Yuriy Kazakov. Oq qog’oz bilan yuzma-yuz

09   Ёзувчининг теварагидаги жумла олам қайноқ ҳаёт ичида тинимсиз ҳаракатланади, елиб-югуради, бутун дунё қаергадир шошади. У эса бу оламга гўё ёшлигидаёқ асир тушган, у бошқаларга қўшилиб яшаши зарур. Бундай бўладиган бўлса, унинг ёлғиз қолишига қанақа эҳтиёж бор? Жуда катта эҳтиёж бор.  (Мазкур мақолани Олим Отахон таржимасида сайтимизнинг мана ба саҳифасида ўқишингиз мумкин)

Юрий Казаков
ОҚ ҚОҒОЗ БИЛАН ЮЗМА-ЮЗ
Ориф Толиб таржимаси
011

09Юрий Казаков (1927–1982) ўтган аср янги рус ҳикоячилигининг энг йирик вакилларидан. Илк китоби – “Мовий ва яшил” (1956). Шундан сўнг ёзувчининг “Тедди”, “Кичик станцияда”, “Қўноқ”, “Йиғлагайман, бўзлагайман”, “Изғиринда қолган юраклар”, “Эман ўрмонларида куз”, “Шимол кундалиги”, “Сен уйқунгда қаттиқ йиғладинг” сингари китоблари чоп этилган.

011

Чин маънодаги карвонсаройга айланиб қолган, денгизчи ва сайёҳлар билан тўлиб-тошган кўҳна, деворлари яғир меҳмонхонанинг эски қанотидаги хонада ўтирардим. Бўлмада турли халта-хуржунлар, ашқол-дашқоллар очилиб-сочилиб ётар, тамаки қутилари, устара, қурол-аслаҳа, ўқ-дори ва ҳоказолар ҳар жойда қалашган эди. Бунинг устига, адабиёт ҳақида беҳуда ва оғирдан оғир баҳс бўлган, ҳозир дераза ёнида ҳорғин ўтирар эдим. Аллақачон қош қорайиб, сокин тун чўккан ва у менинг руҳимга худди заҳар каби тобора ёйилиб борарди. Гарчи хунобим ошиб турган бўлса-да, эртага бир кемача тиклаб, Янги Ерга ва ундан нари Кар денгизи томонларга боришимиз ҳақидаги фикрдан ичим яйрарди.

Мен ҳамон деразадан олис-олисларга, томларнинг тепасига, уфқдаги енгил қизғиш булутларга тикилиб ўтирардим. Томлар орасидан Двина дарёси унда-бунда ялт-ялт кўзга ташланарди. Бандаргоҳ остонасида турган маҳобатли ўрмончи кемалар эса қорайиб кўринар, улардан ғира-шира ёруғлик тараларди. Гоҳ-гоҳида пишиллаб буғ кўтарилар, ишлаётган улкан мурватлар бўғиқ гуриллар, шатакчи кемалар итлардай ув тортар, сафарга отланаётган кемалар эса кучли ва ғамгин занг чалар эди.

Пастда аллақачон уловлар сийраклаб қолган, трамвайнинг тарақа-туруғи умуман камайган эди. Айни дамда остки қаватдаги ресторан вағир-вуғурга тўлган, оркестрнинг илҳоми бевақт қўзиб, ғижжаклар додлар, ноғоралар устига тинимсиз мушт ёғилар эди. Кечқурунги созандалар гуруҳи одатда нафақахўрлардан иборат бўларди. Ресторан ойналари ҳовли томонга қарагани сабабли овозлар менинг хонамга яхшигина етиб келарди. Ана, рестораннинг ҳамишаҳозир, ўзгармас қоровули Вася тоға айш-ишратга ўрганган уч-тўртта олчоқ-муттаҳамни ичкарига қўймади. Бу пайтда менинг қадрдон ва бахтиёр бир дўстим ресторанда ошналари – румин циркчилари билан испанча ва эскимосчада суҳбатлашиб ўтирарди. Мен эса ёлғиз эдим. Боягина пастки қаватда маҳаллий бир билимдон билан адабиёт тўғрисида қурган баҳсимиз ёдимга тушди ва ёзувчи жасорати ҳақида ўйлай бошладим.

Ёзувчи мардонавор бўлиши керак, деб ўйладим мен. Чунки унинг ҳаёти қийинчиликлар билан кечади. У оппоқ қоғоз билан юзма-юз қолган чоғлари ҳамма-ҳамма нарса унга қарши чиқади. Унгача ёзилган милён-милён китоблар бош кўтариб келади. Ахир, сенгача ҳамма гап айтиб бўлинган бўлса, энди қўлга қалам олишнинг нима кераги бор? Буни ўйлашнинг ўзи даҳшат! Ёзувчининг ёвлари орасида бош оғриғи ва баъзан қўзғалиб қоладиган ўзига ишонмаслик ҳисси ҳам бор. Бунинг устига, ишлаётган пайтингда қўнғироқ қиладиган ёки йўқлаб келадиган турли одамлар, турфа ташвишлару югур-югурлар, гўё муҳимдай кўринадиган ишлар… Аслида, ёзувчи учун олдида турган ижодий ишдан кўра аҳамиятлироғи йўқ. Унга ҳатто қуёш ҳам халал беради: уйдан чиқишга, умуман, бирор жойга бориб, ҳордиқ чиқаришга, атроф-муҳитни кўриш, бирор яхши воқеани бошдан кечиришга чорлаб туради. Ишга қўл бормай, юрак тисарилиб турган дамларда ёмғир ҳам ваҳиманинг уясига айланади, ишдан тамоман совитади.

