўраётган манзаралар сингари реал, мавжуд! Демак, реализм тушунчаси ниҳоятда кенг! Тасаввуримизга сиғмас даражада кенг! Шуни тан олсак, бадиий тасвир воситаларимиз ҳам чексиз даражада кўпаяди, тан олмасак … ” (Хуршид Дўстмуҳаммад. Озод изтироб қувончлари. Тошкент. “Маънавият” нашриёти. 2000 йил. 47-бет).
Демак, реализм доирасида ҳар қандай экспериментлар қилиш имконияти чекланган эмас. Хуршид Дўстмуҳаммад мазкур фикр, аниқроғи, ижодий-эстетик кредодан келиб чиқиб, имкон қадар ҳар бир катта-кичик асарида шундай экспериментлар қилади. Асосан бадиий тасаввур, онг ва онг ости жараёнлари билан ишлайди. Ишлайдигина эмас, уларни акс эттиради. Тасаввурида пайдо бўлган ҳолатни макон ва замонда тўхтатиб қўйиб, уни ҳар томондан ўрганишга, ифодалашга ҳаракат қилади. Масалан, саксонинчи йиллар сўнгларида эълон қилган “Паноҳ” қиссасида шундай.

Ёзувчи ўзбек ўқувчисига ҳодиса, ҳолатларга янгича ёндашув таклиф этаётганини назарда тутиб қиссанинг номи остига “ёхуд 13 октябрь 22 ю 13 да бўлган воқеа”, деб аниқлик киритиб қўяди. Айни шу дақиқада қаҳрамони Аҳмадали хаёлида, онгги ва онг ости қатламларида кечган жараённи бутун ассоциациялари билан илғаб акс эттиришга ҳаракат қилади. Кўрсатилган аниқ вақт оддийгина вақт эмас, фавқулодда ҳодиса – ер қимирлаш содир бўлган дақиқа. Ана шу фавқулодда воқеа қаҳрамон онггидаги фавқулодда ўй-ассоциацияларни уйғотиб юборади. У айни чоғда ҳаракат ҳам қилади. Чунки уйидан опасини кўргани чиқиб кетган. Воқеа содир бўлганда, уйидан бир неча юз метр нарироқда бўлади. Ана шу масофани босиб ўтиш, шунинг орасида рўй берган онгдаги жараён, дақиқа ичра тафаккур эврилишлари, қатлам-қатлам онг ости англанмалари тасвирга, психологик таҳлилга тортилади. Бадиий асарда “Онг оқими” деб номланувчи бу эстетик эксперимент ўқувчини фаол ишлашга, муаллиф билан баб-баравар бадиий тадқиқот ўтказишга мажбур этади. Муаллиф – ўқувчи муносабати бутунлай бошқа доирага кўчади. Руҳий мулоқотга айланади. Ўқувчи воқеабанд тафсилотли асарлардаги каби кузатувчи, ёзувчи измидаги ҳодиса эмас, айнан, тенгтошли ишловчи, ёзувчининг ҳаммуаллифи мақомини олади. Чунки ёзувчи онг жараёнида бўлганидек, мозаика принципида синдириб, парчалаб ташлаётган лахтаклардан бир бутун ясаш, икки ва ўрни билан ҳатто учга бўлиниб кетадиган қаҳрамоннинг “мен”ини аниқ белгилаб олиш ўқувчидан росмана ҳаммуаллифликни, муаллиф билан бирга, бутун жараённи обдон ўрганиб, тадқиқ этиб, сўнг муайян махражларга келтиришни тақозо этади. Айни чоғда, асар ҳар қандай тажриба эканидан қатъий назар, миллий-этник тушунча, тасаввур ва қадриятлар негизида шакллантирилиб, жиддий таъсирли ғоя ташийди. Ўзбек заминида, соф миллий-этник тушунчалар негизида шаклланган, тарбия топган ўзбекнинг ўзбекча ва ўзбекона фикрлаши, онг жараёнини тадқиқ этиши юрт, қадрият, меҳр-оқибат, садоқат каби ниҳоятда инсоний тушунчаларнинг инсонга паноҳ эканлиги ҳақидаги яхлит ибратли ҳиссани аёнлаштириб беради. Асарнинг модерннинг айнан ўзи эмас, балки модернлашган реализм эканлиги бир чеккаси шунда ҳамдир. У янгиликнинг ўзи учун янгилик, тадқиқотнинг ўзи учун тадқиқот, санъатнинг ўзи учун санъат яратаётгани йўқ. У ўқувчини фаол ҳаммуаллифликка таклиф этиб, унинг қалбига, онггига муайян қадрият, ибрат, ҳаётбахш тушунча билан кириб боряпти. Ўзига хос поклаяпти, мунавварлаштиряпти. Реалликда ирреаллик, фожиада катарсис – тозариш ҳолатини бериш орқали ўқувчини гуёки поклаяпти. “Онг оқими” ўзбекона ифодада ўзбекона қадриятлар тасдиғига, ривожига хизмат қиляпти. Ёзувчи тажрибаларининг муваффақияти айнан шунда.

Орада яна қатор ҳикоялар, қиссалар ва роман ёзиб, адиб “Паноҳ”дан йигирма йил ўтиб, “Куза…” қиссасини эълон қилди. Бу асар ҳам Хуршид Дўстмуҳаммад экспериментаторлик анъанасининг давоми, лекин ривожланган, такомил топган давоми. Бу давомийликда реализм ва турфа модернистик тамойиллар омихталигининг тиниқлашгани, янада узвийлашгани яққолроқ кўринган.

