25 феврал — Таниқли ёзувчи Собир Ўнар туғилган кун

  Мен бир нарсага кўпам тушунмайман ва хулоса қилишгаям қўрқаман: яратган Парвардигор баъзи бировларга кетма-кет мусибат жўнатади, ёш-навжувон жигарларидан айрилиб қолиш жуда ҳам оғир, кейинчалик ҳам бошқаларга фалончи акам, укам ёки холам айни бўйи етган, ақли тўлишган, чиройи ҳаддан ошган вақтда тўсатдан дунёдан ўтди, дейиш… қийин, негадир одамнинг гапиргиси келмайди.

Собир Ўнар
 САФУРА ХОЛАМНИНГ ЭРТАГИ

---

Собир Ўнар 1964 йили 25 февралида Самарқанд вилоятининг Қўшработ туманида Қувкалла қишлоғида туғилган. 1981-86 йилларда ҳозирги ЎзМУнинг журналистика факультетида таҳсил олган. 2022 йил 18 декабрда Тошкент шаҳрида вафот этган.

“Ёшлик” журналида 1986 йилда муҳаррир, бўлим муҳаррири, бош муҳаррир ўринбосари 1993-2015 йилларда журнал бош муҳаррир вазифасида, 2015 йилда бир муддат “Куч адолат” газетаси ва “Ғафур Ғулом”, (2016-2017) “Ёшлар” (2017-2019) нашриётида, 2020 йилдан умрининг охирига қадар Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг “Наср” бўлимида фаолият олиб борган.

1989 йилда Собир Ўнарнинг илк китоби – “Орзуга тўла қишлоқ” ҳикоялар тўплами Чўлпон нашриётида чоп этилган. Шу йили у Ёзувчилар уюшмаси аъзолигига қабул қилинган. 1990 йилда “Овлоқ адирлар бағрида”, 1991 йилда “Чашма” китоблари дунё юзини кўрган.

Кейинги йилларда у “Инқилоб кечаси”, “Дунё шундоқ турурми?”, “Бибисора” каби қиссалар эълон қилди. 2006 йилда “Чамбилбелнинг ойдаласи”, 2011 йилда “Бибисора” қисса ва ҳикоялар тўплами, 2016 йилда эса “Фаришта”, “Кунсулувнинг сирли хатлари” (2021) ҳикоялар, “Олдинда ёнган маёқ” (2020) мақола ва эсселар тўпламлари китоб ҳолида чоп этилган.

Собир Ўнарнинг қисса ва ҳикоялари корейс, хитой, қозоқ, рус ва инглиз тилларига таржима қилинган.

Собир Ўнарнинг турк, рус, Лотин Америкаси адиблари ижодидан қилган бир неча ҳикоя ва қиссалар таржималари ўзбек китобхонларига яхши таниш. У қорақалпоқ адиби Х.Тожимуродовнинг “Ов ҳангомалари” (1990) ҳамда турк ёзувчиси Бакир Юлдузнинг “Карбало фожиаси” қиссасини ўзбек тилига таржима қилган.

---

      Мен бир нарсага кўпам тушунмайман ва хулоса қилишгаям қўрқаман: яратган Парвардигор баъзи бировларга кетма-кет мусибат жўнатади, ёш-навжувон жигарларидан айрилиб қолиш жуда ҳам оғир, кейинчалик ҳам бошқаларга фалончи акам, укам ёки холам айни бўйи етган, ақли тўлишган, чиройи ҳаддан ошган вақтда тўсатдан дунёдан ўтди, дейиш… қийин, негадир одамнинг гапиргиси келмайди. Бироқ гапирмасанг ҳам тушуниладиган жудоликлар бор. Айтмоқчиманки, Худойи таоло ҳам жигарингни ўсмирлигида олиб қўйса, кейин анча вақт сабр қилади, чоғи. Аслида мен бундай дейишга жиддий асос айтолмайман, шундан кейин бундай бўлади, дейишга тилим бормайди, сабабики – бари бир тақдир эгасининг Ўзи ҳал қилади. Аммо баъзан инсонларга раҳм-шафқат қилинади – мен шундай ўйлайман: оғирнинг кетидан яна бир оғирлик келиши мумкин. Лекин яратган эгам шундан сўнг яна ва яна оғирлик солишни эп кўрмайди, кейининга енгилликлар беради, демоқчиман…

Бу менинг хулосам эмас. Ҳаётда ғирт тескари ишлар ҳам кетма-кет бўлаверади, уларга таъбир боғлашгаям шошиб қоласан, эплаёлмайсан, бошинг қотади ва охири “э, эгамнинг иши-да, У нимани хоҳласа шу бўлади”, дейсан. Ўзи асли шу-ку, лекин ичингда қайсар бир одам бари бир шу тўғри ҳукм билан келишолмай тураверади. Сенга таскир-тасалли бермайди, қайтанга бир норозилик туйғусини, тақдир билан келишолмаслик ҳиссини тортиқ қиладики, шу билан олишиб юрганинг-юрган, қовоғинг ҳам, дилинг ҳам очилмайди.

Бироқ ўртада тушунарли мусибатлар ҳечқурса орадан қирқ йиллар ўтиб қўнгиллар осойиш топиб бўлгач, ундан кейин неча тақдирлар ҳал бўлиб кетгач, балки сал енгил туюлиб, туғишганларинг билан баҳам кўришга имкон ва бир оз енгиллик берар. Масалан ҳозир мен Сафура холамни гапирсам онам оғзимга урмайди – биламан шуни. Тоғам ҳам энди оғир сўлиш олмайди, ёши етмиш бешга кирибди. Қўй-чи шу гапларни, демайди. Қайтанга дунёнинг у ёқ-бу ёғини ўзи ўтириб ўйлайди. Жон жигари ҳақида энди очиқроқ гапириш унга малол келмайди.

