Krishan Chandar. Bir do’stimning bolasi & Oy to’lgan tunda. Radiospektakl

    03Уч йилдан бери бирор марта ёзмаган бир дўстимдан тасодифан мактуб олдим. «Ҳикояларингизни ўқиб, – деб ёзган эди у, – сиздан кўнглим совиди. Сизни машҳур ёзувчи бўлишга имконингиз бор эди, лекин сўнгги пайтларда сафсатагўй ёзувчига  айландингиз. Ҳикояларингизда тарғибот ва бефойда панду  насиҳатлардан ўзга ҳеч нарса йўқ.…»

Кришан Чандар
БИР ДЎСТИМНИНГ БОЛАСИ*
005

0011   Кришан Чандар (23.10.1914 — 8.03.1977) — урду ва ҳинди тилларида ижод қилган таниқли адиб. У Британия мустамлакаси бўлган Ҳиндистоннинг Вазиробод шаҳрида дунёга келган. Ҳозирги кунда бу шаҳар Покистон таркибида. Болалиги Кашмирда ўтган Кришан 30-чи йилларнинг биринчи палласида Лаҳордаги насроний коллежида таҳсил олган. Ўша йилларда унинг адабиёт ва ёзувчиликка бўлган қизиқиши намоён бўлади. Биринчи ҳикояси «Судҳа» 1932 йили журналда эълон қилинган.
Кришан Чандарнинг ижодий мероси 20 дан ортиқ роман, 30 дан зиёд ҳикоялар тўплами, жуда кўп радиопьесалар ва киносценарийдан иборат. Унинг сатира жанридаги романлари ва фалсафий эртаклари жуда машҳур.

005

Уч йилдан бери бирор марта ёзмаган бир дўстимдан тасодифан мактуб олдим. «Ҳикояларингизни ўқиб, – деб ёзган эди у, – сиздан кўнглим совиди. Сизни машҳур ёзувчи бўлишга имконингиз бор эди, лекин сўнгги пайтларда сафсатагўй ёзувчига  айландингиз. Ҳикояларингизда тарғибот ва бефойда панду  насиҳатлардан ўзга ҳеч нарса йўқ. Ҳикояларингизнинг бошини ўқиб, олдиндан унинг қандай тугашини айтиб бериш мумкин. Сизнинг ҳикояларингиз  ўқувчига  аввалгидек лаззат бағишламайди…»

Нома жуда узундан-узоқ эди. Эски сўзлару янги талаблар. Менинг дўстим мартаба ва мансабнинг шунчалик баланд поғонасида турарди-ки, унинг панду  насиҳати қулоққа жуда маъноли етиб борарди.

Дўстим жуда бой одам эди, ғаллафурушлик бозорида юз минглаб рупиялар билан ўйнашар эди. Пахта, цемент, темир, қоғоз, мотор, машина, лаб бўягич мой сотадиганларнинг барчаси у билан савдолашар эдилар. Ҳар қандай товар унинг қўлига тушса бирдан кўздан йўқолар ва бироз вақтдан сўнг ўз нархидан уч баравар қимматга сотилар эди. Шунинг учун дўстимни ҳеч қачон жавобгарликка тортолмайдилар, чунки жавобгарликка тортадиган кишилар ҳам унинг фойдасидан баҳраманд эди. Яъни, бошқача қилиб айтсак, дўстим ғаллафурушлик бозорида уларнинг виждон ва ватандўстликларини ҳазил билан сотиб оларди-ю бошқаларга сотиб юборарди.

Дўстим жуда эҳтиёткор, уддабурон ва чаққон одам эди. Лекин бундан ташқари унинг яна бир яхши хислати бор эди, у адабиётни беҳад қадрларди, назмни яхши кўрарди, жуда кўп ҳикоя ва романлар ўқирди. Катта кутубхонаси бор эди. Ўзига ёққан ёзувчини таърифлай олар, агар шундай ёзувчи меҳмони бўлса жуда хурсанд бўларди. Фақат шу сабабдан мен у мактубни олиб жуда ғамгин бўлдим. Ёзувчи зоти борки, ўз асарини қимматли деб билади, мақтовдан шод бўлса, танқиддан ғамгин бўлади. Шу ўринда ёзувчи ўз меҳнати эвазига совға умид қиладиган бошқа одамлардан фарқ қилмайди.

