Tog’ay Murod. Yosh qalamkashlarga tilaklarim

003 3 февраль — Ўзбекистон халқ ёзувчиси Тоғай Мурод таваллуд топган кун

Самарқанд миноралари олисдан чўп мисол кўринади. Гўё, ушласа кафтга сиғади. Яқинроқдан эса каллакланган тут мисол кўринади. Гўё, қучоқласа қучоққа сиғади. Олдидан баҳайбатдан-баҳайбат минора бўлиб кўринади. Кафт тугул, ақлга сиғмайди. Қучоқ тугул, хаёлга сиғмайди… Бадиий асар-да мисоли бир минора.

Тоғай Мурод
ЁШ ҚАЛАМКАШЛАРГА ТИЛАКЛАРИМ
004

090Тоғай Мурод (Менгноров Тоғаймурод) 1948 йил 3 февралда Сурхондарё вилоятининг Денов туманига қарашли Хўжасоат қишлоғида туғилган. Ўзбекистон халқ ёзувчиси (1999). ТошДУнинг журналистика факултетини тугатган (1972). Биринчи йирик қиссаси — «Юлдузлар мангу ёнади» (1976). «От кишнаган оқшом» (1979), «Ойдинда юрган одамлар» (1980), «Момо Ер қўшиғи» (1985) каби қиссалари нашр этилган. «Отамдан кюлган далалар» (1993, ушбу асар асосида бадиий филм яратилган, 2001), «Бу дунёда ўлиб бўлмайди» (2001) романлари муаллифи. Жек Лондоннинг «Бойнинг қизи» драмаси ва ҳикояларини, Э. Сетон-Томпсоннинг «Ёввойи йўрға» қиссасини ўзбек тилига таржима қилган. Абдулла Қодирий номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1994). Ёзувчи 2003 йил 27 майда Тошкент шаҳрида вафот этган.

004

Биродар, сизга айтажак уч оғиз гапим бор.

1. Биродар, фақат ёлғиз одам асар излайди. Фақат ёлғиз одам асар топади. Фақат ёлғиз одам асар яратади.

Ана шу ёлғиз одам Ёзувчилар уюшмаси остонасидан кириб келади.

У зот ўйчан ҳам ғамгин бўлади. Мағрур ҳам димоғдор бўлади. Салом-нима, алик нима — билмайди.

Ўзи, қайси бир юртдан поездга осилиб келган бўлади. Ҳатто, яшаш учун турар-жойи бўлмайди.

Ёлғиз одамни бир қўлтиғида Кафка бўлади, бир қўлтиғида Камю бўлади. У зот фақат қўлтиғидаги қаламкашларни ва… ёлғиз ўзини тан олади!

«Адабиётни қайтатдан, яратиш керак», деб қўяди. «Чингиз Айт­матов ҳам ёмон эмас», деб қўяди.

Ёлғиз одам Ёзувчилар уюшмасига кириш учун учта йўлланма олиб келади. Йўлланмалар мана бундай бўлади: «ўз дунёси бор, ўз йўли бор, ўз тили бор…»

Гўё, у зот бу сайёрадан эмас, ўзга сайёрадан. Гўё, у зот ер фарзанди эмас, само фарзанди. Хуллас… буюк!

Бундай қаралса — ушбу йўлланмалар кулгилидай туюлади. Аслида, йўлланмаларда зиғирдай жон бўлади. Ёлғиз одамни илк китоби ана шу жондан нишона беради.

Ёлғиз одам ана шундай йўлланмалар билан Ёзувчилар уюшмаси аъзоси бўлади-ю… ёлғиз одам бўлмайди.

У энди ”дўст» орттиради, «дўстлар давраси» орттиради.

«Аввало одам бўлиш керак», “Граждан бўлиш керак», «шоирлик тақдир — ҳаммамиз ҳам бир дарвеш».

«Дўстлар» ана шундай шиор остида «ижод” қилади.

У «дўстлар» билан наҳорда ошга боради, пешинда ошга боради, оқшомда ошга боради.

У эади… «аввало одам бўлади», «граждан бўлади», «бир дарвеш» бўлади. Қўли кўксида — тутун чиққан жойдан қолмайди.

У кўнса кўнди, кўнмаса — бадном бўлади.

Биров устоз бўлиб. уни ўнгга етаклайди. Биров ака бўлиб, уни чапга етаклайди. биров муҳаррир бўлиб, бошқа бир ёққа етак­лайди.