Ёзувчининг теварагидаги жумла олам қайноқ ҳаёт ичида тинимсиз ҳаракатланади, елиб-югуради, бутун дунё қаергадир шошади. У эса бу оламга гўё ёшлигидаёқ асир тушган, у бошқаларга қўшилиб яшаши зарур. Бундай бўладиган бўлса, унинг ёлғиз қолишига қанақа эҳтиёж бор? Жуда катта эҳтиёж бор. Чунки ижод жараёнида унинг атрофида ҳеч ким – на онаси, на хотини, на болалари – ҳеч ким бўлмаслиги керак. У фақат қаҳрамонлари, сўз-иборалари ва завқу шавқи билан бирга бўлиши зарур.

Ёзувчи ишга киришар экан, унга қарши ҳаддан ташқари кўп “душман” қуролланади, ҳамма нарса уни чорлайди, унга ўзини эслатади. У эса ўзигагина хос, ўзи ўйлаб топган дунёда яшаши шарт. Ҳеч ким ҳеч қачон кўрмаган, бироқ ҳаётда бордай туюладиган қаҳрамонларини ўз яқинларидай билиши, улар ҳақида қайғуриши керак. Дераза ёки девор ортига, қаерларгадир тикилиб ўтирар экан, у ҳеч нарсани кўрмайди. Фақат поёнсиз кунларни, ортда қолган ва олдда турган саҳифаларни, ўзининг омадсизлигию чекинишларини кўради, холос. Бу унга жудаям оғир ва аламли. Унга ҳеч ким ёрдам бера олмайди, чунки у тамоман ёлғиз.

Ҳамма гап ана шунда, унга ҳеч ким кўмакчи бўлолмайди, унинг учун бирор зот қўлига қалам ёки машинка олиб бирор нарса қораламайди, қандай ёзиш кераклигини кўрсатиб бермайди. У бу ишни ўзи ёлғиз бажариши керак. Агар буни эплай олмас экан, ҳар қандай чираниш бекор – у ёзувчи эмас. Соғмисан-касалмисан, ишингни тўғри танладингми-йўқми, сабр косанг чуқурми-саёз – булар билан ҳеч кимнинг иши йўқ. Ана шу ҳолатда ўзингни йўқотмаслик катта жасорат бўлади. Агар сен ёмон ёзган бўлсанг, сени ҳеч нарса – унвонинг ҳам, мукофотларинг ҳам, олдинги муваффақиятларинг ҳам қутқара олмайди. Унвонинг баъзида ёмон ёзган нарсангни чоп этишга кўмаклашиши мумкин, дўст-ошноларинг ёзганингни мақтаб, кўнглингни кўтаришга уринади, қаламҳақи ҳам оласан. Лекин буларнинг баридан қатъи назар, сен ёзувчи эмассан…

Барини яна қайтадан бошлаш учун сабр-тоқатли, матонатли бўлиш зарур. Ишга киришган чоғинг бирдан истеъдодинг қаёққадир йўқолиб, биринчи жумладаёқ тилингга тушов тушса, бунга мардонавор чидаш бермоғинг керак. Истеъдод баъзида узоқ вақтга кетиб қолади, лекин сен чидамли бўлсанг, албатта қайтади.

Ҳақиқий ёзувчи кунига ўн соат тер тўкади. Ишлар юришмай қолган ҳолатлар эса кўп бўлади. Кунлар кетидан кунлар ўтиб боради. У ҳеч нарса ёза олмайди ва, шу билан бирга, бу ишдан воз ҳам кеча олмайди. Алам-ғазаб билан, деярли кўзда ёш билан ўзи шундоқ ҳам саноқли бўлган кунлар шувиллаб ўтаётганини, беҳуда соврилаётганини ҳис этиб яшайди.

Ниҳоят, асарига сўнгги нуқтани қўяди. Энди у бўм-бўш. Гўё энди у бошқа бирор сатр ҳам ёзмайдигандай. У, дейлик, “Мана, ишимни қилиб қўйдим, столимда бир боғлам бўлиб қораламам турибди. Бунақасини ҳозиргача ҳеч ким ёзмаган. Майли, менгача Толстой ва Чехов ҳам қалам тебратган, лекин бу асарни мен ёздим. Бу бошқача нарса. Балки меники уларникидан кўра мундайроқдир, лекин бу ўзига хос асар. Устига устак, ёзганимнинг яхши-ёмонлиги ҳақида хулоса қилишга ҳали эрта. Қани, қўлидан келса, бошқалар ҳам шунга ўхшаш бирор нарса ёзиб кўрсин”, деб ўйлаши мумкин.

Иш битганда ёзувчининг хаёлига шундай гаплар келиши эҳтимолга яқин. У асарига сўнгги нуқтани қўйдими, демак, ўзини ўзи енгди. Бу жудаям қисқа ва ўта мароқли кун бўлади. Чунки у яқин орада янги бир ишга киришади, ҳозир эса ана шу қисқагина завқ лаззатини тотиб қолишга уринади.