“Куза…” бошдан – охир тамом мажозийликка қурилган асар. Эрнест Хемингуэй айтмоқчи, ўндан бири сув юзида, қолгани сув остида бўладиган муз тоғ-айсберг мисол тамойил деярли ҳар сатрига сингдирилган бу асарни ҳам ҳамдардлик, ҳам муаллифдошлик кайфияти билан мутолаа қилади, ўқувчи. Чунки ҳар икки қабул ва ҳолат учун тўла асос бор. Ҳамдардлик бу зоҳиран қараганда, асарнинг мажозий дунёсига умуман кирмаганда ҳам, оддийроқ нигоҳга дарҳол илғанади. Бу, аввало, асар қаҳрамони Умиднинг руҳий носоғ Опаси билан боғлиқ лавҳаларда кучлироқ сезилади. Бу психологик мистификация, ғайришуурий мотивлар, тафсилотлар орқали ифода топади. Опа ҳақидаги маълумотлар, яъни, унинг хушрўй аёллиги, турмушга чиқиб, сўнг она айтмоқчи, “қайси суллоҳнинг тўймаган суқи” назаридан савдойи куйга тушиб қолгач оилавий ҳаёти бузилгани, ғалати-ғалати “қилиқлари”, муштипар онанинг куйиниши, ҳадик-хавотирлари, гоҳ баён қилиниб, гоҳ тасвирланиб борган сари ўқувчининг ҳамдардлик ҳисси ортади. Умиднинг “васий”лиги каби ўқувчида васийлик кайфияти уйғона бошлайди. Ҳамдардлик даражасининг ҳиссий-эмоционал намоён бўлиши, албатта, аввало, инсоннинг сезимлар доирасида шаклланиши ва яшаши билан боғлиқ табиий жараён.

Қиссада ҳамдардлик учун асос берадиган иккинчи мотив – бу интеллектуал публицистик мотив. Яъни, асар бошланишидан – охиригача давом этадиган уч дўст суҳбати – баҳси. Чет элдан таътилга келган Азиз болаликдан бирга ўсган энг қадрдон дилдош дўстлари Умид ва Фарҳодга кўнглидаги, фикридаги ўй-кечинмаларини, дардларини тўкиб солади. Яъни, қачонки, халқимизга хос одатлар, хусусиятлар, бидъат, борди-келди таомиллар ва ҳоказо “одамгарчилик” деб аталувчи биргина тушунча замиридаги бутун этник менталитетимиз оёғимизга кишан бўлмай, “қора қозон қайнаганига шукр” деявермай, онг, савия, талаб, қарашлар ўсса-ўзгарса, биз бу қуроқ дунёда “кимга”дир айланамиз, мавқе топамиз, деган ташвишлари, куйинишлари ўқувчини фикрлашга даъват этиб, ҳамдардлик ўйи ва туйғуларини қўзғайди.

Асардан ўқувчи қалбига кўчадиган яна бир ҳамдардлик-тўшакка михланиб қолган Устознинг ғариб, маҳзун ҳолатлари тасвирланганда сезилади. Психологик таҳлилий йўсиндаги бу ҳолатлар Умиднинг кўзи-кўрими, кузатуви, ички таҳлиллари, муносабати орқали берилади. Айнан, Умидни ўз ўғлидай кўрадиган (“Мақсуд қатори ўғлимсиз”) Устозга муносабати бошқача бўлиши ҳам мумкин эмасди. Йигитнинг Устоздан мунтазам хабар олиши, соатлаб бемор тепасида ўтириб, унинг сўлиётган қиёфаси, ҳолатларига ичдан чуқур разм солиб, “ночор ва ожизона бир изтиробда термулиб ўтириши”, шу йўсин оқибат кўрсатиши бари ўқувчида ҳамдардлик кайфиятини айни бу муносабат билан ҳам устувор этади.

Яна бир ҳамдардлик, аниқроғи, ҳамрозлик, ҳиссий-эмоционал кайфият Умиднинг Котибага муҳаббати, унинг хаёлий дунёсида жонланадиган қизнинг гўзаллиги, “оппоқ, пахтадай, аллақайси замон аслзода сарой маликаларига ўхшаш” қиёфаси, қизни кўрганда, унинг майин, ёқимли овозини эшитганда “қўлларини сал силкитса учиб кетадигандек” енгиллик, самовийлик ҳис қилиши каби ҳолатлар тасвири ўқувчининг ҳам балки қачонлардир, балки шу дамларда бошидан кечирган ё кечираётган туйғуларига эш-уйқаш келиб, ҳамдардликдан сал бошқачароқ, ёруғроқ, умидворроқ, завқлироқ узвий муносабатни пайдо қилади.

Демак, асарга дастлабки зоҳирий қараш-ёндашишда ўқувчи ундаги тасвир, таҳлил, асосий образ ва бошқа персонажлар ҳолатларидан таъсирланиб, ҳамдардлик кайфиятини туяди. Бунда у ўзига ортиқча юк юкламай, оддий кузатувчи мақомида қолиш билан чекланиши ҳам мумкин. Дастлабки таассуротларнинг ўзида асар ҳақидаги ижобий фикрларни шакллантиради. Бироқ, ўқувчи фаол – фикрловчи бўлса ва асар, айнан, фикрлашга ундовчи руҳи, хусусияти билан интеллектуал ёндашувни талаб этаётганини тушунса, энди у аста ҳаммуаллифга айлана боради. Ёзувчи – муаллиф билан бирга тасвирланган, баён қилинган барча лавҳа, ҳолат, кайфият, образ, персонаж, мотив, мазмун, ишора, метафора, ташбеҳ, монолог (ташқи ва ички), диалогларнинг ичига кира бошлайди. Бу жараён онгдаги таҳлиллар, муносабатлар, топилмалар тарзида кечади ва, айнан, шуниси билан муаллиф-ўқувчи муносабатини ҳаммуаллифлик даражасига кўтаради.