У энди… «кўп қатори бўладк», «ўзимиз қатори” бўлади.

«Катта бир нима деганда хўп денг», «Сиз айтганни қилинг, кам бўлмайсиз”, «Акаларингизни маҳкам ушласангиз, одам бўласиз».

У ана шундай устозона маслаҳатлар остида «ижод» қилади.

У кўнса кўнди, кўнмаса — ишга киролмайди, уй ололмайди, машина ололмайди.

У энди гуруҳлар манфаати йўлида бўзчини мокиси бўлади. Фракциялар мақсади йўлида халқ дилидагини айтувчи халқпарвар бўлади. Фракциялар фойдаси йўлида ватанини ўйловчи ватанпарвар бўлади.

У энди ҳақикатпарвар қиёфасида муқаддас даргоҳларни алғов-далғов этади. Поқдомон дилларни яра этади. Мажлисларда дунёни бошига кўтаради.

Охир-оқибат — яланғоч қирол бўлиб қолади.

Биродар, эзгулик йўлида гуруҳ тузмайдилар. Ватан йўлида фрак­ция тузмайдилар. Халқ йўлида фракция тузмайдилар.

«Гуруҳ – бир-иккита зот манфаати йўлида бир тўда оломон телбалигидяр».

Жонатан Свифт ана шундай деб эди.

Биродар, сиз «мустақил Ўзбекистон», деб ҳайқирасиз. Чин, Ўзбекистон мустақил бўлди. Чин, Ўэбекистон уч йилдан буён мустақиллик гаштини суриб яшамоқда.

Энди… сиз ўзингизга бир… ойна олиб қаранг: сиз-чи» сиз ўзингиз-чи?

Биродар, мен сиз-да Ўзбекистон юртингиздай мустақил бўлсангиз дейман.Мен сизга-да мустақиллик тилайман.

Биродар, жаҳонда бир қатор халқаро ташкилотлар бор. Барчаси-да оламжаҳон ташкилот, барчаси-да нуфузли ташкилот. Жаҳон мамлакатлари бировга қўшилмайдиган халқаро ташкилоти ана шулар жумласидан. Қанақа ташкилот экани нсмидан аён — бировга қўшилмайдиган давлатлар ташкилоти.

Биродар, Ўзбекистон юртингиз ана шу халқаро ташкилот аъзоси бўлди, Ўзбекистон юртингиз бировга қўшилмайдиган жаҳсн давлатлари сафидан жой олди.

Энди… сиз-да ўзингизга бир… ойна олиб қаранг: сиз-чи, сиз ўзингиз-чи?

Биродар, мен сизни бировга қўшилмайдиган Ўзбекистон юртингиздан намуна олсангиз, дейман. Мен сизга мустақиллик тилайман.

Биродар, Ўзбекистон юртингиз ўз гербига эга бўлди.

Герб — давлат юзи, демақдир. Герб — эл юзи, демакдир.

Ана энди Ўзбекистон давлатингизни ўз юзи бор давлат, деса бўлади. Ана энди ўзбек элингизни ўз юзи бор эл, деса бўлади.

Энди… сиз ўзингизга-да бир… ойна олиб қаранг: ўзларида-чи, ўзларида?

Биродар, мен сизни Ўзбекистон давлатингиз йўлидан борсангиз, дейман. Мен сизни ўзбек элингиздан намуна олсангиз, дейман.

Биродар, мен сизда шахсий герб — ўз юзингиз бўлса, дейман. Мен сизга шаксий герб- шахсий юз тилайман.

Биродар, Ўзбекистон юртингиз ўз гимнига эга бўлди.

Гимн — давлат сўзи, демакдир. Гимн — эл сўзи, демакдир.

Ана энди Ўзбекистон давлатингизни ўз сўзи бор давлат, деса бўлади. Ана энди ўзбек элингизни ўз сўзи бор эл, деса бўлади.

Биродар, сиз ўзингизга тағин бир… ойна олиб қаранг: ўзларини-чи, ўзларини?

Биродар, мен сизда-да шахсий гимн — ўз сўзингиз бўлса, дейман. Мен сизга-да шахсий гимн — шахсий сўз тилайман.

2. Дастхат нима?

Дастхат — бармоқ.. Дастхат — қўл. Дастхат – имзо.

Ана шу тамғалардан инсон зоти ким — билиб олса бўлади.