Чунки у, дейлик, баҳор ўтиб кетганини бирдан сезиб қолади. Апрель бошида кунботарда қора булутлар тўпланган ва ўша томондан кучли илиқ шамол эсиб, қорларни илма-текшик қилиб эритиб юборгандан буён қанча вақт ўтиб кетибди-я! Музлар эриб битибди, сойлар қурибди, кўклам майсалари қовжирабди, бошоқлар тўлишиб, сап-сариқ рангга кирибди – бутун бир аср сувдай оқиб ўтибди. У эса ҳаммасини бой берибди, буларнинг бирортасини кўролмабди. Шу давр ичида жаҳонда нималар бўлмади, одамларнинг ҳаётида қандай ўзгаришлар юз бермади. У эса фақат ишлади, қаршисида янги ва янги қоғозларгина пайдо бўлди, дунёни ўз қаҳрамонларидагина кўрди. Ўтган вақтни энди унга ҳеч ким қайтариб бермайди, у умрнинг бу бўлагидан мангуга жудо бўлди.

Бундан сўнг ёзувчи асарини журналга беради. Энг яхши ҳолатни олиб кўрайлик. Унинг ёзганларини бирданига, мамнуният билан олиб қолишди. Ёзувчига қўнғироқ қилишади ёки телеграмма жўнатишади. Бошқа журналга бериб қўймасин деб оғиз кўпиртириб мақташади. Ёзувчи завқу шавқ билан, тўлиб-тошиб таҳририятга боради. Уни кўрганидан ҳамма хурсанд, у ҳам хурсанд. Жудаям ажойиб одамлар, ажойиб чеҳралар. “Қадрдон, – деб гап бошлайди таҳририятдагилар. – Ёзганларингизни берамиз, албатта берамиз. Ўн иккинчи сонда кетади!”. Ўн иккинчи сон дегани декабрда чиқади. Қишда. Ҳозир эса ёз…

Ёзувчига ҳамма мамнун боқади, табассум қилади, қўлини сиқиб, елкасига қоқиб ҳам қўяди. Ҳаммада ғаройиб бир ишонч бордай, гўё ёзувчи яна беш юз йил яшайди. Гўё бу олти ой олти кундай тез ўтади-кетади.

Ёзувчи учун ғалати, оғир бир давр бошланади. У вақт тезроқ ўтишини истайди. Ёз тезроқ оёқлайқолсайди. Ҳали бу ёқда куз ҳам бор. Э-э… Декабрь, унга декабр керак. Декабрьни кутавериб ёзувчининг тинкаси қурийди.

У яна ишга киришади, худди олдинги сафаргидай иши бирда юришади, бирда оқсайди. Вақтнинг учқур тулпори эса тинмай елади, йил ўтиб, яна апрель келади. Энди ишга танқидчилик аралашади.

Ёзувчилар танқидни тўғридан тўғри қабул қилади. Айрим ёзувчилар ўзлари ҳақида нима дейишаётгани билан қизиқмайди, деган гап мутлақо хато. Бундай пайтда бардош ёзувчига ҳар қачонгидан ҳам кўра зарурроқ. Танбеҳлару адолатсизликларга чидашнинг ўзи бўладими! Ғазабланмаслик керак, устингдан дўл ёғдиришаётган пайтда ишингдан қўлни ювиб қўлтиққа урмаслик керак. Агар мақташса, мақтовга учмаслик даркор. Мақтов қўрқинчли нарса, у ёзувчида ўзи ҳақида аслидагидан кўра ижобий, қаноатли фикрлар пайдо қилади. Энди у ўзига ўргатиш ўрнига бировларга ўргатишни бошлайди. Ахир, ёзувчи янги асарини қай даражада қойилмақом ёзган бўлмасин, бундан ҳам яхши ёзиш имконига эга. Бунинг учун ундан мардонавор бўлиш ва ўзини тарбиялашда давом этиш талаб этилади.

Лекин энг хавфли нарса мақтов ва олқишлар ҳам эмас. Энг қўрқинчлиси – сен ҳақингда ҳамма сукут сақласа. Бирор китобинг чиқса, унинг чинакам асар эканини билиб турсанг-у, бу ҳақда биров лом-мим демаса. Худди ана шу дамда матонатли бўлиш зарур!

Адабий ҳақиқатнинг илдизи ҳамиша ҳаёт ҳақиқатига бориб тақалади. Ёзувчи ўзининг матонат фазилатига учувчилар, денгизчилар, ишчилар – пешона тери билан ҳаётимизни гуллатаётган одамларнинг, яъни бўлажак қаҳрамонларининг матонатини ҳам бирлаштириши керак. Ахир, у турфа хил одамлар ҳақида, деярли ҳамма ҳақида ёзади. Демак, у бу одамлар билан бирга нафас олиши, улар ҳис қилган нарсани ҳис қила билиши шарт. Маълум бир муддат давомида у геолог, ўрмончи, ишчи, овчи, тракторчи бўлиб “яшаш”и зарур. Ёзувчи пайти келганда балиқ овчилари билан ов кемасининг умумий хонасида бирга ўтиради, бошқа бир гуруҳга қўшилиб эса тайга ўрмонларида кезади, қутб авиацияси учувчилари билан бирга самога кўтарилади ёки Буюк Шимол йўлларидан кемаларни олиб ўтади.

Ёзувчи Ер юзида ёвузлик яшаётгани, одамларни йўқ қилиш, оддийгина эркинликлардан жудо этиш, уларни эзиш, очлик, мутаассиблик ва аҳмоқоналиклар, урушлар ва ваҳшийлик мавжуд эканини ёдида тутмоғи зарур. У қўлидан келганича буларга қарши турмоғи керак. Унинг ёлғон, мунофиқлик ва жиноятлардан кўра баландроқ овози жасоратнинг алоҳида бир шаклидир.

Ёзувчи, ва ниҳоят, жангчи аскар бўлиши даркор. Чунки унинг жасорати, агар олишувдан омон чиқса, яна столга ўтириб, оқ қоғоз билан бирга бир чиқишга етмоғи зарур.