Мен холамнинг қиёфасини яхши эслайман. Майда, сийрак сепкил оралаган юзи оққувадан келган, қараганингда кўзларида ташвиш эмас, бир фавқулодда қатъиятни кўрардинг. Бу қатъият аслида нимадан иборат эканини мен билмас эдим. Шу боис ҳам холамга бир оз чўчиб муомала қилар эдим. Холам баъзан уч-тўрт кунлаб кўрпадан турмай ётиб қолар эди. Онам – катта опаси ҳўл рўмолни пешонасига танғиб боғлаб қўяр эди, холам қошига бизнинг боришимизни сира хоҳламас эди. Нохайрихоҳона ёки бутунлай хоҳламай бир нигоҳ ташлар эдики, биз бу сафар эркаланиш гали эмаслигини дарров англаб ортга қайтар эдик. Ростдан ҳам шундай бўлар эди. Аммо холам очилса шундай меҳрибон бўлиб кетардики, асти қўяберасиз. Кейинчалик билсам, холам шўрлик қисқа муддатда, дард қўйиб юборгандагина шундай баҳри дили очилиб кетаркан. Не маломатким, бундай ҳол узоқ давом этмас, қайтанга холам тез орада аввалгидан баттар буришиб оларди. Кечалари у сирли бир пичир-пичирлар билан онамга нималарнидир ўзича ошкор қилар, онам дабдурустдан “гапирма, бўлди” деб қоларди. Ўйлар эдимки, бу ёмон сир, уни кимсага оғиз очиб гапирмаслик керак. Онам бобом ва катта энамнинг бош фарзанди. Улар билан бу тўғрида ҳасратлашганларини кўрганман. Катта энам гарчи мактаб кўрган, ҳарф таниган бўлса-да, жиндай бесабр, бунақа масалаларни тезроқ ҳал қилиб қўйгиси келарди. Аммо бу хусусда бирор нарсага ақли етмаса дарров онамга ағдариб: “болам, ўзинг гаплаш, бўларини ўзинг бўлдир, бўлмасиниям ўзинг эпла” деб қўл силтаб қўя қоларди.

Онам холамнинг бу галги ташрифидан жуда ташвишга тушди.
– Нега бундай кеч юрибсан, биров қувмадими сени?

Холам уйга кириб келганда қоронғу тушган, биз мойчироқнинг шишасини ҳар галгидай куҳ-куҳлаб тозалаб эндигина ўрнатиб пилигини кўтара бошлаган, онам даҳлизда шом қоронғусида эндигина оғилдан соғиб келган ярим челакдан зиёд сутни примусга қўйган ва челакни ҳам сувга чайиб сузги билан қозонга тўкаётган эди.

Холам гарчи “йўқ, ким ҳам қуварди” деса-да, нечукдир кўзлари олазарак, назаримда қўрққандай, хотиржамлигини йўқотгандай эди. Буни холамнинг шу сафар бизга мутлақо бефарқлигидан сезиб қолдим. У негадир ўзи билан ўзи оворадек, бир ташвиш орттириб олгандек эди. Мен ҳам худди онамдек биров таҳдид қилмаганмикан, деган хаёлга бордим. Зўр бериб бир нарсани яширишга тиришаётгани сезилиб турарди. Дастурхондан бирор нарса тотганини ҳам сезмадим. Биз ширгуручни талашиб уриб ташладик. Отам қўрага молларни жойлаштириб келиб қолди. Холамни эркалатмоқчи бўлди. Аммо холамнинг бунга тоби йўқлиги сезилиб турарди. Отам эшон бобонинг кароматларини баён қила бошлади. “Лекин садағаси кетай, жуда содда-да, ўтган куни идорага бориб ойлик опкелаётганимда, Саидбойнинг магазинидан иккита эгов олдим, эшон бобо, эй муридим, буни ювиш керак, деди, садағаси кетай-да, эллик тийинлик иккита эговга тўрт ароқ олдирди, ўзиям жуда чатоқ ичади-да, ҳеч маст бўлмайди. Шуйтиб тўрт ароқ…”

Отам гапини тағин бошидан бошлади:
– Садағанг кетай, эшон бобом…

Онам жеркиган бўлди. Чунки бу гаплар холамга ёқмаётган эди шекилли.

Бари бир отам эшон бобога азбаройи ихлоси баландлигини такроран баён этатуриб:
– Сен бир эшон бобога кўринишинг керак, Бегимхолнинг оғзи қийшайганда садағаси кетай, бир тупуриб жағини жойига опкелиб қўйиб эд. Сапура, сен…

– Бунинг оғзи қийшаймаган, – деди онам. Анчайин и зардали иддао эди бу.

Отам бу мавзуда бошқа сўз очмади. Бир товоқ ширгуруч, ортидан бир чойнак чойни туширди. Назаримда бу ошқозонига урвоқ ҳам бўлмади. Хўран одам эди-да. Этигини киймай, калишчан, жўраси Сайдулла гуппиникига чиқиб кетди. Алламаҳал қайтган бўлса эҳтимол, бу вақтда мен ухлаб қолган эдим. Аммо бари бир шу кеча мен анчагача ухламадим. Онам ва холамнинг анчагина пичир-пичир қилганларини эшитиб ётдим.

Онам холамни эркалатган бўлди, бошини силади, холам ҳам эркалангандек жим ётарди. Бешикдаги синглим ухлаб бўлгач, онам хира мойчироқ ёруғида холамнинг иягидан меҳрибонлик билан ушлади.
– Михли қайнимнинг сенда кўнгли бор, мени кўрса тайсаллаб қолади, – деди.

Холам чўчиб тушди.