Шу боис, имзо — ҳужжат, имзо — дастхат.

Ҳаётда дастхатлар кўп: олим дастхати, қаҳрамон дастхати, санъаткор дастхати…

Аммо қаламкаш дастхати — дастхатлар дастхати. Қаламкаш дастхати — табаррук дастхат. Қаламкаш дастхати — тарихкй дастхат.

Мен Абдулла Ориповдан дастхат олиш учун… нонга навбатда тургандай туриб эдим. Мен Чингиз Айтматовдан дастхат олиш учун… аэропорт бориб пойлаб эдим.

Уйимда ана шу зотлар дастхати бор. Мен ушбу дастхатларга қараб-қараб яшайман. Мен хаёлимда… Орипов билан ёнма-ён яшайман. Мен хаёлимда… Айтматов билан қўшни яшайман.

Мен ушбу дастхатларга қараб-қараб… ўзимни дадил ҳам улуғвор чоғлайман!

Биродар, кимдир лидер бўлмоқчи бўлади. Аммо лидер бўлолмайди. Ожиз бўлади.

Аслида, инсон учун ер яхши. Боиси, инсон ер фарзанди.

Аммо у зот ерга қаноат қилмайди. У юксакларни кўзлайди. У фазога талпинади,

У зот кўтарилиш учун нарвон излайди. Нарвон дея, ватанпарвар қиёфасида ватанфурушлик қилади, халқпарвар қиёфасида халқфурушлик қилади. Нарвон дея, мол-дунё тарқатади, жон куйдиради.

Охир-оқибат, нарвон топади. Узун-узун нарвон. Йигирма-ўттиз зинапояли нарвон.

У зот ана шу нарвондан юқори кўтарилади,. У теваракка димоғи билан қарайди. У улуғвор-улуғвор қарайди. У буюкона-буюкона қарайди.

Гўё, у чўққи, барча — ер. Гўё, у улуғ, барча — фақир. Гўё, у буюк, барча — чивин.

Биродар, ана шу нарвон… сиз йиғажак имзолар! Ана шу нар­вон… сиз қўяжак имзолар!

Узун-узун. Қават-кават. Бир имзо — бир зина, бир зина — бир имзо. Бир, икки, уч… йигирма бешта имзо. Демак, йигирма бешта зина!

Лидер ана шу нарвон зиналар — имзоларингизга оёқ тираб мансабга кўтарилади. Лидер нарвон зиналар — имзоларингизга оёқ қўйиб шон-шуҳрат чўққисига юқорилайди. Лидер нарвон зиналар -имзоларингизга оёқ тираб ғанимларидан ўч олади.

Сиз… зинапоя бўласиз!

Ахир, бнр имзо остида бир шоир елкаси ётади. Бир имзо остида бир адиб боши ётади. Бир имзо остида бир олим кўкраги ётади.

Лидер… шоирона елкангизга оёғини қўйиб кўтарйлади. Лидер… адибона бошингизга оёғини босиб юқорилайди. Лидер олнмона кўкрагингизга оёғини тираб кўтарилади.

Шундай, сиз зинапоя бўласиз.

Имзолар — зиналар, зиналар — имзолар…

Матбуотларда Зина-зина шоирона имзолар, Зина-зина адибона имзолар! Юқори идораларда қатор-қатор шоирона имзолар, қатор-қатор адибона имзолар! Архивларда қават-қават шоирона имзолар, қават-қават адибона имзолар!

Биродар, адабиёт имзо санъати эмас, йўқ, адабиёт имзо санъати эмас!

Сиз имзо эмас, сиз — сўз йиғинг. Сиз аризага эмас, сиз — асарга имзо қўйинг.

Ана шу асарингизии нарвон қилиб — юқори кўтарилинг. Оёқларингиз остида имзонгиз эмас — асарингиз бўлсин!

Эл-юртда қачон қайта қуриш бўлади?

Хар банда ўз аравасини ўзи тортса – эл-юртда қайта қуриш бўлади. Ҳар банда ўз аравасини ўзи тортса – эл-юрт бой ҳам обод бўлади.

Биродар, сизнинг аравангиэ — адабиёт!

Биродар, шоир имзоси кулги бўлмиш ушбу кунда сиз ўз имзонгизни авайланг.

Эл сизни бир кўриш учун ёғилиб келсин. Эл сиздан дастхат олиш учун навбатда турсин. Эл дастхатингиз билан фахрлансин.