Ёзувчининг матонати юксак даражада бўлиши керак. Ва бу фазилат унинг доимий йўлдоши бўлмоғи даркор. Чунки ижод бир кун ё икки кунлик эмас, бутун умрлик юмушдир. Ҳаммаси ҳар сафар янгидан бошланади ва янада қийинроқ кечади.

Ёзувчида ирода етишмас экан, унинг адо бўлгани шу. Ҳатто истеъдодли бўлса ҳам, йўқолади, йитади. У энди ҳасадчига айланади. Ўзининг касбдош дўстларини ҳақоратлашни бошлайди. Ғазабга минади, уни фалон-фалон ўринларда эсга олишмагани, мукофот беришмагани ҳақида ўйлай бошлайди… Бундан сўнг у ёзувчиликнинг чинакам бахтини ҳеч қачон ҳис қилмайди. Ёзувчининг эса ҳақиқий бахт-қувончи бор.

Ижодий жараёнда ишлар юришиб кетган вақтлар ҳам бўлади. Фикрлар осон-равон қоғозга тушади, кеча чираниб қилолмаган ишингни бугун жонингни койитмай уддалашинг мумкин. Машинка худди пулемёт каби тасира-тусир ишлайди, бир томонда қоралама варақлар устма-уст тахланаверади. Бундай пайтларда ёзувчи ўзида куч-қувват ва самимиятни яққол сезади.

Энг гўзал, энг шоҳона сатрларни битганда эса каломнинг илоҳийлигини ҳис этади. Бундай ҳолат ҳатто даҳоларда ҳам камдан кам юзага келади. Бироқ у фақат матонатли ёзувчилардагина кузатилади. Бу машаққатлару ўтган умр учун, ўзидан қониқмаслик ва ноумидликка тоқат учун берилган мукофотдир. Мана шундай нурли лаҳзаларда ёзувчи ўзидан бошқа нарса эмас, худди ана шу саҳифалар қолишини сезади.

Ижодкор ҳақиқатни ёзиш эҳтиёжини сезган пайтда унинг яккаю ягона нажот йўли фақат ҳақиқат бўлади. Албатта, сенинг ҳақиқатинг бирданига, сўзсиз қабул қилинмайди. Аммо сен сон-саноқсиз нотаниш одамлар учун ҳам шундай ёзишинг керак. Чунки сен алал-оқибат ўшалар учун ёзасан. Ахир, сен ё муҳаррир, ё танқидчи, ё пул учун ёзмайсан. Гарчи пул ҳамма қатори сенга ҳам зарур бўлса-да, кўзлаган асл мақсадинг бошқа. Пулни бошқа касб-ҳунар қилиб топиш мумкин, бунинг учун ёзувчиликдан фойдаланиш шарт эмас. Сен сўзнинг илоҳийлиги ва ҳақиқатни ёдингда тутган ҳолда ёзасан. Ёзаркансан, адабиёт бу инсониятнинг ўзини ўзи англаши, сенинг тимсолингда ўзини ифодалаши эканини ўйлайсан. Буни сен ҳамиша ёдда тутишинг ва елкангга шундай шарафли вазифа тушганидан ҳамиша бахтиёр бўлишинг, фахрланишинг керак.

Тўсатдан соатга кўзинг тушган пайтлар икки ёки уч бўлганини кўрасан. Ярим тун. Ҳамма ширин уйқуда. Улкан борлиқ бағрида ҳозир кимлардир ухлаяпти, кимлардир бир-бирига муҳаббат изҳор қиляпти ва улар учун севгиларидан бошқа ҳеч нарсанинг қизиғи йўқ, кимлардир эса бир-бирини йўқ қилиш пайида, қайлардадир бомба ортган самолётлар кўкка кўтарилди, қайлардадир мириқиб рақс тушишяпти, қайсидир радиостанцияларнинг сухандонлари бўлса, ёлғон учун ёки одамларни тинчлантириш учун, ваҳима ва шов-шувлар ёки ўйин-кулги учун, умидсизлик ёки умид бағишлаш учун электр энергиясини сарфлаб ётибди. Сен эса мадоринг қуриб, тамом ёлғизликда ўтирибсан. Кўзингга уйқу келмайди, олам ва одам ҳақида ўй сурасан. Ер юзидаги барча одамлар ниҳоят бахтли ва эркин бўлишини, тенгсизлик йўқолиб, урушлар, ирқчилик, қашшоқлик барҳам топишини орзу қиласан. Ҳамма ўз манглай тери билан ҳалол нон топишини истайсан.

Лекин асосий саодат бошқа нарсада – тун бағрида ухламай ўйга чўмган биргина сен эмассан. Сен билан бирга бошқа ёзувчилар ҳам, сенинг сўздош дўстларинг ҳам уйқудан воз кечган. Сизларнинг умумниятингиз, маслагингиз битта – дунё бундан яхшироқ, инсон инсонийроқ бўлишини хоҳлайсиз.

Сенда дунёни ўзинг истаган ҳолга келтириш қудрати йўқ. Лекин сенинг ўз ҳақиқатинг, ўз сўзинг бор. Ва сен уч карра матонатли бўлишинг шарт. Чунки бахтсизликларинг, омадсизликларинг, муваффақиятсизликларингга қарамай, одамларга қувонч улашишинг ва ҳаёт бундан яхшироқ бўлиши кераклиги ҳақида тўхтамай гапиришинг зарур.