– Гапирманг, – деди.
– Нимага, ойдай йигит. Касби бор, қўли гул.
– Мен етмиш бир кундан кейин ўламан, – деди холам қатъий овозда.
– Нафасингни ел учирсин, нима деганинг бу?
– Биламан-да. Мен ҳур кетаман, опа.
– Отанг, энанг, бизга ўхшаган опаларинг турибди, ҳар нарсани сандирайверадими одам?

Шундай деб онам холамнинг рўмолини ечиб сочини силади, турмагини юзига олиб ўпди.
– Оппоққина эркатойим, ёмон нарсани ўйлама!
– Менинг ичимда ит бор, опа. Бир вақт Нонбер отанинг қўйиндиси қошидан кечқурун ўтаётганимда кучук қувган, етиб олиб ичимга кириб кетган. Шу ит менга ҳар доим бахтсизлигимни айтиб туради.

– Бўлмаган гапни қўй, айланайин, бундай деб қўрқитма. Нонбер ота ҳамамизни қўллайди. Азиз отамиз у.
– Билмадим, қўрқиб кетганман-да. Қўрқмаслигим керак эди.
– Ичимизда энг сулувимиз ўзингсан. Ҳали тўйинг бўлади. Кўп тўйлар кўрамиз.

– Опа, – деди холам гўё онамнинг гапларини эшитмагандай. – Менгача яна биров ўлади, мен етмиш бир кундан кейин ўламан.
– Бўлди-е, гапираверадими тилимнинг суяги йўқ деб…

Сўнг яна меҳри ийиб:
– Сапуражон, айланай, бу ўрлигингни қўй, яхшисан-ку, ўзимнинг оппоғим.
– Опа, – деди Сапура холам ва ўрнидан турди. Негадир сенсираб гапира бошлади. – Бларингнинг ҳеч қайсиси мени тушунмайди. Сен тушун.

Онам оғир хўрсинди. Ўпкаси тўлиб йиғлай бошлади. Холамни йиғлай-йиғлай кўрпага ётқизди. Холам анча ватқгача худди томоғида бир сиқим балғам бордай узлуксиз йўталди. Уйқум очилиб вужудим қулоққа айланган эди. Сўнг бари бир ухлаб қолибман.

Тонг отгач акам молларни чўпон олдига ҳайдаб чиқади. Қўйларни қўй чўпонига, қорамолларни бошқа чўпонга. Бунгача онам катта қозонга сутни қуйиб тагига олов ёқади, кечқурунги уйиб қатиқ бўлганини кувига ағдаради. Синглим йиғлаб бесаранжом қилавергач куви пишишга вақти ҳам, ҳоли ҳам қолмайди. Куви пишишга мени ва акамни ундайди. Кичиклигимиз боис бу ишга қийналамиз. Аммо на илож, рўзғор, онамнинг аҳволини кўриб турибмиз. Тўкиб-сочиб бўлсаям, пишкакни ҳар ёнга уриб, дакки эштиб, охири кувининг мойи юзага чиққач, ура қозондаги қирмочга ёпишамиз. Қирмоч дегани қозоннинг тугида сутнинг қаймоқлаб ёпишиб қолган жойи. Жуда мазали бўлади-да.

Назаримда холамнинг ҳуши ҳам тушига ўхшар эди. Ўзи ҳам буни фарқлашга тиришгани билан эплаёлмас эди, паришонлиги шундан бўлса керак. Катта акаси – тоғамнинг вафотини ҳам у бир кун аввал сезган. Ухламай, катта энам – онасининг тиззасига бош уриб кечаси билан изиллаб йиғлаган, энам бечорани ҳам ухлатмаган. Эртасига бутун қишлоқ чувлашиб қолувди – катта тоғам Иштихон беморхонасида бандаликни бажо келтирибди. Шунда холам тоғам ёнбошлаб ётадиган кўрпада миқ этмай ўтирган, йиғламаган, гапирмаган, бошқа хотинларга ўхшаб маййитнинг устига ўзини отиб соч юлмаган. Гўё содир бўлиши муқаррар воқеа юз бердию у аввалдан маълум эди. Буни эса холам аввалдан билар эди ва муқаддам йиғлаб ҳам бўлганди. Онамни таъзияга эшакка миндириб суяб бордик. Кеч бўлганда онам, катта энам, бобом ва Сафура холам ҳаммаси йиғламай қўйган, ҳолдан тойган, аслида эса оддий гаплари ҳам йиғига ўхшаб чиқарди. Намозидигар вақтида тоғамни қабристонга элтар вақтда биз ўғиллари билан ўчоқбошида ўйнаб юрардик. Улар икковлон ҳар-ҳар замонда кўзёш ҳам қилиб олишар, лекин тағин ўйин билан банд бўлардилар. Аммо жанозадан сўнг эшон бобонинг ўнинчи синфда ўқийдиган ўғли Норхўжа уларни:
– Юринглар, оталарингни кўрасизлар, – деб ортидан эргаштирди. Мен ҳам эргашган эдим, уришиб берди.

Қабристондан тоғаваччаларим ҳўнграб йиғлаб келишди. Қўшилиб мен ҳам йиғлаб юбордим. Лекин ўлимнинг маъносига тушунмаганим учунми, ортиқ йиғламадим. Улар иккови эса шу кўйи узмасдан ҳиқиллар, баъзан туйқус бақириб юборар эдилар.

Самоварга ўт ёқиб ўтирган Очил тоға бўлса:
– Ана, етим бўлдинглар, шундай оталаринг ўлди, – дерди дам-бадам.

Бу шунақа хунук сўз эдики, хаёлимда ўлимдан-да ёмонроқ эди. Негадир ичимда Очил тоғани сўкар ва тоғаваччаларимни жудолик эмас, самоварчининг гаплари эзаётгандек туюларди.