Асарнинг рамзий-мажозий мазмуни қандай, ўқувчини ҳаммуаллифликка ундовчи жиҳатлар нимада, бу саволларга жавоблар, аввало, қиссанинг композицион қурилишига оид фикрлардан ойдинлашиб келади.

Ўтган аср сўнгги чорагидаги энг машҳур интеллектуал ўйинлардан бири бу кубик-рубик эди. “Куза…” қиссасининг композицион қурилиши ана шу ўйинни эслатади. Кубикнинг ҳар хил рангдаги ясси бўлакларини бир рангдаги бутунликка келтириш учун неча бора айлантириб мослаштирилганидек, асардаги парчаларга бўлиниб – сочилиб ётган бир бутунни тиклаш, яъни, лавҳа, тафсилот, тасвирлар, воқеа ва ҳолатларни онгда муайян тизимга, яхлитликка келтириб олиш керак бўлади.

Хуршид Дўстмуҳаммад “онг оқими” ифода усулини қўллаш асносида, ўқувчини фаол фикрлашга даъват этади. Синиқларни яхлитлаштирган сари тўрт макон ва тўрт замон – вақтдаги мотив – мазмундан лейтмотивга – бош ғояга яқинлашиб боради. Ўқувчи ҳар бир сатрдан берилаётган информация-ахборотни аввал тўғридан-тўғри, сўнгра эса, кўчма – рамзий маъноларда англаб боради. Рамзийлик учун дастлабки ишора яхлит тафсилот, ҳолатларнинг парчаланиши бўлса, кейингиси кичик-кичик деталларда (масалан: қўл телефоннинг “тринг”лаши, “минғирлаши”, “нағма қилиши”, “Азизнинг “йўқолиши” ва “топилиши”, “беморнинг кумушдек … сочларини силаш”, “уст-бошингизга қараб қўйинг, йигит” деган дакки – эслатма ва ҳоказо), исмлар маъносида (Умид, Азиз, Мақсуд, Лариса Латиповна … ), тилшунослик қоидаларига кўра вазифаси ва қариндош-алоқадорлиги назарда тутилганда турдош от бўлиб ифодаланиши лозим бўлган персонажларнинг бош ҳарфда берилиши (Опа, Устоз, Котиба) кабиларда кузатилади. Бу ўринда аниқки, Опа, Устоз, Котиба тўғридан-тўғри тушуниладиган бир қиёфали шахслар эмас. Уларнинг ҳар бирига оид лавҳаларда ирреалликка, мажозийликка ишоралар яққол англашиб туради.

“Ҳасад ва ҳавас билан қўшилган назар-нафас”нинг қурбони Опа ана шу хаёлий-рўёдаги кузатувчи назарлардан қочиб юради. Унинг ғайришуурий хатти-ҳаракатларида: “Ўз ҳолимга қўясанми – йўқми, ит?!” дея укасини ёзғиришларида ва интуитив кароматларида, Умиднинг Опаси тузалишига умидланишида унинг жўн, оддийгина ер фуқароси эмаслиги аёнлашиб боради. Устознинг интеллектуал – фалсафий мушоҳадалари ва, аввало, “кузатувчи ва кузатилувчи” ҳақидаги ноодатий саволлари, ўйлари, бемор алфозда Умид нигоҳидаги ҳолатлари, ўлими – барида тилсим, сирлилик бор. Устоз қўйган башарий саволларни кимлар беради, кимлар бу муаммолар атрофида ўй суради, мушоҳада юритади, дея хаёлга толади ўқувчи. Котибачи, Устозни ишхонада ва беморлигида Умид билан боғловчи робита, йигитнинг ҳаётига нур, Опасига соғайиш зарофатини бағишлаётган халоскор куч, яъни Умиднинг ҳар жиҳатдан умиди ўлароқ, оқлик рамзида намоён бўлувчи малоика, қаҳрамоннинг “ичига-вужуд-вужудига сингиб … фикри-хаёлига, нафасига айланиши” унинг самовий мавжудот эканига ишора бўлиб туюлади. Ҳатто, қисса охирида, Умиднинг жуфтига айланган қизнинг рутбаси, макони ўзгариб, энди вазифаси ҳам, номи ҳам катта ҳарфлар билан тилга олинмаслигида-да бир рамзий белги-ишора бордек…

Ўқувчи ҳаммуаллиф ўлароқ, асарнинг таркибига, сўзлар, образлар рўёсига сингигани сари рамз, тагмаъноларни туяверади. Ва, энг муҳими, асар якунида ўша тўрт доира-қатлам қаъридаги маъданни топади – ким кузатувчи, ким кузатилувчи, дея ҳар қанча иддао қилма, гоҳи уч дўстнинг баҳслари каби қизиб-ёниб эҳтиросларга берилма, яъни, Азиздек кузатилувчи тақдир-қисматдан ҳар қанча қочма, ё Опадек назар-нафас исканжасида доимий кузатилаётган бир савдойи ҳолатига келма, ёки Устоз каби кўнглининг бир чеккасида, бир пучмоғида энг кучли, буюк кузатувчига айланиш илинжини пинҳон сақлаётган шайтоний хоҳишларни зуҳур этма, оламда бор қилгувчи ҳам, йўқ қилгувчи ҳам энг олий кузатувчи бор. Кузатилиш инсон зотининг қисмати. Ана шу қисматга иймон келтиргувчилар саодат топгувчилардир…

Ҳаммуаллифга айланган ўқувчи балки асарда бундан-да теранроқ ғоявий-фалсафий фикр, бундан-да қатламлироқ тагматнлар, рамзлар топар.