1966

Манба: “Ёшлик” журналининг 2015 йил 11-сони

033

   Yozuvchining tevaragidagi jumla olam qaynoq hayot ichida tinimsiz harakatlanadi, yelib-yuguradi, butun dunyo qaergadir shoshadi. U esa bu olamga go’yo yoshligidayoq asir tushgan, u boshqalarga qo’shilib yashashi zarur. Bunday bo’ladigan bo’lsa, uning yolg’iz qolishiga qanaqa ehtiyoj bor? Juda katta ehtiyoj bor. Chunki ijod jarayonida uning atrofida hech kim – na onasi, na xotini, na bolalari – hech kim bo’lmasligi kerak. U faqat qahramonlari, so’z-iboralari va zavqu shavqi bilan birga bo’lishi zarur. (Mazkur maqolani Olim Otaxon tarjimasida saytimizning mana ba sahifasida o’qishingiz mumkin)

Yuriy Kazakov
OQ QOG’OZ BILAN YUZMA-YUZ
Orif Tolib tarjimasi
011

Yuriy Kazakov (1927–1982) o’tgan asr yangi rus hikoyachiligining eng yirik vakillaridan. Ilk kitobi – “Moviy va yashil” (1956). Shundan so’ng yozuvchining “Teddi”, “Kichik stantsiyada”, “Qo’noq”, “Yig’lagayman, bo’zlagayman”, “Izg’irinda qolgan yuraklar”, “Eman o’rmonlarida kuz”, “Shimol kundaligi”, “Sen uyqungda qattiq yig’lading” singari kitoblari chop etilgan.

011

09Chin ma’nodagi karvonsaroyga aylanib qolgan, dengizchi va sayyohlar bilan to’lib-toshgan ko’hna, devorlari yag’ir mehmonxonaning eski qanotidagi xonada o’tirardim. Bo’lmada turli xalta-xurjunlar, ashqol-dashqollar ochilib-sochilib yotar, tamaki qutilari, ustara, qurol-aslaha, o’q-dori va hokazolar har joyda qalashgan edi. Buning ustiga, adabiyot haqida behuda va og’irdan og’ir bahs bo’lgan, hozir deraza yonida horg’in o’tirar edim. Allaqachon qosh qorayib, sokin tun cho’kkan va u mening ruhimga xuddi zahar kabi tobora yoyilib borardi. Garchi xunobim oshib turgan bo’lsa-da, ertaga bir kemacha tiklab, Yangi Yerga va undan nari Kar dengizi tomonlarga borishimiz haqidagi fikrdan ichim yayrardi.

Men hamon derazadan olis-olislarga, tomlarning tepasiga, ufqdagi yengil qizg’ish bulutlarga tikilib o’tirardim. Tomlar orasidan Dvina daryosi unda-bunda yalt-yalt ko’zga tashlanardi. Bandargoh ostonasida turgan mahobatli o’rmonchi kemalar esa qorayib ko’rinar, ulardan g’ira-shira yorug’lik taralardi. Goh-gohida pishillab bug’ ko’tarilar, ishlayotgan ulkan murvatlar bo’g’iq gurillar, shatakchi kemalar itlarday uv tortar, safarga otlanayotgan kemalar esa kuchli va g’amgin zang chalar edi.

Pastda allaqachon ulovlar siyraklab qolgan, tramvayning taraqa-turug’i umuman kamaygan edi. Ayni damda ostki qavatdagi restoran vag’ir-vug’urga to’lgan, orkestrning ilhomi bevaqt qo’zib, g’ijjaklar dodlar, nog’oralar ustiga tinimsiz musht yog’ilar edi. Kechqurungi sozandalar guruhi odatda nafaqaxo’rlardan iborat bo’lardi. Restoran oynalari hovli tomonga qaragani sababli ovozlar mening xonamga yaxshigina yetib kelardi. Ana, restoranning hamishahozir, o’zgarmas qorovuli Vasya tog’a aysh-ishratga o’rgangan uch-to’rtta olchoq-muttahamni ichkariga qo’ymadi. Bu paytda mening qadrdon va baxtiyor bir do’stim restoranda oshnalari – rumin sirkchilari bilan ispancha va eskimoschada suhbatlashib o’tirardi. Men esa yolg’iz edim. Boyagina pastki qavatda mahalliy bir bilimdon bilan adabiyot to’g’risida qurgan bahsimiz yodimga tushdi va yozuvchi jasorati haqida o’ylay boshladim.

Yozuvchi mardonavor bo’lishi kerak, deb o’yladim men. Chunki uning hayoti qiyinchiliklar bilan kechadi. U oppoq qog’oz bilan yuzma-yuz qolgan chog’lari hamma-hamma narsa unga qarshi chiqadi. Ungacha yozilgan milyon-milyon kitoblar bosh ko’tarib keladi. Axir, sengacha hamma gap aytib bo’lingan bo’lsa, endi qo’lga qalam olishning nima keragi bor? Buni o’ylashning o’zi dahshat! Yozuvchining yovlari orasida bosh og’rig’i va ba’zan qo’zg’alib qoladigan o’ziga ishonmaslik hissi ham bor. Buning ustiga, ishlayotgan paytingda qo’ng’iroq qiladigan yoki yo’qlab keladigan turli odamlar, turfa tashvishlaru yugur-yugurlar, go’yo muhimday ko’rinadigan ishlar… Aslida, yozuvchi uchun oldida turgan ijodiy ishdan ko’ra ahamiyatlirog’i yo’q. Unga hatto quyosh ham xalal beradi: uydan chiqishga, umuman, biror joyga borib, hordiq chiqarishga, atrof-muhitni ko’rish, biror yaxshi voqeani boshdan kechirishga chorlab turadi. Ishga qo’l bormay, yurak tisarilib turgan damlarda yomg’ir ham vahimaning uyasiga aylanadi, ishdan tamoman sovitadi.