Атиги тўрт кун бурун тоғам бу уйнинг қўрғони эди. Бобом, бувим, янгам, укаларим ва фарзандларининг боқувчиси, таянчи эди. Бугун эса… Кечагина Иштихонга уни кўргани борганлар ҳам “операциядан яхши чиқибди, ҳожатга ўзи бемалол чиқиб келаётган экан” деб хушхабар опкелишган. Бир йил аввал мендан уч ёш кичик ўғли Анвар тўсатдан қазо қилганди. Шунда тоғамнинг йиғлаганини сезмаганман. Мустаҳкам одам эди. Эллик ёшида турникка ёш йигитлардай осилиб ўттиз марта тортилар эди. Биз ёнғоқни тош билан чақамиз, тоғам ҳар қандай ёлғиз данакни икки кафти орасига олиб эзғилаб мажақлаб ташлаганини кўп кўрганман.

Хуллас, тоғам кетди, ҳовлиси ҳувиллаб қолди.

Сафура холамни ўпкаси безовта қила бошлади. Иштихоннинг Шейхлар деган жойидаги шифохонага олиб кетишди. Кичкина тоғам ва акам билан кўргани бордик. Овлоқроқ, сокин жой экан. Холам энди шифо топган, ранги аввалгидан тоза, кулганида бутун вужуди билан гулгун очилар эди. У ҳаммамизни яхши кўриб бағрига босди.

Қайтиб кетганида акасининг қирқи ўтган, дард бирмунча пасанда бўлган эди. Ўзининг айтишича уйларининг пастидаги жар ичида доим бир кампир уни кутиб туради. Сувга бориши билан дарров гапга солади. Бироқ холам унинг нималар деганини айтмайди. Чунки онам ва катта энам буни тақиқлаб қўйишган. Бироқ бир гал бизникига келганида онамга:

– Опа, ўн олти кун қолди, – деди деярли хурсандлик билан.
– Валдирайверасан-да, – деди онам ва бирдан тумтайиб олди. Бир пас ўйланиб, хомуш турди-да, тўлиқиб йиғлай берди.
– Шунчаси етмайдими? – деди-да, холамга тик боқди. Бироқ холам бари бир хушхабар айтаётгандек:

– Анов момом ҳеч уйига чақирмас эди, бу сафар уйига опкетди, сандиғидан бир чиройли сарпо оберди, опкелдим, мана, кийиб олдим. Шунда чоли ҳалигини уришиб, сўкиб берди. “Ҳали вақт бор эди, нега буни ҳалитдан кийинтирдинг?” деди. Лекин момом қулоқ солмади. Энамгаям кўрсатди, мана, кўринг.

– Дарров кийиб опсан-да, – деди онам ва шошилмай уни этагидан ушлаб кўрди. Қўли қизиган темирга теккандек дарҳол тортиб олди.

– Балки тушингдир бу, жигаржоним? – деди илтижо билан.
– Нега тушим бўлади, мана, кўринг, – деди холам тантиқлангандай. Сўнг қўшиб қўйди: – Шу кампир билан ичимдаги жонивор ҳаммасини билади.

– Тилингни тиймайсан, тий тилингни! – деб уришиб берди онам.
– Қачонгача? – деди холам ҳафсаласи пир бўлиб ва негадир беэътибор устидаги кўйлагини силади.

Менинг кўзимга бу либос холамнинг беморхонада кийгани каби рангсиз бир матодай туюлди. Диққатни тортадиган афзаллигини кўрмаётган эдим.
– Бекор опсан, олиб яна кийиб опсан, – деди онам бу сафар тақдирга тан бергандай.

Шундан сўнг мен ўн беш кун санадим. Мактабдан чиқиб тоғамнинг уйига ўтдим. Холам ҳам шу ерда экан. Пастки қишлоқдан энди келиб туришган экан. Бир пасдан кейин онам ҳам келди. Эшакдан тушиб:
– Сен шуни миниб кетавер, моллар сувсиз қолмасин, – деди менга қатъий.
– Салқин тушсин, кетади, – деди холам менинг ёнимни олиб. – Ҳозир бу билан оқпишар ўрикдан қоқамиз. Эртапишар олманинг юмшоқларидан отамга териб берамиз.

Онам холамнинг раъйини қайтаролмади. Кўзлари илтижоланган каби холамга мўлтираб термулди.
– Отам менга кирларимни ювиб бер, ҳаммасини туз босиб кетди иссиқда деди. Мен майли, ечинг, ювиб бераман деб бир қозон сув иситдим. Кейин мева егим келиб қолди. Пастда ҳали ниҳоллар кичкина, мева йўқ. Юринг ота, катта акамнинг боғидан ўрик, юмшоқ олмалардан териб бераман дедим. Эшакка миндирдим-да, халачўп билан ҳайдаб келавердим. Э, ўлсин, кийим бўлса янгам ювар, қўли синадими? Бўлмаса эртага бориб ўзим юваман. Бир мевага тўйдирай!

Шундай деб холам қаҳ-қаҳ отиб кулди. Юзлари бўғриқиб қизариб кетгунча кулди. Онам унга аввал хавотирланиб қараб турди, сўнг кўнглидан ғубор тарқагандек ўзи ҳам кулди.
– Сингилжоним-а, жигарим-а, – деди алқаб ва яна негадир бош чайқаб қўйди. – Дарахтга ўзинг чиқма, буни чиқар, – деди мени кўрсатиб.

Дарахтга бари бир холам чиқди. У бақувват шохларни эркаклардан ҳам дадил силкитар эди. Икки челак пишаётган довучча ва бир хуржун олма тердик.