“Куза…” қиссасида “онг оқими” тажрибаларидан (мозаика, монтаж усули, ички монолог) фаол фойдаланилган. Аммо ундаги қаҳрамон ва бош ғоя инкишофига кўра, бир-бирига охир-оқибат боғланиб кетадиган тўрт воқеа – тафсилот, ҳолат ва персонажлар устуворлик тамойиллари асосида, тўрт хил адабий ифода йўналиши бўйича тасвир ва тадқиқ этиладилар. Шартли номлаганда: дўстлар лавҳалари – анъанавий реалистик усулда; Опа лавҳалари – магик реализм анъаналарида; Устоз мулоқотлари – фалсафий интеллектуал реализм йўсинида; Устознинг бемор ҳолати тасвири, тафсиллари бош қаҳрамон Умид нигоҳи, ички монологлари билан теран психологик реализм йўналишида ифода топади…

Хулоса шуки, буларнинг бари ҳаётбахш реализм доирасида. Зеро, бундай бадиий ифода усулларининг қоришиқлиги олам ва одам дунёсидаги ҳар бир катта-кичик ҳодисанинг мураккаблигида, уларнинг неча-неча минг йиллар давомида турли ҳужайралар синтезидан кристалланиб ҳозирги биз учун реал ҳолатга келиши натижасидадир. Кечаги чўкичу чўқмор ўрнини бугун яна қўшимча юзлаб функцияларни бажарадиган робот-машиналар эгаллаб олганидек, эндиликда, адабиёт ва санъатда ҳам якранг ҳодисалар бўлмайди. Зотан, адабиёт ва санъат ўзи аслиятидан бошлаб якрангликни инкор этган, турфаликни кашф этиб тараққий топган. Ана шу турфаликда оламу одам гўзаллигини инкишоф эта бориб, фикрловчи инсонда руҳнинг бемисл қудрати ва абадийлигига ишонч, эътиқод пайдо қилган. Зеро, Хуршид Дўстмуҳаммад ижодини фақат ҳиссий ёндашувнинг ўзи билан таҳлил этиб, тушунтириб бўлмайди. Унда ҳиссиёт тўлқинлари ҳамиша тафаккур қирғоқларига урилиб туради. Бири иккинчисини ўзаро тақозо этади. Бинобарин, ўзан бор, бироқ, у қазилган каналдек тўппа-тўғри ўзан эмас, балки ҳаёт йўлларининг оддий кўзга ноаён энг теран хилъатлари, энг чекка пучмоқларини қамраган ўзан. Шулар қуйилиб, қисса, роман деган катта ўзанлар тўлиб, тўлиқиб оқади. Қанча-қанча руҳий ва ақлий қувват тилагидаги инсонларга обиҳаёт бағишлайди, қондиради. Хуршид Дўстмуҳаммад ўзанларидаги зилолга пиёла ботирмоқ осон иш эмас, гарчи, у шаршара эмас, ўзан бўлса-да. Гоҳо чуқурликда, гоҳо шитоб оқишидан бир ҳовуч сув олиб сипқариш мушкул келади. Аммо машаққатини чекиб, чанқоқликни бир сидра қондирдингми, энди, қайта-қайта ичгинг ҳам келаверади. Машаққати чўчитмайди, аксинча, зилолини ширинроқ, тотлироқ қилади. Бу неъматдан баҳрамандлик қалбни, тафаккурни поклайди, ғуборлардан тозалайди.

Мақола «Шарқ юлдузи» журналининг 2011 йил 3-сонидан олинди

090

Xurshid Do’stmuhammadning dastlabki hikoyasi 1981 yili «Guliston» jurnalida, «Nigoh» nomli birinchi qissasi esa 1987 yili «Yoshlik» jurnalida e’lon qilingan. «Hovli etagidagi uy» nomli birinchi kitobi 1989 yili nashr etilgan. Shundan buyon uning «Panoh», «Oromkursi», «So’roq», «Sof o’zbekcha qotillik»,
«Hijronim mingdir mening» qissalari, «Bozor» romani va o’nlab hikoyalari chop etildi. Adibning «Jajman» (1995) kitobidan bir necha qissalari qatori «Mahzuna», «Jajman», «Ibn Mug’anniy», «Yolg’izim — siz», «Ko’z qorachig’idagi uy» singari hikoyalar ham joy olgan. Adib «Bozor» romani, «Hijronim mingdir
mening» va «Ozod iztirob quvonchlari» kitoblari uchun 2000 yilgi «Ofarin» mukofotiga sazovor bo’ldi.
Stsenariy muallifi sifatida yaratilgan «Chayongul» televizion badiiy filmi (2000) keng tomoshabinlar tomonidan iliq kutib olindi. «Jimjitxonaga yo’l», «Nusxakashning merosxo’ri», «Beozor qushning qarg’ishi» va «Jim o’tirgan odam» hikoyalari adibning keyingi yillar ijodida yangi sahifa ochdi.