Биродар, адиб имзоси шармисор бўлмиш ушбу кунда сиз ўз имзонгизни қадрланг.

Эл сизни кутиб олиш учун пешвоз чиқсин. Эл сиздан дастхат сўрасин. Эл дастхатингизни уйи тўрига қуйсин.

Биродар, қаламкаш имзоси оёқ ости бўлмиш ушбу кунда сиз ўз имзонгизни кўз қорачиғингизда олиб юринг.

3. Самарқанд миноралари олисдан чўп мисол кўринади. Гўё, ушласа кафтга сиғади. Яқинроқдан эса каллакланган тут мисол кўринади. Гўё, қучоқласа қучоққа сиғади.

Олдидан баҳайбатдан-баҳайбат минора бўлиб кўринади. Кафт тугул, ақлга сиғмайди. Қучоқ тугул, хаёлга сиғмайди.

Минора учидан ер сайин кенгайиб келади. Ерга келиб йўғонлашади. Минора жойи улкан гумбаз бўлади. Инсон гумбаз пойида бир ушоқ бўлиб қолади.

Ана шу гумбаз пойдевор минораларни асрлар оша кўтариб келди. Умр ато этиб келди.

Бадиий асар-да мисоли бир минора. Асарни-да ўз пойдевори бўлади. Асар умри ана шу пойдевордан бино бўлади.

Асар пойдевори — тил.

Тағин бир тил бор. Бу — оғиз тил. Гўдак кафтидай лаҳим эт. Суяксиз эт,

Ижод оламида бир тоифа қаламкашлар бўлади. Улар асари… ҳарфлардан иборат бўлади. Тузсиз сўзлардан иборат бўлади. Бетайин сўзлардан иборат бўлади.

Бу қаламкашларни оғиз тили эса… асфальт йўлдай бўлади. Оғиз тили асфальт йўлдай узун ҳам чексиз бўлади. Оғиз тили асфальт йўлдай қоп-қора ҳам қўланса бўлади.

Биродар, тил- дил, дил — тил. Фарқи — бир ҳарф, биттагина ҳарф.

Бундай қаламкашлар умриям асфальт йўлдай эзилиб ўтади. Умри қишда музлаб ўтади. Умри ёзда куйиб ўтади.

Бундай қаламкашларда тан-соғлик бўлмайди. Бет-бош бўлмайди. Ранг-рўй бўлмайди. Уст-бош бўлмайди.

Биродар, ёмон тил ё жонга уради, ё имонга уради!

Бундайлар ҳар сўзини ойлаб ўйлайди. Ҳар сўзини ҳафталаб ўйлайди. Ҳар сўзини кунлаб ўйлайди. Уйлаб-ўйлаб гап тарқатади, гап сотади, гап сасийди.

Гапи айланиб ўзига келса — у без бўлиб тура берадк, у тониб тура беради. «Қанақа гап?»- дейди. «Мен билмайман», дейди. «Тилни суяги борми, гапираверадиғда”, дейди.

Бундайлар ижодини жамласа бир жилд бўлади, иғвосини жамласа-ўн жилд бўлади!

Бундайлар мақсадларига қандай эришади? Бундайдар… салом-алиқца оташнафас бўлади. Муомалада «одамни жони» бўлади. Улфатчиликни қотиради. “Дўстим”, “ўртоқ”, дея ўпишиб кўришади. Дуои фотиҳани боплайди. “Жаноб”, “тақсир”, дея сўзамол бўлади.

Биродар, сени менлар нимадан бошланади? Бир оғиз иғводан бошланади. Бир-бирлари аро тиш қайрашлар нимадан бошланади? Бир оғиз фисқ-фасоддан бошланади. Ўзаро ғанимлик нимадан бошланади? Бир оғиз фитнадан бошланади.

Таёқ этдан ўтади, сўз суякдан ўтади.

Биродар, жаҳон урушлариям… фитнадан бошланиб эди!

Ҳаёт тил билан бошланади, ҳаёт тил билан адо бўлади. Шу боис, ҳаётга келажак инсонни: «тили чиқибда», дейди. Ҳаётдан кетажак инсонни; чтилдан қолибди», дейди.

Биродар, қаламкашни суйдирадиган — асари тили, қаламкашли куйдирадиган — оғиз тили!