Кетаётганимда менинг хуржунимга ҳам олма солишди. Кун санаб юрганим учун холамга зингил солиб қарадим. Назаримда холам ҳеч нарсани ўйламас эди. Худди қизалоқлардек менга шўхчан, тенгқурига қўл силкигандек қўл силкиди. Ироқи дўпписи остидан кўп ўрим сочларига таққан жамалакларига кўзим тушди. Улар ҳам қизалоқларникига ўхшарди.

Шу кеча анчагача уйқум келмади. Холамнинг сўзи ёлғон чиқишини вужудим билан истар эдим. Одатда ёмон хабар кечаси тарқалади, ҳаммани бесаранжом қилади. Ажабки, бу тун сокин кечди. Ҳатто холам ҳақида ёруғ тушлар ҳам кўрдим. Дарсдан сўнг яна тоғамникига ўтмоқчи бўлдим. Негадир кўнглим хотиржам эди. Шу боис уйга қараб йўл олдим. Тоғамникида бобом, энам, онам, холам ва бошқалар Азроилни узоқларга қувиб ҳайдаб юбориб, энди байрам қилмоқда эдилар. Бу кеч яна ҳам сокин эди. Акам, укам ва синглим билан ёзнинг ўрталарида қип-қизил, катта-катта бўлиб пишадиган ўрик остидаги супада ухлар эдик. Холам ҳақида бугун ҳам туш кўрдим. Холамнинг ёшлигини ёки яшариб кетганини кўрдим. Кийимлари ҳам кўкайимда ёшлигидаги эди. Гапирмаса ҳам кулиб турар эди. Уйғондим. Шунда холамни соғинаётганимни сездим. Дарахт орасидан мўралаб турган тиниқ ойга, ён атрофдаги живирлаган юлдузларга қараб уйғоқ ётдим. Яна холамни туш кўргим келаётганди.
– Ёрқул, ҳў, Ёрқул!

Бу товуш тушимдами, тушимдами эканини билмай ётавердим.

Бироқ отамнинг уй томондан:
– О, ҳой, ким, Бекпўл, кимсан? – деб бақириб уйғонишидан ҳушимга келдим.

– Ёрқул, бандалик бўпқолди, Сапувра…
– Ўҳ, дунёси… – деб отамнинг ўтириб олганини кўрдим.

– Бевафо дунё экан, жўра, ким ўйлаб ҳам эди, яйраб-яшнаб гапириб ўтирган жойида жони чиқиб кетибди, – деди Бекбўл амаки. Сўнг эшагини қайириб жўнайберди.

Тавба, холамнинг оғзига лафз солган ким экан? Айтган кунидан бери бир кун ҳам кечикмади-я. Энам куя-куя етмиш саккизга, бобом куя-куя саксон тўртга кириб фоний дунё билан хўшлашдилар. Онам саксон иккига кирди.

Биз айтган гаплар эса эски замоннинг, қирқ йил олдинги даврнинг ҳангомаси. Қирқ йилда ажал буларга бемаврид таҳдид қилмади.
Холамнинг зорлиғиданмикан?… Ё шарофатидан…

13.09.2012

25 fevral — Taniqli yozuvchi Sobir O‘nar tug‘ilgan kun

Men bir narsaga ko‘pam tushunmayman va xulosa qilishgayam qo‘rqaman: yaratgan Parvardigor ba’zi birovlarga ketma-ket musibat jo‘natadi, yosh-navjuvon jigarlaridan ayrilib qolish juda ham og‘ir, keyinchalik ham boshqalarga falonchi akam, ukam yoki xolam ayni bo‘yi yetgan, aqli to‘lishgan, chiroyi haddan oshgan vaqtda to‘satdan dunyodan o‘tdi, deyish… qiyin, negadir odamning gapirgisi kelmaydi.

Sobir O‘nar
SAFURA XOLAMNING ERTAGI

---

Sobir O‘nar 1964 yili 25 fevralida Samarqand viloyatining Qo‘shrabot tumanida Quvkalla qishlog‘ida tug‘ilgan. 1981-86 yillarda hozirgi O‘zMUning jurnalistika fakultetida tahsil olgan. 2022 yil 18 dekabrda Toshkent shahrida vafot etgan.

“Yoshlik” jurnalida 1986 yilda muharrir, bo‘lim muharriri, bosh muharrir o‘rinbosari 1993-2015 yillarda jurnal bosh muharrir vazifasida, 2015 yilda bir muddat “Kuch adolat” gazetasi va “G‘afur G‘ulom”, (2016-2017) “Yoshlar” (2017-2019) nashriyotida, 2020 yildan umrining oxiriga qadar O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining “Nasr” bo‘limida faoliyat olib borgan.

1989 yilda Sobir O‘narning ilk kitobi – “Orzuga to‘la qishloq” hikoyalar to‘plami Cho‘lpon nashriyotida chop etilgan. Shu yili u Yozuvchilar uyushmasi a’zoligiga qabul qilingan. 1990 yilda “Ovloq adirlar bag‘rida”, 1991 yilda “Chashma” kitoblari dunyo yuzini ko‘rgan.

Keyingi yillarda u “Inqilob kechasi”, “Dunyo shundoq tururmi?”, “Bibisora” kabi qissalar e’lon qildi. 2006 yilda “Chambilbelning oydalasi”, 2011 yilda “Bibisora” qissa va hikoyalar to‘plami, 2016 yilda esa “Farishta”, “Kunsuluvning sirli xatlari” (2021) hikoyalar, “Oldinda yongan mayoq” (2020) maqola va esselar to‘plamlari kitob holida chop etilgan.

Sobir O‘narning qissa va hikoyalari koreys, xitoy, qozoq, rus va ingliz tillariga tarjima qilingan.