Нома кундузги соат тўрт почтаси билан келди. Мен уни бир  ўқидим, икки ўқидим, учинчи марта ҳам ўқидим ва охири уни чўнтагимга солиб уйдан чиқдим. Бош эгганча кетардиму хира фикрлар ҳамроҳим эди. Нохостдан хаёлимга дўстимнинг маъшуқаси келди.

Бир пайтлар дўстим Бомбайда яшар эди. Тўти, майна, маймун боқишни хуш кўрган дўстимнинг қарамоғида маъшуқаси ҳам бор эди. Маъшуқаси кулгичи бор қиз бўлиб, иккита хизматкори билан  чиройли уйда истиқомат қиларди. Уй кресло, диван, радио билан жиҳозланган, унинг олдинги эгаси уйнинг ҳамма харажатларни қоплар ва қизни Гулбону деб атарди, лекин унинг асл исми бошқа эди. У мени дўстимнинг қарамоғига тушганидан сўнг дўстим унга янги  Ромпари  деган исм берди. Қиз ғоят содда бўлиб, ўзини пулга сотиб олган эркаклардан ишқ ва муҳаббат талаб қиларди. Аммо, унинг биринчи хўжайини  пул берар эди-ю, муҳаббат бермасди. Ахир, у бечора ўзида йўқ нарсани қандай қилиб бера оларди? Дўстимнинг юрагида ҳам муҳаббатдан нишон йўқ эди. Аммо у ғаллафурушлик бозорида мавжуд савдо тартибларидан келиб чиқиб  ишқий ишларида ҳам маълум қонун-қоидалар ўрнатган эди. У Гулбонунинг, яъни Ромпарининг ишонувчанлигидан фойдаланиб, қизнинг этагини пуч ёнғоқлар билан тўлдирарди. Дўстим Ромпарини шунақанги моҳирлик билан алдар эди-ки, қиз ўз истакларини унутиб, ишқий қўшиқлар куйлашга киришиб кетди. Кўп ўтмай Ромпарининг уйида фарзанд дунёга келди ва у айнан отасига ўхшарди – ўша катта кўзлар, жилодор сочлар, ўша қалин лаблар. Дўстим ўғлини жуда яхши кўрар, лекин бола туғилганидан сўнг Ромпарининг бадани олдинги латофатини йўқотгандек дўстимга  аввалги завқини беролмасди. Ундан ташқари ўша пайтлар дўстимнинг фикру хаёлини Деҳлида қуришни режалаштирган улкан қанд заводи  лойиҳаси эгаллаб олган эди. Охири, ўғлининг бир ёшга тўлганидан бир неча ой ўтиб дўстим Бомбайдан кетди-ю кетганидан на Ромпарини, на мени ва на бошқа бирор кишини хабардор қилмади. Бозорга чиқиб бирданига йуқоладиган товарга ўхшаб, у ҳам бирданига йўқ бўлди-қолди. Мана энди орадан уч йил ўтгандан сўнг  мактуби келди ва  унинг маҳбубаси хаёлимга келиб, ўйланиб қолдим: «Нега мен у бечора хотиннинг ҳолидан хабар олмаслигим, иш-юмушини билмаслигим керак? Орадан шунча вақт ўтиб, унинг аҳволидан батамом бехабарман.»