Yozuvchining tevaragidagi jumla olam qaynoq hayot ichida tinimsiz harakatlanadi, yelib-yuguradi, butun dunyo qaergadir shoshadi. U esa bu olamga go’yo yoshligidayoq asir tushgan, u boshqalarga qo’shilib yashashi zarur. Bunday bo’ladigan bo’lsa, uning yolg’iz qolishiga qanaqa ehtiyoj bor? Juda katta ehtiyoj bor. Chunki ijod jarayonida uning atrofida hech kim – na onasi, na xotini, na bolalari – hech kim bo’lmasligi kerak. U faqat qahramonlari, so’z-iboralari va zavqu shavqi bilan birga bo’lishi zarur.

Yozuvchi ishga kirishar ekan, unga qarshi haddan tashqari ko’p “dushman” qurollanadi, hamma narsa uni chorlaydi, unga o’zini eslatadi. U esa o’zigagina xos, o’zi o’ylab topgan dunyoda yashashi
shart. Hech kim hech qachon ko’rmagan, biroq hayotda borday tuyuladigan qahramonlarini o’z yaqinlariday bilishi, ular haqida qayg’urishi kerak. Deraza yoki devor ortiga, qaerlargadir tikilib o’tirar ekan, u hech narsani ko’rmaydi. Faqat poyonsiz kunlarni, ortda qolgan va oldda turgan sahifalarni, o’zining omadsizligiyu chekinishlarini ko’radi, xolos. Bu unga judayam og’ir va alamli. Unga hech kim yordam bera olmaydi, chunki u tamoman yolg’iz.

Hamma gap ana shunda, unga hech kim ko’makchi bo’lolmaydi, uning uchun biror zot qo’liga qalam yoki mashinka olib biror narsa qoralamaydi, qanday yozish kerakligini ko’rsatib bermaydi. U bu
ishni o’zi yolg’iz bajarishi kerak. Agar buni eplay olmas ekan, har qanday chiranish bekor – u yozuvchi emas. Sog’misan-kasalmisan, ishingni to’g’ri tanladingmi-yo’qmi, sabr kosang chuqurmi-sayoz – bular bilan hech kimning ishi yo’q. Ana shu holatda o’zingni yo’qotmaslik katta jasorat bo’ladi. Agar sen yomon yozgan bo’lsang, seni hech narsa – unvoning ham, mukofotlaring ham, oldingi muvaffaqiyatlaring ham qutqara olmaydi. Unvoning ba’zida yomon yozgan narsangni chop etishga ko’maklashishi mumkin, do’st-oshnolaring yozganingni maqtab, ko’nglingni ko’tarishga urinadi, qalamhaqi ham olasan. Lekin bularning baridan qat’i nazar, sen yozuvchi emassan…

Barini yana qaytadan boshlash uchun sabr-toqatli, matonatli bo’lish zarur. Ishga kirishgan chog’ing birdan iste’doding qayoqqadir yo’qolib, birinchi jumladayoq tilingga tushov tushsa, bunga mardonavor chidash bermog’ing kerak. Iste’dod ba’zida uzoq vaqtga ketib qoladi, lekin sen chidamli bo’lsang, albatta qaytadi.

Haqiqiy yozuvchi kuniga o’n soat ter to’kadi. Ishlar yurishmay qolgan holatlar esa ko’p bo’ladi. Kunlar ketidan kunlar o’tib boradi. U hech narsa yoza olmaydi va, shu bilan birga, bu ishdan voz ham kecha olmaydi. Alam-g’azab bilan, deyarli ko’zda yosh bilan o’zi shundoq ham sanoqli bo’lgan kunlar shuvillab o’tayotganini, behuda sovrilayotganini his etib yashaydi.

Nihoyat, asariga so’nggi nuqtani qo’yadi. Endi u bo’m-bo’sh. Go’yo endi u boshqa biror satr ham yozmaydiganday. U, deylik, “Mana, ishimni qilib qo’ydim, stolimda bir bog’lam bo’lib qoralamam turibdi. Bunaqasini hozirgacha hech kim yozmagan. Mayli, mengacha Tolstoy va Chexov ham qalam tebratgan, lekin bu asarni men yozdim. Bu boshqacha narsa. Balki meniki ularnikidan ko’ra mundayroqdir, lekin bu o’ziga xos asar. Ustiga ustak, yozganimning yaxshi-yomonligi haqida xulosa qilishga hali erta. Qani, qo’lidan kelsa, boshqalar ham shunga o’xshash biror narsa yozib ko’rsin”, deb o’ylashi mumkin.

Ish bitganda yozuvchining xayoliga shunday gaplar kelishi ehtimolga yaqin. U asariga so’nggi nuqtani qo’ydimi, demak, o’zini o’zi yengdi. Bu judayam qisqa va o’ta maroqli kun bo’ladi. Chunki u yaqin orada yangi bir ishga kirishadi, hozir esa ana shu qisqagina zavq lazzatini totib qolishga urinadi.