1993

001
Tog’ay Murod
YOSH QALAMKASHLARGA TILAKLARIM
004

Tog’ay Murod (Mengnorov Tog’aymurod) 1948 yil 3 fevralda Surxondaryo viloyatining Denov tumaniga qarashli Xo’jasoat qishlog’ida tug’ilgan. O’zbekiston xalq yozuvchisi (1999). ToshDUning jurnalistika fakultetini tugatgan (1972). Birinchi yirik qissasi — «Yulduzlar mangu yonadi» (1976). «Ot kishnagan oqshom» (1979), «Oydinda yurgan odamlar» (1980), «Momo Yer qo’shig’i» (1985) kabi qissalari nashr etilgan. «Otamdan kyulgan dalalar» (1993, ushbu asar asosida badiiy film yaratilgan, 2001), «Bu dunyoda o’lib bo’lmaydi» (2001) romanlari muallifi. Jek Londonning «Boyning qizi» dramasi va hikoyalarini, E. Seton-Tompsonning «Yovvoyi yo’rg’a» qissasini o’zbek tiliga tarjima qilgan. Abdulla Qodiriy nomidagi O’zbekiston Davlat mukofoti laureati (1994).Yozuvchi 2003 yil 27 mayda Toshkent shahrida vafot etgan.

08

Birodar, sizga aytajak uch og’iz gapim bor.

1. Birodar, faqat yolg’iz odam asar izlaydi. Faqat yolg’iz odam asar topadi. Faqat yolg’iz odam asar yaratadi.

Ana shu yolg’iz odam Yozuvchilar uyushmasi ostonasidan kirib keladi.

U zot o’ychan ham g’amgin bo’ladi. Mag’rur ham dimog’dor bo’ladi. Salom-nima, alik nima — bilmaydi.

O’zi, qaysi bir yurtdan poezdga osilib kelgan bo’ladi. Hatto, yashash uchun turar-joyi bo’lmaydi.

Yolg’iz odamni bir qo’ltig’ida Kafka bo’ladi, bir qo’ltig’ida Kamyu bo’ladi. U zot faqat qo’ltig’idagi qalamkashlarni va… yolg’iz o’zini tan oladi!

«Adabiyotni qaytatdan, yaratish kerak», deb qo’yadi. «Chingiz Ayt­matov ham yomon emas», deb qo’yadi.

Yolg’iz odam Yozuvchilar uyushmasiga kirish uchun uchta yo’llanma olib keladi. Yo’llanmalar mana bunday bo’ladi: «o’z dunyosi bor, o’z yo’li bor, o’z tili bor…»

Go’yo, u zot bu sayyoradan emas, o’zga sayyoradan. Go’yo, u zot yer farzandi emas, samo farzandi. Xullas… buyuk!

Bunday qaralsa — ushbu yo’llanmalar kulgiliday tuyuladi. Aslida, yo’llanmalarda zig’irday jon bo’ladi. Yolg’iz odamni ilk kitobi ana shu jondan nishona beradi.

Yolg’iz odam ana shunday yo’llanmalar bilan Yozuvchilar uyushmasi a’zosi bo’ladi-yu… yolg’iz odam bo’lmaydi.

U endi ”do’st» orttiradi, «do’stlar davrasi» orttiradi.

«Avvalo odam bo’lish kerak», “Grajdan bo’lish kerak», «shoirlik taqdir — hammamiz ham bir darvesh».

«Do’stlar» ana shunday shior ostida «ijod” qiladi.

U «do’stlar» bilan nahorda oshga boradi, peshinda oshga boradi, oqshomda oshga boradi.

U eadi… «avvalo odam bo’ladi», «grajdan bo’ladi», «bir darvesh» bo’ladi. Qo’li ko’ksida — tutun chiqqan joydan qolmaydi.

U ko’nsa ko’ndi, ko’nmasa — badnom bo’ladi.

Birov ustoz bo’lib. uni o’ngga yetaklaydi. Birov aka bo’lib, uni chapga yetaklaydi. birov muharrir bo’lib, boshqa bir yoqqa yetak­laydi.

U endi… «ko’p qatori bo’ladk», «o’zimiz qatori” bo’ladi.

«Katta bir nima deganda xo’p deng», «Siz aytganni qiling, kam bo’lmaysiz”, «Akalaringizni mahkam ushlasangiz, odam bo’lasiz».