090

Shuhrat Rizaev
YAXSHI “YOMON” ODAM YOXUD YANGILANGAN REALIZM
Yozuvchi Xurshid Do’stmuhammad portretiga chizgilar

Zamonaviy o’zbek adabiyotida modernlashgan realizmning kontseptual asosda namoyon bo’lishida Xurshid Do’stmuhammad ijodining o’ziga xos o’rni bor. O’tgan asrning yetmishinchi yillar oxirlaridan adabiyotimizda mazkur yo’nalishning muayyan estetik kontseptsiya negizida shakllana boshlab rivojlanishi va so’nggi o’n yillikda avjlanib, adabiy-estetik tendentsiya tusini olishi aynan shu ijodkor asarlari misolida o’zining aniq-tiniq tasdig’ini topdi.
Bunday uslubiy yo’nalish adibning ilk hikoyalaridan boshlab, “Nigoh”, “Panoh”, “Oromkursi”, “So’roq”, “Sof o’zbekcha qotillik”, “Hijronim mingdir mening”, “Kuza…” qissalari hamda “Bozor” romanida amaliy ko’rinish kasb etgan. Ammo shuni alohida ta’kidlamoq o’rinliki, yozuvchining ijodga “o’zgacharoq yondashishi”, “turfa tajribalar”i realizm doirasida yuz beryapti. Mana, Xurshid Do’stmuhammadning o’z e’tirofi: “Fikri, suyagi sho’ro davrida qotib ulgurgan aksariyat adiblarimiz, adabiyotshunos olimlarimiz ko’z ko’rib, quloq eshitgan narsanigina realizm deb atashadi, ya’ni, hayotda yuz bergan voqea-hodisa real, xayoldagi, tasavvurdagi, tushdagi kechinmalar noreal! Boshqa sezgi a’zolari ham mavjudligi, dunyoni ehtiroslar, tuyg’ular, sezgilar orqali idrok etish mumkinligi va lozimligi, intuitsiya, qo’yingchi, insonga xos ko’zga ko’rinmas mayllar tan olinmaydi. Vaholanki, xayolimiz ham, tasavvurimiz ham, tushda ko’rganlarimiz ham kundalik turmushimizda ko’rayotgan manzaralar singari real, mavjud! Demak, realizm tushunchasi nihoyatda keng! Tasavvurimizga sig’mas darajada keng! Shuni tan olsak, badiiy tasvir vositalarimiz ham cheksiz darajada ko’payadi, tan olmasak … ” (Xurshid Do’stmuhammad. Ozod iztirob quvonchlari. Toshkent. “Ma’naviyat” nashriyoti. 2000 yil. 47-bet).
Demak, realizm doirasida har qanday eksperimentlar qilish imkoniyati cheklangan emas. Xurshid Do’stmuhammad mazkur fikr, aniqrog’i, ijodiy-estetik kredodan kelib chiqib, imkon qadar har bir katta-kichik asarida shunday eksperimentlar qiladi. Asosan badiiy tasavvur, ong va ong osti jarayonlari bilan ishlaydi. Ishlaydigina emas, ularni aks ettiradi. Tasavvurida paydo bo’lgan holatni makon va zamonda to’xtatib qo’yib, uni har tomondan o’rganishga, ifodalashga harakat qiladi. Masalan, saksoninchi yillar so’nglarida e’lon qilgan “Panoh” qissasida shunday.

Yozuvchi o’zbek o’quvchisiga hodisa, holatlarga yangicha yondashuv taklif etayotganini nazarda tutib qissaning nomi ostiga “yoxud 13 oktyabr` 22 yu 13 da bo’lgan voqea”, deb aniqlik kiritib qo’yadi. Ayni shu daqiqada qahramoni Ahmadali xayolida, onggi va ong osti qatlamlarida kechgan jarayonni butun assotsiatsiyalari bilan ilg’ab aks ettirishga harakat qiladi. Ko’rsatilgan aniq vaqt oddiygina vaqt emas, favqulodda hodisa – yer qimirlash sodir bo’lgan daqiqa. Ana shu favqulodda voqea qahramon onggidagi favqulodda o’y-assotsiatsiyalarni uyg’otib yuboradi. U ayni chog’da harakat ham qiladi. Chunki uyidan opasini ko’rgani chiqib ketgan. Voqea sodir bo’lganda, uyidan bir necha yuz metr nariroqda bo’ladi. Ana shu masofani bosib o’tish, shuning orasida ro’y bergan ongdagi jarayon, daqiqa ichra tafakkur
evrilishlari, qatlam-qatlam ong osti anglanmalari tasvirga, psixologik tahlilga tortiladi. Badiiy asarda “Ong oqimi” deb nomlanuvchi bu estetik eksperiment o’quvchini faol ishlashga, muallif bilan bab-baravar badiiy tadqiqot o’tkazishga majbur etadi. Muallif – o’quvchi munosabati butunlay boshqa doiraga ko’chadi.
Ruhiy muloqotga aylanadi. O’quvchi voqeaband tafsilotli asarlardagi kabi kuzatuvchi, yozuvchi izmidagi hodisa emas, aynan, tengtoshli ishlovchi, yozuvchining hammuallifi maqomini oladi. Chunki yozuvchi ong jarayonida bo’lganidek, mozaika printsipida sindirib, parchalab tashlayotgan laxtaklardan bir butun yasash, ikki va o’rni bilan hatto uchga bo’linib ketadigan qahramonning “men”ini aniq belgilab olish o’quvchidan rosmana hammualliflikni, muallif bilan birga, butun jarayonni obdon o’rganib, tadqiq etib, so’ng muayyan maxrajlarga keltirishni taqozo etadi. Ayni chog’da, asar har qanday tajriba ekanidan qat’iy nazar, milliy-etnik tushuncha, tasavvur va qadriyatlar negizida shakllantirilib, jiddiy ta’sirli g’oya tashiydi. O’zbek zaminida, sof milliy-etnik tushunchalar negizida shakllangan, tarbiya topgan o’zbekning o’zbekcha va o’zbekona fikrlashi, ong jarayonini tadqiq etishi yurt, qadriyat, mehr-oqibat, sadoqat kabi nihoyatda insoniy tushunchalarning insonga panoh ekanligi haqidagi yaxlit ibratli hissani ayonlashtirib beradi. Asarning modernning aynan o’zi emas, balki modernlashgan realizm ekanligi bir
chekkasi shunda hamdir. U yangilikning o’zi uchun yangilik, tadqiqotning o’zi uchun tadqiqot, san’atning o’zi uchun san’at yaratayotgani yo’q. U o’quvchini faol hammualliflikka taklif etib, uning qalbiga, onggiga muayyan qadriyat, ibrat, hayotbaxsh tushuncha bilan kirib boryapti. O’ziga xos poklayapti, munavvarlashtiryapti. Reallikda irreallik, fojiada katarsis – tozarish holatini berish orqali o’quvchini guyoki poklayapti. “Ong oqimi” o’zbekona ifodada o’zbekona qadriyatlar tasdig’iga, rivojiga xizmat qilyapti. Yozuvchi tajribalarining muvaffaqiyati aynan shunda.