Chunki u, deylik, bahor o’tib ketganini birdan sezib qoladi. Aprel` boshida kunbotarda qora bulutlar to’plangan va o’sha tomondan kuchli iliq shamol esib, qorlarni ilma-tekshik qilib eritib yuborgandan buyon qancha vaqt o’tib ketibdi-ya! Muzlar erib bitibdi, soylar quribdi, ko’klam maysalari qovjirabdi, boshoqlar to’lishib, sap-sariq rangga kiribdi – butun bir asr suvday oqib o’tibdi. U esa hammasini boy beribdi, bularning birortasini ko’rolmabdi. Shu davr ichida jahonda nimalar bo’lmadi, odamlarning hayotida qanday o’zgarishlar yuz bermadi. U esa faqat ishladi, qarshisida yangi va yangi qog’ozlargina paydo bo’ldi, dunyoni o’z qahramonlaridagina ko’rdi. O’tgan vaqtni endi unga hech kim qaytarib bermaydi, u umrning bu bo’lagidan manguga judo bo’ldi.

Bundan so’ng yozuvchi asarini jurnalga beradi. Eng yaxshi holatni olib ko’raylik. Uning yozganlarini birdaniga, mamnuniyat bilan olib qolishdi. Yozuvchiga qo’ng’iroq qilishadi yoki telegramma jo’natishadi. Boshqa jurnalga berib qo’ymasin deb og’iz ko’pirtirib maqtashadi. Yozuvchi zavqu shavq bilan, to’lib-toshib tahririyatga boradi. Uni ko’rganidan hamma xursand, u ham xursand. Judayam ajoyib odamlar, ajoyib chehralar. “Qadrdon, – deb gap boshlaydi tahririyatdagilar. – Yozganlaringizni beramiz, albatta beramiz. O’n ikkinchi sonda ketadi!”. O’n ikkinchi son degani dekabrda chiqadi. Qishda. Hozir esa yoz…

Yozuvchiga hamma mamnun boqadi, tabassum qiladi, qo’lini siqib, yelkasiga qoqib ham qo’yadi. Hammada g’aroyib bir ishonch borday, go’yo yozuvchi yana besh yuz yil yashaydi. Go’yo bu olti oy olti kunday tez o’tadi-ketadi.

Yozuvchi uchun g’alati, og’ir bir davr boshlanadi. U vaqt tezroq o’tishini istaydi. Yoz tezroq oyoqlayqolsaydi. Hali bu yoqda kuz ham bor. E-e… Dekabr`, unga dekabr kerak. Dekabr`ni kutaverib
yozuvchining tinkasi quriydi.

U yana ishga kirishadi, xuddi oldingi safargiday ishi birda yurishadi, birda oqsaydi. Vaqtning uchqur tulpori esa tinmay yeladi, yil o’tib, yana aprel` keladi. Endi ishga tanqidchilik aralashadi.

Yozuvchilar tanqidni to’g’ridan to’g’ri qabul qiladi. Ayrim yozuvchilar o’zlari haqida nima deyishayotgani bilan qiziqmaydi, degan gap mutlaqo xato. Bunday paytda bardosh yozuvchiga har qachongidan ham ko’ra zarurroq. Tanbehlaru adolatsizliklarga chidashning o’zi bo’ladimi! G’azablanmaslik kerak, ustingdan do’l yog’dirishayotgan paytda ishingdan qo’lni yuvib qo’ltiqqa urmaslik kerak. Agar maqtashsa, maqtovga uchmaslik darkor. Maqtov qo’rqinchli narsa, u yozuvchida o’zi haqida aslidagidan ko’ra ijobiy, qanoatli fikrlar paydo qiladi. Endi u o’ziga o’rgatish o’rniga birovlarga o’rgatishni boshlaydi. Axir, yozuvchi yangi asarini qay darajada qoyilmaqom yozgan bo’lmasin, bundan ham yaxshi yozish imkoniga ega. Buning uchun undan mardonavor bo’lish va o’zini tarbiyalashda davom etish talab etiladi.

Lekin eng xavfli narsa maqtov va olqishlar ham emas. Eng qo’rqinchlisi – sen haqingda hamma sukut saqlasa. Biror kitobing chiqsa, uning chinakam asar ekanini bilib tursang-u, bu haqda birov lom-mim demasa. Xuddi ana shu damda matonatli bo’lish zarur!

Adabiy haqiqatning ildizi hamisha hayot haqiqatiga borib taqaladi. Yozuvchi o’zining matonat fazilatiga uchuvchilar, dengizchilar, ishchilar – peshona teri bilan hayotimizni gullatayotgan odamlarning, ya’ni bo’lajak qahramonlarining matonatini ham birlashtirishi kerak. Axir, u turfa xil odamlar haqida, deyarli hamma haqida yozadi. Demak, u bu odamlar bilan birga nafas olishi, ular his qilgan narsani his qila bilishi shart. Ma’lum bir muddat davomida u geolog, o’rmonchi, ishchi, ovchi, traktorchi bo’lib “yashash”i zarur. Yozuvchi payti kelganda baliq ovchilari bilan ov kemasining umumiy xonasida birga o’tiradi, boshqa bir guruhga qo’shilib esa tayga o’rmonlarida kezadi, qutb aviatsiyasi uchuvchilari bilan birga samoga ko’tariladi yoki Buyuk Shimol yo’llaridan kemalarni olib o’tadi.

Yozuvchi Yer yuzida yovuzlik yashayotgani, odamlarni yo’q qilish, oddiygina erkinliklardan judo etish, ularni ezish, ochlik, mutaassiblik va ahmoqonaliklar, urushlar va vahshiylik mavjud ekanini yodida tutmog’i zarur. U qo’lidan kelganicha bularga qarshi turmog’i kerak. Uning yolg’on, munofiqlik va jinoyatlardan ko’ra balandroq ovozi jasoratning alohida bir shaklidir.