U ana shunday ustozona maslahatlar ostida «ijod» qiladi.

U ko’nsa ko’ndi, ko’nmasa — ishga kirolmaydi, uy ololmaydi, mashina ololmaydi.

U endi guruhlar manfaati yo’lida bo’zchini mokisi bo’ladi. Fraktsiyalar maqsadi yo’lida xalq dilidagini aytuvchi xalqparvar bo’ladi. Fraktsiyalar foydasi yo’lida vatanini o’ylovchi vatanparvar bo’ladi.

U endi haqikatparvar qiyofasida muqaddas dargohlarni alg’ov-dalg’ov etadi. Poqdomon dillarni yara etadi. Majlislarda dunyoni boshiga ko’taradi.

Oxir-oqibat — yalang’och qirol bo’lib qoladi.

Birodar, ezgulik yo’lida guruh tuzmaydilar. Vatan yo’lida frak­siya tuzmaydilar. Xalq yo’lida fraktsiya tuzmaydilar.

«Guruh – bir-ikkita zot manfaati yo’lida bir to’da olomon telbaligidyar».

Jonatan Svift ana shunday deb edi.

Birodar, siz «mustaqil O’zbekiston», deb hayqirasiz. Chin, O’zbekiston mustaqil bo’ldi. Chin, O’ebekiston uch yildan buyon mustaqillik gashtini surib yashamoqda.

Endi… siz o’zingizga bir… oyna olib qarang: siz-chi» siz o’zingiz-chi?

Birodar, men siz-da O’zbekiston yurtingizday mustaqil bo’lsangiz deyman.Men sizga-da mustaqillik tilayman.

Birodar, jahonda bir qator xalqaro tashkilotlar bor. Barchasi-da olamjahon tashkilot, barchasi-da nufuzli tashkilot. Jahon mamlakatlari birovga qo’shilmaydigan xalqaro tashkiloti ana shular jumlasidan. Qanaqa tashkilot ekani nsmidan ayon — birovga qo’shilmaydigan davlatlar tashkiloti.

Birodar, O’zbekiston yurtingiz ana shu xalqaro tashkilot a’zosi bo’ldi, O’zbekiston yurtingiz birovga qo’shilmaydigan jahsn davlatlari safidan joy oldi.

Endi… siz-da o’zingizga bir… oyna olib qarang: siz-chi, siz o’zingiz-chi?

Birodar, men sizni birovga qo’shilmaydigan O’zbekiston yurtingizdan namuna olsangiz, deyman. Men sizga mustaqillik tilayman.

Birodar, O’zbekiston yurtingiz o’z gerbiga ega bo’ldi.

Gerb — davlat yuzi, demaqdir. Gerb — el yuzi, demakdir.

Ana endi O’zbekiston davlatingizni o’z yuzi bor davlat, desa bo’ladi. Ana endi o’zbek elingizni o’z yuzi bor el, desa bo’ladi.

Endi… siz o’zingizga-da bir… oyna olib qarang: o’zlarida-chi, o’zlarida?

Birodar, men sizni O’zbekiston davlatingiz yo’lidan borsangiz, deyman. Men sizni o’zbek elingizdan namuna olsangiz, deyman.

Birodar, men sizda shaxsiy gerb — o’z yuzingiz bo’lsa, deyman. Men sizga shaksiy gerb- shaxsiy yuz tilayman.

Birodar, O’zbekiston yurtingiz o’z gimniga ega bo’ldi.

Gimn — davlat so’zi, demakdir. Gimn — el so’zi, demakdir.

Ana endi O’zbekiston davlatingizni o’z so’zi bor davlat, desa bo’ladi. Ana endi o’zbek elingizni o’z so’zi bor el, desa bo’ladi.

Birodar, siz o’zingizga tag’in bir… oyna olib qarang: o’zlarini-chi, o’zlarini?

Birodar, men sizda-da shaxsiy gimn — o’z so’zingiz bo’lsa, deyman. Men sizga-da shaxsiy gimn — shaxsiy so’z tilayman.

2. Dastxat nima?

Dastxat — barmoq.. Dastxat — qo’l. Dastxat – imzo.

Ana shu tamg’alardan inson zoti kim — bilib olsa bo’ladi.

Shu bois, imzo — hujjat, imzo — dastxat.