Orada yana qator hikoyalar, qissalar va roman yozib, adib “Panoh”dan yigirma yil o’tib, “Kuza…” qissasini e’lon qildi. Bu asar ham Xurshid Do’stmuhammad eksperimentatorlik an’anasining davomi, lekin rivojlangan, takomil topgan davomi. Bu davomiylikda realizm va turfa modernistik tamoyillar
omixtaligining tiniqlashgani, yanada uzviylashgani yaqqolroq ko’ringan.

“Kuza…” boshdan – oxir tamom majoziylikka qurilgan asar. Ernest Xeminguey aytmoqchi, o’ndan biri suv yuzida, qolgani suv ostida bo’ladigan muz tog’-aysberg misol tamoyil deyarli har satriga singdirilgan bu asarni ham hamdardlik, ham muallifdoshlik kayfiyati bilan mutolaa qiladi, o’quvchi. Chunki har ikki qabul va holat uchun to’la asos bor. Hamdardlik bu zohiran qaraganda, asarning majoziy dunyosiga umuman kirmaganda ham, oddiyroq nigohga darhol ilg’anadi. Bu, avvalo, asar qahramoni Umidning ruhiy nosog’ Opasi bilan bog’liq lavhalarda kuchliroq seziladi. Bu psixologik mistifikatsiya, g’ayrishuuriy motivlar, tafsilotlar orqali ifoda topadi. Opa haqidagi ma’lumotlar, ya’ni, uning xushro’y ayolligi, turmushga chiqib, so’ng ona aytmoqchi, “qaysi sullohning to’ymagan suqi” nazaridan savdoyi kuyga tushib qolgach oilaviy hayoti buzilgani, g’alati-g’alati “qiliqlari”, mushtipar onaning kuyinishi, hadik-xavotirlari, goh bayon qilinib, goh tasvirlanib borgan sari o’quvchining hamdardlik hissi ortadi. Umidning “vasiy”ligi kabi o’quvchida vasiylik kayfiyati uyg’ona boshlaydi. Hamdardlik darajasining hissiy-emotsional namoyon bo’lishi, albatta, avvalo, insonning sezimlar doirasida shakllanishi va yashashi bilan bog’liq tabiiy jarayon.

Qissada hamdardlik uchun asos beradigan ikkinchi motiv – bu intellektual publitsistik motiv. Ya’ni, asar boshlanishidan – oxirigacha davom etadigan uch do’st suhbati – bahsi. Chet eldan ta’tilga kelgan Aziz bolalikdan birga o’sgan eng qadrdon dildosh do’stlari Umid va Farhodga ko’nglidagi, fikridagi
o’y-kechinmalarini, dardlarini to’kib soladi. Ya’ni, qachonki, xalqimizga xos odatlar, xususiyatlar, bid’at, bordi-keldi taomillar va hokazo “odamgarchilik” deb ataluvchi birgina tushuncha zamiridagi butun etnik mentalitetimiz oyog’imizga kishan bo’lmay, “qora qozon qaynaganiga shukr” deyavermay, ong, saviya, talab, qarashlar o’ssa-o’zgarsa, biz bu quroq dunyoda “kimga”dir aylanamiz, mavqe topamiz, degan tashvishlari, kuyinishlari o’quvchini fikrlashga da’vat etib, hamdardlik o’yi va tuyg’ularini qo’zg’aydi.

Asardan o’quvchi qalbiga ko’chadigan yana bir hamdardlik-to’shakka mixlanib qolgan Ustozning g’arib, mahzun holatlari tasvirlanganda seziladi. Psixologik tahliliy yo’sindagi bu holatlar Umidning ko’zi-ko’rimi, kuzatuvi, ichki tahlillari, munosabati orqali beriladi. Aynan, Umidni o’z o’g’liday ko’radigan (“Maqsud qatori o’g’limsiz”) Ustozga munosabati boshqacha bo’lishi ham mumkin emasdi. Yigitning Ustozdan muntazam xabar olishi, soatlab bemor tepasida o’tirib, uning so’liyotgan qiyofasi, holatlariga ichdan chuqur razm solib, “nochor va ojizona bir iztirobda termulib o’tirishi”, shu yo’sin oqibat ko’rsatishi bari o’quvchida hamdardlik kayfiyatini ayni bu munosabat bilan ham ustuvor etadi.