Sobir O‘narning turk, rus, Lotin Amerikasi adiblari ijodidan qilgan bir necha hikoya va qissalar tarjimalari o‘zbek kitobxonlariga yaxshi tanish. U qoraqalpoq adibi X.Tojimurodovning “Ov hangomalari” (1990) hamda turk yozuvchisi Bakir Yulduzning “Karbalo fojiasi” qissasini o‘zbek tiliga tarjima qilgan.

---

   Men bir narsaga ko‘pam tushunmayman va xulosa qilishgayam qo‘rqaman: yaratgan Parvardigor ba’zi birovlarga ketma-ket musibat jo‘natadi, yosh-navjuvon jigarlaridan ayrilib qolish juda ham og‘ir, keyinchalik ham boshqalarga falonchi akam, ukam yoki xolam ayni bo‘yi yetgan, aqli to‘lishgan, chiroyi haddan oshgan vaqtda to‘satdan dunyodan o‘tdi, deyish… qiyin, negadir odamning gapirgisi kelmaydi. Biroq gapirmasang ham tushuniladigan judoliklar bor. Aytmoqchimanki, Xudoyi taolo ham jigaringni o‘smirligida olib qo‘ysa, keyin ancha vaqt sabr qiladi, chog‘i. Aslida men bunday deyishga jiddiy asos aytolmayman, shundan keyin bunday bo‘ladi, deyishga tilim bormaydi, sababiki – bari bir taqdir egasining O‘zi hal qiladi. Ammo ba’zan insonlarga rahm-shafqat qilinadi – men shunday o‘ylayman: og‘irning ketidan yana bir og‘irlik kelishi mumkin. Lekin yaratgan egam shundan so‘ng yana va yana og‘irlik solishni ep ko‘rmaydi, keyininga yengilliklar beradi, demoqchiman…

Bu mening xulosam emas. Hayotda g‘irt teskari ishlar ham ketma-ket bo‘laveradi, ularga ta’bir bog‘lashgayam shoshib qolasan, eplayolmaysan, boshing qotadi va oxiri “e, egamning ishi-da, U nimani xohlasa shu bo‘ladi”, deysan. O‘zi asli shu-ku, lekin ichingda qaysar bir odam bari bir shu to‘g‘ri hukm bilan kelisholmay turaveradi. Senga taskir-tasalli bermaydi, qaytanga bir norozilik tuyg‘usini, taqdir bilan kelisholmaslik hissini tortiq qiladiki, shu bilan olishib yurganing-yurgan, qovog‘ing ham, diling ham ochilmaydi.

Biroq o‘rtada tushunarli musibatlar hechqursa oradan qirq yillar o‘tib qo‘ngillar osoyish topib bo‘lgach, undan keyin necha taqdirlar hal bo‘lib ketgach, balki sal yengil tuyulib, tug‘ishganlaring bilan baham ko‘rishga imkon va bir oz yengillik berar. Masalan hozir men Safura xolamni gapirsam onam og‘zimga urmaydi – bilaman shuni. Tog‘am ham endi og‘ir so‘lish olmaydi, yoshi yetmish beshga kiribdi. Qo‘y-chi shu gaplarni, demaydi. Qaytanga dunyoning u yoq-bu yog‘ini o‘zi o‘tirib o‘ylaydi. Jon jigari haqida endi ochiqroq gapirish unga malol kelmaydi.

Men xolamning qiyofasini yaxshi eslayman. Mayda, siyrak sepkil oralagan yuzi oqquvadan kelgan, qaraganingda ko‘zlarida tashvish emas, bir favqulodda qat’iyatni ko‘rarding. Bu qat’iyat aslida nimadan iborat ekanini men bilmas edim. Shu bois ham xolamga bir oz cho‘chib muomala qilar edim. Xolam ba’zan uch-to‘rt kunlab ko‘rpadan turmay yotib qolar edi. Onam – katta opasi ho‘l ro‘molni peshonasiga tang‘ib bog‘lab qo‘yar edi, xolam qoshiga bizning borishimizni sira xohlamas edi. Noxayrixohona yoki butunlay xohlamay bir nigoh tashlar ediki, biz bu safar erkalanish gali emasligini darrov anglab ortga qaytar edik. Rostdan ham shunday bo‘lar edi. Ammo xolam ochilsa shunday mehribon bo‘lib ketardiki, asti qo‘yaberasiz. Keyinchalik bilsam, xolam sho‘rlik qisqa muddatda, dard qo‘yib yuborgandagina shunday bahri dili ochilib ketarkan. Ne malomatkim, bunday hol uzoq davom etmas, qaytanga xolam tez orada avvalgidan battar burishib olardi. Kechalari u sirli bir pichir-pichirlar bilan onamga nimalarnidir o‘zicha oshkor qilar, onam dabdurustdan “gapirma, bo‘ldi” deb qolardi. O‘ylar edimki, bu yomon sir, uni kimsaga og‘iz ochib gapirmaslik kerak. Onam bobom va katta enamning bosh farzandi. Ular bilan bu to‘g‘rida hasratlashganlarini ko‘rganman. Katta enam garchi maktab ko‘rgan, harf tanigan bo‘lsa-da, jinday besabr, bunaqa masalalarni tezroq hal qilib qo‘ygisi kelardi. Ammo bu xususda biror narsaga aqli yetmasa darrov onamga ag‘darib: “bolam, o‘zing gaplash, bo‘larini o‘zing bo‘ldir, bo‘lmasiniyam o‘zing epla” deb qo‘l siltab qo‘ya qolardi.

Onam xolamning bu galgi tashrifidan juda tashvishga tushdi.
– Nega bunday kech yuribsan, birov quvmadimi seni?