Hayotda dastxatlar ko’p: olim dastxati, qahramon dastxati, san’atkor dastxati…

Ammo qalamkash dastxati — dastxatlar dastxati. Qalamkash dastxati — tabarruk dastxat. Qalamkash dastxati — tarixky dastxat.

Men Abdulla Oripovdan dastxat olish uchun… nonga navbatda turganday turib edim. Men Chingiz Aytmatovdan dastxat olish uchun… aeroport borib poylab edim.

Uyimda ana shu zotlar dastxati bor. Men ushbu dastxatlarga qarab-qarab yashayman. Men xayolimda… Oripov bilan yonma-yon yashayman. Men xayolimda… Aytmatov bilan qo’shni yashayman.

Men ushbu dastxatlarga qarab-qarab… o’zimni dadil ham ulug’vor chog’layman!

Birodar, kimdir lider bo’lmoqchi bo’ladi. Ammo lider bo’lolmaydi. Ojiz bo’ladi.

Aslida, inson uchun yer yaxshi. Boisi, inson yer farzandi.

Ammo u zot yerga qanoat qilmaydi. U yuksaklarni ko’zlaydi. U fazoga talpinadi,

U zot ko’tarilish uchun narvon izlaydi. Narvon deya, vatanparvar qiyofasida vatanfurushlik qiladi, xalqparvar qiyofasida xalqfurushlik qiladi. Narvon deya, mol-dunyo tarqatadi, jon kuydiradi.

Oxir-oqibat, narvon topadi. Uzun-uzun narvon. Yigirma-o’ttiz zinapoyali narvon.

U zot ana shu narvondan yuqori ko’tariladi,. U tevarakka dimog’i bilan qaraydi. U ulug’vor-ulug’vor qaraydi. U buyukona-buyukona qaraydi.

Go’yo, u cho’qqi, barcha — yer. Go’yo, u ulug’, barcha — faqir. Go’yo, u buyuk, barcha — chivin.

Birodar, ana shu narvon… siz yig’ajak imzolar! Ana shu nar­von… siz qo’yajak imzolar!

Uzun-uzun. Qavat-kavat. Bir imzo — bir zina, bir zina — bir imzo. Bir, ikki, uch… yigirma beshta imzo. Demak, yigirma beshta zina!

Lider ana shu narvon zinalar — imzolaringizga oyoq tirab mansabga ko’tariladi. Lider narvon zinalar — imzolaringizga oyoq qo’yib shon-shuhrat cho’qqisiga yuqorilaydi. Lider narvon zinalar -imzolaringizga oyoq tirab g’animlaridan o’ch oladi.

Siz… zinapoya bo’lasiz!

Axir, bnr imzo ostida bir shoir yelkasi yotadi. Bir imzo ostida bir adib boshi yotadi. Bir imzo ostida bir olim ko’kragi yotadi.

Lider… shoirona yelkangizga oyog’ini qo’yib ko’taryladi. Lider… adibona boshingizga oyog’ini bosib yuqorilaydi. Lider olnmona ko’kragingizga oyog’ini tirab ko’tariladi.

Shunday, siz zinapoya bo’lasiz.

Imzolar — zinalar, zinalar — imzolar…

Matbuotlarda Zina-zina shoirona imzolar, Zina-zina adibona imzolar! Yuqori idoralarda qator-qator shoirona imzolar, qator-qator adibona imzolar! Arxivlarda qavat-qavat shoirona imzolar, qavat-qavat adibona imzolar!

Birodar, adabiyot imzo san’ati emas, yo’q, adabiyot imzo san’ati emas!

Siz imzo emas, siz — so’z yig’ing. Siz arizaga emas, siz — asarga imzo qo’ying.

Ana shu asaringizii narvon qilib — yuqori ko’tariling. Oyoqlaringiz ostida imzongiz emas — asaringiz bo’lsin!

El-yurtda qachon qayta qurish bo’ladi?

Xar banda o’z aravasini o’zi tortsa – el-yurtda qayta qurish bo’ladi. Har banda o’z aravasini o’zi tortsa – el-yurt boy ham obod bo’ladi.

Birodar, sizning aravangie — adabiyot!

Birodar, shoir imzosi kulgi bo’lmish ushbu kunda siz o’z imzongizni avaylang.

El sizni bir ko’rish uchun yog’ilib kelsin. El sizdan dastxat olish uchun navbatda tursin. El dastxatingiz bilan faxrlansin.

Birodar, adib imzosi sharmisor bo’lmish ushbu kunda siz o’z imzongizni qadrlang.