Yana bir hamdardlik, aniqrog’i, hamrozlik, hissiy-emotsional kayfiyat Umidning Kotibaga muhabbati, uning xayoliy dunyosida jonlanadigan qizning go’zalligi, “oppoq, paxtaday, allaqaysi zamon aslzoda saroy malikalariga o’xshash” qiyofasi, qizni ko’rganda, uning mayin, yoqimli ovozini eshitganda “qo’llarini sal silkitsa uchib ketadigandek” yengillik, samoviylik his qilishi kabi holatlar tasviri o’quvchining ham balki qachonlardir, balki shu damlarda boshidan kechirgan yo kechirayotgan tuyg’ulariga esh-uyqash kelib, hamdardlikdan sal boshqacharoq, yorug’roq, umidvorroq, zavqliroq uzviy munosabatni paydo qiladi.

Demak, asarga dastlabki zohiriy qarash-yondashishda o’quvchi undagi tasvir, tahlil, asosiy obraz va boshqa personajlar holatlaridan ta’sirlanib, hamdardlik kayfiyatini tuyadi. Bunda u o’ziga ortiqcha yuk yuklamay, oddiy kuzatuvchi maqomida qolish bilan cheklanishi ham mumkin. Dastlabki taassurotlarning o’zida asar haqidagi ijobiy fikrlarni shakllantiradi. Biroq, o’quvchi faol – fikrlovchi bo’lsa va asar, aynan, fikrlashga undovchi ruhi, xususiyati bilan intellektual yondashuvni talab etayotganini tushunsa, endi u asta hammuallifga aylana boradi. Yozuvchi – muallif bilan birga tasvirlangan, bayon qilingan barcha lavha, holat, kayfiyat, obraz, personaj, motiv, mazmun, ishora, metafora, tashbeh, monolog (tashqi va ichki), dialoglarning ichiga kira boshlaydi. Bu jarayon ongdagi tahlillar, munosabatlar, topilmalar tarzida kechadi va, aynan, shunisi bilan muallif-o’quvchi munosabatini hammualliflik darajasiga ko’taradi.

Asarning ramziy-majoziy mazmuni qanday, o’quvchini hammualliflikka undovchi jihatlar nimada, bu savollarga javoblar, avvalo, qissaning kompozitsion qurilishiga oid fikrlardan oydinlashib keladi.

O’tgan asr so’nggi choragidagi eng mashhur intellektual o’yinlardan biri bu kubik-rubik edi. “Kuza…” qissasining kompozitsion qurilishi ana shu o’yinni eslatadi. Kubikning har xil rangdagi yassi bo’laklarini bir rangdagi butunlikka keltirish uchun necha bora aylantirib moslashtirilganidek, asardagi parchalarga bo’linib – sochilib yotgan bir butunni tiklash, ya’ni, lavha, tafsilot, tasvirlar, voqea va holatlarni ongda muayyan tizimga, yaxlitlikka keltirib olish kerak bo’ladi.

Xurshid Do’stmuhammad “ong oqimi” ifoda usulini qo’llash asnosida, o’quvchini faol fikrlashga da’vat etadi. Siniqlarni yaxlitlashtirgan sari to’rt makon va to’rt zamon – vaqtdagi motiv – mazmundan leytmotivga – bosh g’oyaga yaqinlashib boradi. O’quvchi har bir satrdan berilayotgan informatsiya-axborotni avval to’g’ridan-to’g’ri, so’ngra esa, ko’chma – ramziy ma’nolarda anglab boradi. Ramziylik uchun dastlabki ishora yaxlit tafsilot, holatlarning parchalanishi bo’lsa, keyingisi kichik-kichik detallarda (masalan: qo’l telefonning “tring”lashi, “ming’irlashi”, “nag’ma qilishi”, “Azizning “yo’qolishi” va “topilishi”, “bemorning kumushdek … sochlarini silash”, “ust-boshingizga qarab qo’ying, yigit” degan dakki – eslatma va hokazo), ismlar ma’nosida (Umid, Aziz, Maqsud, Larisa Latipovna …
), tilshunoslik qoidalariga ko’ra vazifasi va qarindosh-aloqadorligi nazarda tutilganda turdosh ot bo’lib ifodalanishi lozim bo’lgan personajlarning bosh harfda berilishi (Opa, Ustoz, Kotiba) kabilarda kuzatiladi. Bu o’rinda aniqki, Opa, Ustoz, Kotiba to’g’ridan-to’g’ri tushuniladigan bir qiyofali shaxslar emas. Ularning har biriga oid lavhalarda irreallikka, majoziylikka ishoralar yaqqol anglashib turadi.

“Hasad va havas bilan qo’shilgan nazar-nafas”ning qurboni Opa ana shu xayoliy-ro’yodagi kuzatuvchi nazarlardan qochib yuradi. Uning g’ayrishuuriy xatti-harakatlarida: “O’z holimga qo’yasanmi – yo’qmi, it?!” deya ukasini yozg’irishlarida va intuitiv karomatlarida, Umidning Opasi tuzalishiga umidlanishida uning jo’n, oddiygina yer fuqarosi emasligi ayonlashib boradi. Ustozning intellektual – falsafiy mushohadalari va, avvalo, “kuzatuvchi va kuzatiluvchi” haqidagi noodatiy savollari, o’ylari, bemor alfozda Umid nigohidagi holatlari, o’limi – barida tilsim, sirlilik bor. Ustoz qo’ygan bashariy savollarni kimlar beradi, kimlar bu muammolar atrofida o’y suradi, mushohada yuritadi, deya xayolga toladi o’quvchi. Kotibachi, Ustozni ishxonada va bemorligida Umid bilan bog’lovchi robita, yigitning hayotiga nur, Opasiga sog’ayish zarofatini bag’ishlayotgan xaloskor kuch, ya’ni Umidning har jihatdan umidi o’laroq, oqlik ramzida namoyon bo’luvchi maloika, qahramonning “ichiga-vujud-vujudiga singib … fikri-xayoliga, nafasiga aylanishi” uning samoviy mavjudot ekaniga ishora bo’lib tuyuladi.
Hatto, qissa oxirida, Umidning juftiga aylangan qizning rutbasi, makoni o’zgarib, endi vazifasi ham, nomi ham katta harflar bilan tilga olinmasligida-da bir ramziy belgi-ishora bordek…