Мен поезд билан шаҳар яқинидаги Бандарага етиб Ромпарининг уйи томон йўл олганимда соат олти бўлиб, кўчаларда чироқ ёна бошлаганди. Ромпари биринчи қаватида яшайдиган уй торкўчанинг охирида жойлашган эди. Зинадан кўтарилиб эшикни тақиллатдим. Эшик ортидан қари хизматкор бошини чиқариб қаради. У мижжа қоқиб бир лаҳза тикилди-да, охири мени таниб, табассум билан сўради:

– Сатҳ-жи (1) келдиларми?
– Йўқ, мен бир ўзимман, — жавоб бердим мен.

– Киринг, киринг, — деди у ва эшикни ката очиб менга йўл берди, — киринг, марҳамат.
– Бой-жи (2) қаерда? – сўрадим мен уйга кириб.
– Кетганлар.

Хизматкор менга ҳайрон бўлиб қаради, унинг нигоҳида: «Наҳотки, Бой-жи ҳар кеча шу пайтда уйдан кетади-ю шу билан эрталаб қайтишини билмасдингиз. Шу пайтгача Сатҳ-жи билан бирга келганингизда унинг яшаш тарзи шунақалигини наҳотки пайқамагансиз. Билиб туриб, нега бунақа савол берасиз?» — деган савол акс этарди.

Диванга ўтирдим. Ўша таниш дивану ўша таниш уй, ўша гулдон, радио ва кино журналлари ва кулдонда ўша чала тортилган сигарет. Меҳмонхонадан ётоқ кўринади, крават юзида кўк кўйлак, унинг олдида ёғочдан ясалган қовун. Уйни бир кўздан кечириб расмий савол бердим:
– Хўш Рамбҳароса, ишлар қалай?

Хизматкор тез назар ташлаб деди:
– Менинг исмим энди Рамбҳароса эмас, соҳиб. Исмим Жон бўлган.

– Жон?!
– Ҳа, энди Бой-жининг ҳам исми Ромпари эмас. Энди уни мисс (3) Софи деб аташади.
– Нега?

Хизматкор табассум билан кир тишларини кўрсатиб жавоб берди:
– Бу уйнинг эгаси бир савдогар одам. Дини ва мазҳаби насроний. Исми – Сатҳ Браганза. Бу нарсаларнинг ҳаммаси уники. У жуда бой одам.
– Ўҳ — ҳў! – дедим мен.

Оғзимни сувини шимиб  яшайдиган кўчам бир вақтлар Акбар-роуд деб аталганини, кейин унинг исми Саржон Маклин-роуд бўлганини, ҳозир эса Бҳаунгилол Чаунгилол-роуд  (4) эканлигини эсладим. Хўжайин бошқа бўлса унинг қўл остидагилар ҳам ўзгаради, аммо қул қуллигича қолади.

– Чой ичасизми? – сўради Жон.

Мен жавоб бермадим.

– Балки бирор совуқ нарса ичарсиз?
– Йўқ, — жавоб бердим мен.

– Унга пудинг (5) бер! — деди бирдан тахминан тўрт яшар бир йигитча. Мен уни бирдан танидим — ўша сариқ сочлар, кенг пешона, катта кўзлар, қалин лаблар.

Дўстимнинг ўғли малла шимча ва оч қизил рангли кўйлак кийган эди. Уни тиззамга ўтқазиб, эркалатдим.

– Сиз ойимнинг дўстимисиз? – жуда ҳавас билан сўради болакай.

Мен анчагаина қийналиб:
– Ҳа, — дедим.

Бошқа нима ҳам дея олардим?

– Ойим уйда йўқлар, — деди у. – Кечқурунлари ойим уйда бўлмайдилар.
– Қаерда бўлади? – мулойимлик билан сўрадим мен.
– Ишлайдилар, — жавоб берди у гўдакларнинг ширин тилида. – Эрталаб қайтадилар.

Бироздан сўнг у:
– Расм томоша қиламизми? – деб таклиф қилди.
– Бўпти, томоша қиламиз.