Xolam uyga kirib kelganda qorong‘u tushgan, biz moychiroqning shishasini har galgiday kuh-kuhlab tozalab endigina o‘rnatib piligini ko‘tara boshlagan, onam dahlizda shom qorong‘usida endigina og‘ildan sog‘ib kelgan yarim chelakdan ziyod sutni primusga qo‘ygan va chelakni ham suvga chayib suzgi bilan qozonga to‘kayotgan edi.

Xolam garchi “yo‘q, kim ham quvardi” desa-da, nechukdir ko‘zlari olazarak, nazarimda qo‘rqqanday, xotirjamligini yo‘qotganday edi. Buni xolamning shu safar bizga mutlaqo befarqligidan sezib qoldim. U negadir o‘zi bilan o‘zi ovoradek, bir tashvish orttirib olgandek edi. Men ham xuddi onamdek birov tahdid qilmaganmikan, degan xayolga bordim. Zo‘r berib bir narsani yashirishga tirishayotgani sezilib turardi. Dasturxondan biror narsa totganini ham sezmadim. Biz shirguruchni talashib urib tashladik. Otam qo‘raga mollarni joylashtirib kelib qoldi. Xolamni erkalatmoqchi bo‘ldi. Ammo xolamning bunga tobi yo‘qligi sezilib turardi. Otam eshon boboning karomatlarini bayon qila boshladi. “Lekin sadag‘asi ketay, juda sodda-da, o‘tgan kuni idoraga borib oylik opkelayotganimda, Saidboyning magazinidan ikkita egov oldim, eshon bobo, ey muridim, buni yuvish kerak, dedi, sadag‘asi ketay-da, ellik tiyinlik ikkita egovga to‘rt aroq oldirdi, o‘ziyam juda chatoq ichadi-da, hech mast bo‘lmaydi. Shuytib to‘rt aroq…”

Otam gapini tag‘in boshidan boshladi:
– Sadag‘ang ketay, eshon bobom…

Onam jerkigan bo‘ldi. Chunki bu gaplar xolamga yoqmayotgan edi shekilli.

Bari bir otam eshon boboga azbaroyi ixlosi balandligini takroran bayon etaturib:
– Sen bir eshon boboga ko‘rinishing kerak, Begimxolning og‘zi qiyshayganda sadag‘asi ketay, bir tupurib jag‘ini joyiga opkelib qo‘yib ed. Sapura, sen…

– Buning og‘zi qiyshaymagan, – dedi onam. Anchayin i zardali iddao edi bu.

Otam bu mavzuda boshqa so‘z ochmadi. Bir tovoq shirguruch, ortidan bir choynak choyni tushirdi. Nazarimda bu oshqozoniga urvoq ham bo‘lmadi. Xo‘ran odam edi-da. Etigini kiymay, kalishchan, jo‘rasi Saydulla guppinikiga chiqib ketdi. Allamahal qaytgan bo‘lsa ehtimol, bu vaqtda men uxlab qolgan edim. Ammo bari bir shu kecha men anchagacha uxlamadim. Onam va xolamning anchagina pichir-pichir qilganlarini eshitib yotdim.

Onam xolamni erkalatgan bo‘ldi, boshini siladi, xolam ham erkalangandek jim yotardi. Beshikdagi singlim uxlab bo‘lgach, onam xira moychiroq yorug‘ida xolamning iyagidan mehribonlik bilan ushladi.
– Mixli qaynimning senda ko‘ngli bor, meni ko‘rsa taysallab qoladi, – dedi.

Xolam cho‘chib tushdi.

– Gapirmang, – dedi.
– Nimaga, oyday yigit. Kasbi bor, qo‘li gul.
– Men yetmish bir kundan keyin o‘laman, – dedi xolam qat’iy ovozda.
– Nafasingni yel uchirsin, nima deganing bu?
– Bilaman-da. Men hur ketaman, opa.
– Otang, enang, bizga o‘xshagan opalaring turibdi, har narsani sandirayveradimi odam?

Shunday deb onam xolamning ro‘molini yechib sochini siladi, turmagini yuziga olib o‘pdi.
– Oppoqqina erkatoyim, yomon narsani o‘ylama!
– Mening ichimda it bor, opa. Bir vaqt Nonber otaning qo‘yindisi qoshidan kechqurun o‘tayotganimda kuchuk quvgan, yetib olib ichimga kirib ketgan. Shu it menga har doim baxtsizligimni aytib turadi.

– Bo‘lmagan gapni qo‘y, aylanayin, bunday deb qo‘rqitma. Nonber ota hamamizni qo‘llaydi. Aziz otamiz u.
– Bilmadim, qo‘rqib ketganman-da. Qo‘rqmasligim kerak edi.
– Ichimizda eng suluvimiz o‘zingsan. Hali to‘ying bo‘ladi. Ko‘p to‘ylar ko‘ramiz.

– Opa, – dedi xolam go‘yo onamning gaplarini eshitmaganday. – Mengacha yana birov o‘ladi, men yetmish bir kundan keyin o‘laman.
– Bo‘ldi-ye, gapiraveradimi tilimning suyagi yo‘q deb…

So‘ng yana mehri iyib:
– Sapurajon, aylanay, bu o‘rligingni qo‘y, yaxshisan-ku, o‘zimning oppog‘im.
– Opa, – dedi Sapura xolam va o‘rnidan turdi. Negadir sensirab gapira boshladi. – Blaringning hech qaysisi meni tushunmaydi. Sen tushun.

Onam og‘ir xo‘rsindi. O‘pkasi to‘lib yig‘lay boshladi. Xolamni yig‘lay-yig‘lay ko‘rpaga yotqizdi. Xolam ancha vatqgacha xuddi tomog‘ida bir siqim balg‘am borday uzluksiz yo‘taldi. Uyqum ochilib vujudim quloqqa aylangan edi. So‘ng bari bir uxlab qolibman.