O’quvchi hammuallif o’laroq, asarning tarkibiga, so’zlar, obrazlar ro’yosiga singigani sari ramz, tagma’nolarni tuyaveradi. Va, eng muhimi, asar yakunida o’sha to’rt doira-qatlam qa’ridagi ma’danni topadi – kim kuzatuvchi, kim kuzatiluvchi, deya har qancha iddao qilma, gohi uch do’stning bahslari kabi qizib-yonib ehtiroslarga berilma, ya’ni, Azizdek kuzatiluvchi taqdir-qismatdan har qancha qochma, yo Opadek nazar-nafas iskanjasida doimiy kuzatilayotgan bir savdoyi holatiga kelma, yoki Ustoz kabi ko’nglining bir chekkasida, bir puchmog’ida eng kuchli, buyuk kuzatuvchiga aylanish ilinjini pinhon saqlayotgan shaytoniy xohishlarni zuhur etma, olamda bor qilguvchi ham, yo’q qilguvchi ham eng oliy kuzatuvchi bor. Kuzatilish inson zotining qismati. Ana shu qismatga iymon keltirguvchilar saodat topguvchilardir…

Hammuallifga aylangan o’quvchi balki asarda bundan-da teranroq g’oyaviy-falsafiy fikr, bundan-da qatlamliroq tagmatnlar, ramzlar topar.

“Kuza…” qissasida “ong oqimi” tajribalaridan (mozaika, montaj usuli, ichki monolog) faol foydalanilgan. Ammo undagi qahramon va bosh g’oya inkishofiga ko’ra, bir-biriga oxir-oqibat bog’lanib ketadigan to’rt voqea – tafsilot, holat va personajlar ustuvorlik tamoyillari asosida, to’rt xil adabiy ifoda yo’nalishi
bo’yicha tasvir va tadqiq etiladilar. Shartli nomlaganda: do’stlar lavhalari – an’anaviy realistik usulda; Opa lavhalari – magik realizm an’analarida; Ustoz muloqotlari – falsafiy intellektual realizm yo’sinida; Ustozning bemor holati tasviri, tafsillari bosh qahramon Umid nigohi, ichki monologlari bilan teran psixologik realizm yo’nalishida ifoda topadi…

Xulosa shuki, bularning bari hayotbaxsh realizm doirasida. Zero, bunday badiiy ifoda usullarining qorishiqligi olam va odam dunyosidagi har bir katta-kichik hodisaning murakkabligida, ularning necha-necha ming yillar davomida turli hujayralar sintezidan kristallanib hozirgi biz uchun real holatga kelishi natijasidadir. Kechagi cho’kichu cho’qmor o’rnini bugun yana qo’shimcha yuzlab funktsiyalarni bajaradigan robot-mashinalar egallab olganidek, endilikda, adabiyot va san’atda ham yakrang hodisalar bo’lmaydi. Zotan, adabiyot va san’at o’zi asliyatidan boshlab yakranglikni inkor etgan, turfalikni kashf etib taraqqiy topgan. Ana shu turfalikda olamu odam go’zalligini inkishof eta borib, fikrlovchi insonda ruhning bemisl qudrati va abadiyligiga ishonch, e’tiqod paydo qilgan. Zero, Xurshid Do’stmuhammad ijodini faqat hissiy yondashuvning o’zi bilan tahlil etib, tushuntirib bo’lmaydi. Unda hissiyot to’lqinlari hamisha tafakkur qirg’oqlariga urilib turadi. Biri ikkinchisini o’zaro taqozo etadi. Binobarin, o’zan bor, biroq, u qazilgan kanaldek to’ppa-to’g’ri o’zan emas, balki hayot yo’llarining oddiy ko’zga
noayon eng teran xil’atlari, eng chekka puchmoqlarini qamragan o’zan. Shular quyilib, qissa, roman degan katta o’zanlar to’lib, to’liqib oqadi. Qancha-qancha ruhiy va aqliy quvvat tilagidagi insonlarga obihayot bag’ishlaydi, qondiradi. Xurshid Do’stmuhammad o’zanlaridagi zilolga piyola botirmoq oson ish emas, garchi, u sharshara emas, o’zan bo’lsa-da. Goho chuqurlikda, goho shitob oqishidan bir hovuch suv olib sipqarish mushkul keladi. Ammo mashaqqatini chekib, chanqoqlikni bir sidra qondirdingmi, endi, qayta-qayta ichging ham kelaveradi. Mashaqqati cho’chitmaydi, aksincha, zilolini shirinroq, totliroq qiladi. Bu ne’matdan bahramandlik qalbni, tafakkurni poklaydi, g’uborlardan tozalaydi.

Maqola «Sharq yulduzi» jurnalining 2011 yil 3-sonidan olindi

(Tashriflar: umumiy 189, bugungi 1)

Izoh qoldiring