У менинг тиззамдан сакраб тушди-ю ётоқхонадан «Таймс оф Индиа»нинг бир йиллик иловасини олиб келди ва бошқатдан менинг тиззамга ўтирди. Кейин ниманидир кўнглига келтириб тиззамдан шарт тушиб сўради:

– Сигарет чекасизми?
– Йўқ, — дедим мен.
– Менинг ойим сигарет чекадилар, қутисини кўрсатайми?

У сигарет қутисини келтириш учун кетмоқчи эди, лекин мен уни тўхтатдим.
– Керак эмас, яхшиси бу ерга кел, расм томоша қиламиз.

Болакай рангли эълонлар саҳифасини очди. Биринчи кўрган нарсамиз соат сотадиган магазинлар эълони эди.
– Бу соат, — деди у. – Жуда яхши соатлар. Сизга қайси ёқди?

Мен энг майда соатни кўрсатиб:
– Мана буниси, — дедим.

– Бу аёлларнинг соати-ку, — деди болакай. – Ана ўғил болаларники… каттаси…
– Яхши, мен сенга шунақасини совға қиламан.

Бола хурсанд бўлиб кулди. Кейинги бетда юз-бош зийнатлари товарларининг эълонлари бор эди. У юз мойини кўрсатиб:
– Ойимга буниси ёқади, буниси ҳам. Ойимга мана бу юз мойи ва мана бу атирдан совға қилинг. Мана бу лаб бўягич мойини ҳам, — деди.
– Яхши, совға қиламан.

Бошқа бетни очдик. Қоғоз эълонлари. Канада қоғози. Расмда жуда кўп дарахтзорлар, баланд-баланд дарахтлар тасвирланган.

– Бу нима? – сўрадим мен болакайдан.

– Бу чангалзор. Бу чангалзорда Тарзан яшайди. У қўлини карнай қилиб мушукдай бақиради. Ҳа-ҳа-ҳа! Мен Тарзанни кинода кўрганман. Кинога мени ойим олиб борган эдилар. Биз билан анкл (6) ҳам кетган эди.

– Анклинг ким?
– Вой! Сиз анклни танимайсизми? Унинг қалин мўйлови ва қип–қизил кўзлари бор. Мен ундан жуда қўрқаман. Бир кеча анкл бизнинг уйда ухлаган эди…

Мен ҳайиқиб саҳифаларни қайтара бошладим ва «Оринтал лайн» кема юргизувчи муассаса эълонларига қарадим.

– Бу кема, — деди болакай. – Астимар!..(7). Астимар!… Сиз Астимарни биласизми?
– Ҳа, биламан, — дедим мен енгил тортиб.

– Менга совға қилинг! Менга худи шунақа кема керак. Шунақа катта ва оқ рангдагиси.
– Яхши, совға қиламан.

– Сиз уни қаердан оласиз?
– Бозордан сотиб оламан.

– Яхши, лекин дарёниям олиб келинг.
– Дарёниям олиб келаман.

– Дарёни қаердан оласиз? Дарёниям бозорда сотишадими?
– Йўқ, дарё Бандар-Хел яқинида бор. Мен у ерга бораману аста дарёга яқинлашиб бўйнига арқон соламан ва бу ерга олиб келаман.

– Арқон биланми? — деди у шодланиб. – Отга ўхшабми? Ундай бўлса мен ҳам сиз билан бораман.
– Яхши, бирга борамиз, — дедим мен рози бўлиб ва бошқа бетни очдим. Ана авторучкалар эълони. Иккита авторучка: бири ингичка, бошқаси йўғонроқ.

– Сизга қайси ёқиб қолди? – сўради болакай.
– Йўғони.
– Нега?

– Йўғони сўзларни аниқ-равшан ёзади..
– Йўқ, менга ингичкаси ёқди!

– Яхши, сенга ингичкасини оламиз.
– Бўпти…
– Давомини кўрамиз.

Энди суҳбатимиз ҳарбийлар ҳақида кетар эди. Расмда бир солдат ноғора чаларди.

– Бу ким? – сўрадим мен.
– Бу менман! Ноғора чалаяпман.

Бошқа бетда бир одам