Yozuvchi, va nihoyat, jangchi askar bo’lishi darkor. Chunki uning jasorati, agar olishuvdan omon chiqsa, yana stolga o’tirib, oq qog’oz bilan birga bir chiqishga yetmog’i zarur.

Yozuvchining matonati yuksak darajada bo’lishi kerak. Va bu fazilat uning doimiy yo’ldoshi bo’lmog’i darkor. Chunki ijod bir kun yo ikki kunlik emas, butun umrlik yumushdir. Hammasi har safar yangidan boshlanadi va yanada qiyinroq kechadi.

Yozuvchida iroda yetishmas ekan, uning ado bo’lgani shu. Hatto iste’dodli bo’lsa ham, yo’qoladi, yitadi. U endi hasadchiga aylanadi. O’zining kasbdosh do’stlarini haqoratlashni boshlaydi. G’azabga minadi, uni falon-falon o’rinlarda esga olishmagani, mukofot berishmagani haqida o’ylay boshlaydi… Bundan so’ng u yozuvchilikning chinakam baxtini hech qachon his qilmaydi. Yozuvchining esa haqiqiy baxt-quvonchi bor.

Ijodiy jarayonda ishlar yurishib ketgan vaqtlar ham bo’ladi. Fikrlar oson-ravon qog’ozga tushadi, kecha chiranib qilolmagan ishingni bugun joningni koyitmay uddalashing mumkin. Mashinka xuddi pulemyot kabi tasira-tusir ishlaydi, bir tomonda qoralama varaqlar ustma-ust taxlanaveradi. Bunday paytlarda yozuvchi o’zida kuch-quvvat va samimiyatni yaqqol sezadi.

Eng go’zal, eng shohona satrlarni bitganda esa kalomning ilohiyligini his etadi. Bunday holat hatto daholarda ham kamdan kam yuzaga keladi. Biroq u faqat matonatli yozuvchilardagina kuzatiladi. Bu mashaqqatlaru o’tgan umr uchun, o’zidan qoniqmaslik va noumidlikka toqat uchun berilgan mukofotdir. Mana shunday nurli lahzalarda yozuvchi o’zidan boshqa narsa emas, xuddi ana shu sahifalar qolishini sezadi.

Ijodkor haqiqatni yozish ehtiyojini sezgan paytda uning yakkayu yagona najot yo’li faqat haqiqat bo’ladi. Albatta, sening haqiqating birdaniga, so’zsiz qabul qilinmaydi. Ammo sen son-sanoqsiz notanish odamlar uchun ham shunday yozishing kerak. Chunki sen alal-oqibat o’shalar uchun yozasan. Axir, sen yo muharrir, yo tanqidchi, yo pul uchun yozmaysan. Garchi pul hamma qatori senga ham zarur bo’lsa-da, ko’zlagan asl maqsading boshqa. Pulni boshqa kasb-hunar qilib topish mumkin, buning uchun yozuvchilikdan foydalanish shart emas. Sen so’zning ilohiyligi va haqiqatni yodingda tutgan holda yozasan. Yozarkansan, adabiyot bu insoniyatning o’zini o’zi anglashi, sening timsolingda o’zini ifodalashi ekanini o’ylaysan. Buni sen hamisha yodda tutishing va yelkangga shunday sharafli vazifa tushganidan hamisha baxtiyor bo’lishing, faxrlanishing kerak.

To’satdan soatga ko’zing tushgan paytlar ikki yoki uch bo’lganini ko’rasan. Yarim tun. Hamma shirin uyquda. Ulkan borliq bag’rida hozir kimlardir uxlayapti, kimlardir bir-biriga muhabbat izhor qilyapti va ular uchun sevgilaridan boshqa hech narsaning qizig’i yo’q, kimlardir esa bir-birini yo’q qilish payida, qaylardadir bomba ortgan samolyotlar ko’kka ko’tarildi, qaylardadir miriqib raqs tushishyapti, qaysidir radiostantsiyalarning suxandonlari bo’lsa, yolg’on uchun yoki odamlarni tinchlantirish uchun, vahima va shov-shuvlar yoki o’yin-kulgi uchun, umidsizlik yoki umid bag’ishlash uchun elektr energiyasini sarflab yotibdi. Sen esa madoring qurib, tamom yolg’izlikda o’tiribsan. Ko’zingga uyqu kelmaydi, olam va odam haqida o’y surasan. Yer yuzidagi barcha odamlar nihoyat baxtli va erkin bo’lishini, tengsizlik yo’qolib, urushlar, irqchilik, qashshoqlik barham topishini orzu qilasan. Hamma o’z manglay teri bilan halol non topishini istaysan.

Lekin asosiy saodat boshqa narsada – tun bag’rida uxlamay o’yga cho’mgan birgina sen emassan. Sen bilan birga boshqa yozuvchilar ham, sening so’zdosh do’stlaring ham uyqudan voz kechgan. Sizlarning umumniyatingiz, maslagingiz bitta – dunyo bundan yaxshiroq, inson insoniyroq bo’lishini xohlaysiz.

Senda dunyoni o’zing istagan holga keltirish qudrati yo’q. Lekin sening o’z haqiqating, o’z so’zing bor. Va sen uch karra matonatli bo’lishing shart. Chunki baxtsizliklaring, omadsizliklaring,
muvaffaqiyatsizliklaringga qaramay, odamlarga quvonch ulashishing va hayot bundan yaxshiroq bo’lishi kerakligi haqida to’xtamay gapirishing zarur.

1966

Manba: “Yoshlik” jurnalining 2015 yil 11-soni

033

(Tashriflar: umumiy 80, bugungi 1)

Izoh qoldiring