El sizni kutib olish uchun peshvoz chiqsin. El sizdan dastxat so’rasin. El dastxatingizni uyi to’riga quysin.

Birodar, qalamkash imzosi oyoq osti bo’lmish ushbu kunda siz o’z imzongizni ko’z qorachig’ingizda olib yuring.

3. Samarqand minoralari olisdan cho’p misol ko’rinadi. Go’yo, ushlasa kaftga sig’adi. Yaqinroqdan esa kallaklangan tut misol ko’rinadi. Go’yo, quchoqlasa quchoqqa sig’adi. Oldidan bahaybatdan-bahaybat minora bo’lib ko’rinadi. Kaft tugul, aqlga sig’maydi. Quchoq tugul, xayolga sig’maydi.

Minora uchidan yer sayin kengayib keladi. Yerga kelib yo’g’onlashadi. Minora joyi ulkan gumbaz bo’ladi. Inson gumbaz poyida bir ushoq bo’lib qoladi.

Ana shu gumbaz poydevor minoralarni asrlar osha ko’tarib keldi. Umr ato etib keldi.

Badiiy asar-da misoli bir minora. Asarni-da o’z poydevori bo’ladi. Asar umri ana shu poydevordan bino bo’ladi.

Asar poydevori — til.

Tag’in bir til bor. Bu — og’iz til. Go’dak kaftiday lahim et. Suyaksiz et,

Ijod olamida bir toifa qalamkashlar bo’ladi. Ular asari… harflardan iborat bo’ladi. Tuzsiz so’zlardan iborat bo’ladi. Betayin so’zlardan iborat bo’ladi.

Bu qalamkashlarni og’iz tili esa… asfal`t yo’lday bo’ladi. Og’iz tili asfal`t yo’lday uzun ham cheksiz bo’ladi. Og’iz tili asfal`t yo’lday qop-qora ham qo’lansa
bo’ladi.

Birodar, til- dil, dil — til. Farqi — bir harf, bittagina harf.

Bunday qalamkashlar umriyam asfal`t yo’lday ezilib o’tadi. Umri qishda muzlab o’tadi. Umri yozda kuyib o’tadi.

Bunday qalamkashlarda tan-sog’lik bo’lmaydi. Bet-bosh bo’lmaydi. Rang-ro’y bo’lmaydi. Ust-bosh bo’lmaydi.

Birodar, yomon til yo jonga uradi, yo imonga uradi!

Bundaylar har so’zini oylab o’ylaydi. Har so’zini haftalab o’ylaydi. Har so’zini kunlab o’ylaydi. Uylab-o’ylab gap tarqatadi, gap sotadi, gap sasiydi.

Gapi aylanib o’ziga kelsa — u bez bo’lib tura beradk, u tonib tura beradi. «Qanaqa gap?»- deydi. «Men bilmayman», deydi. «Tilni suyagi bormi, gapiraveradig’da”,
deydi.

Bundaylar ijodini jamlasa bir jild bo’ladi, ig’vosini jamlasa-o’n jild bo’ladi!

Bundaylar maqsadlariga qanday erishadi? Bundaydar… salom-aliqtsa otashnafas bo’ladi. Muomalada «odamni joni» bo’ladi. Ulfatchilikni qotiradi. “Do’stim”, “o’rtoq”, deya o’pishib ko’rishadi. Duoi fotihani boplaydi. “Janob”, “taqsir”, deya so’zamol bo’ladi.

Birodar, seni menlar nimadan boshlanadi? Bir og’iz ig’vodan boshlanadi. Bir-birlari aro tish qayrashlar nimadan boshlanadi? Bir og’iz fisq-fasoddan boshlanadi. O’zaro g’animlik nimadan boshlanadi? Bir og’iz fitnadan boshlanadi.

Tayoq etdan o’tadi, so’z suyakdan o’tadi.

Birodar, jahon urushlariyam… fitnadan boshlanib edi!

Hayot til bilan boshlanadi, hayot til bilan ado bo’ladi. Shu bois, hayotga kelajak insonni: «tili chiqibda», deydi. Hayotdan ketajak insonni; chtildan qolibdi», deydi.

Birodar, qalamkashni suydiradigan — asari tili, qalamkashli kuydiradigan — og’iz tili!

1993

097

(Tashriflar: umumiy 337, bugungi 1)

Izoh qoldiring