Tong otgach akam mollarni cho‘pon oldiga haydab chiqadi. Qo‘ylarni qo‘y cho‘poniga, qoramollarni boshqa cho‘ponga. Bungacha onam katta qozonga sutni quyib tagiga olov yoqadi, kechqurungi uyib qatiq bo‘lganini kuviga ag‘daradi. Singlim yig‘lab besaranjom qilavergach kuvi pishishga vaqti ham, holi ham qolmaydi. Kuvi pishishga meni va akamni undaydi. Kichikligimiz bois bu ishga qiynalamiz. Ammo na iloj, ro‘zg‘or, onamning ahvolini ko‘rib turibmiz. To‘kib-sochib bo‘lsayam, pishkakni har yonga urib, dakki eshtib, oxiri kuvining moyi yuzaga chiqqach, ura qozondagi qirmochga yopishamiz. Qirmoch degani qozonning tugida sutning qaymoqlab yopishib qolgan joyi. Juda mazali bo‘ladi-da.

Nazarimda xolamning hushi ham tushiga o‘xshar edi. O‘zi ham buni farqlashga tirishgani bilan eplayolmas edi, parishonligi shundan bo‘lsa kerak. Katta akasi – tog‘amning vafotini ham u bir kun avval sezgan. Uxlamay, katta enam – onasining tizzasiga bosh urib kechasi bilan izillab yig‘lagan, enam bechorani ham uxlatmagan. Ertasiga butun qishloq chuvlashib qoluvdi – katta tog‘am Ishtixon bemorxonasida bandalikni bajo keltiribdi. Shunda xolam tog‘am yonboshlab yotadigan ko‘rpada miq etmay o‘tirgan, yig‘lamagan, gapirmagan, boshqa xotinlarga o‘xshab mayyitning ustiga o‘zini otib soch yulmagan. Go‘yo sodir bo‘lishi muqarrar voqea yuz berdiyu u avvaldan ma’lum edi. Buni esa xolam avvaldan bilar edi va muqaddam yig‘lab ham bo‘lgandi. Onamni ta’ziyaga eshakka mindirib suyab bordik. Kech bo‘lganda onam, katta enam, bobom va Safura xolam hammasi yig‘lamay qo‘ygan, holdan toygan, aslida esa oddiy gaplari ham yig‘iga o‘xshab chiqardi. Namozidigar vaqtida tog‘amni qabristonga eltar vaqtda biz o‘g‘illari bilan o‘choqboshida o‘ynab yurardik. Ular ikkovlon har-har zamonda ko‘zyosh ham qilib olishar, lekin tag‘in o‘yin bilan band bo‘lardilar. Ammo janozadan so‘ng eshon boboning o‘ninchi sinfda o‘qiydigan o‘g‘li Norxo‘ja ularni:
– Yuringlar, otalaringni ko‘rasizlar, – deb ortidan ergashtirdi. Men ham ergashgan edim, urishib berdi.

Qabristondan tog‘avachchalarim ho‘ngrab yig‘lab kelishdi. Qo‘shilib men ham yig‘lab yubordim. Lekin o‘limning ma’nosiga tushunmaganim uchunmi, ortiq yig‘lamadim. Ular ikkovi esa shu ko‘yi uzmasdan hiqillar, ba’zan tuyqus baqirib yuborar edilar.

Samovarga o‘t yoqib o‘tirgan Ochil tog‘a bo‘lsa:
– Ana, yetim bo‘ldinglar, shunday otalaring o‘ldi, – derdi dam-badam.

Bu shunaqa xunuk so‘z ediki, xayolimda o‘limdan-da yomonroq edi. Negadir ichimda Ochil tog‘ani so‘kar va tog‘avachchalarimni judolik emas, samovarchining gaplari ezayotgandek tuyulardi.

Atigi to‘rt kun burun tog‘am bu uyning qo‘rg‘oni edi. Bobom, buvim, yangam, ukalarim va farzandlarining boquvchisi, tayanchi edi. Bugun esa… Kechagina Ishtixonga uni ko‘rgani borganlar ham “operatsiyadan yaxshi chiqibdi, hojatga o‘zi bemalol chiqib kelayotgan ekan” deb xushxabar opkelishgan. Bir yil avval mendan uch yosh kichik o‘g‘li Anvar to‘satdan qazo qilgandi. Shunda tog‘amning yig‘laganini sezmaganman. Mustahkam odam edi. Ellik yoshida turnikka yosh yigitlarday osilib o‘ttiz marta tortilar edi. Biz yong‘oqni tosh bilan chaqamiz, tog‘am har qanday yolg‘iz danakni ikki kafti orasiga olib ezg‘ilab majaqlab tashlaganini ko‘p ko‘rganman.

Xullas, tog‘am ketdi, hovlisi huvillab qoldi.

Safura xolamni o‘pkasi bezovta qila boshladi. Ishtixonning Sheyxlar degan joyidagi shifoxonaga olib ketishdi. Kichkina tog‘am va akam bilan ko‘rgani bordik. Ovloqroq, sokin joy ekan. Xolam endi shifo topgan, rangi avvalgidan toza, kulganida butun vujudi bilan gulgun ochilar edi. U hammamizni yaxshi ko‘rib bag‘riga bosdi.

Qaytib ketganida akasining qirqi o‘tgan, dard birmuncha pasanda bo‘lgan edi. O‘zining aytishicha uylarining pastidagi jar ichida doim bir kampir uni kutib turadi. Suvga borishi bilan darrov gapga soladi. Biroq xolam uning nimalar deganini aytmaydi. Chunki onam va katta enam buni taqiqlab qo‘yishgan. Biroq bir gal biznikiga kelganida onamga:

– Opa, o‘n olti kun qoldi, – dedi deyarli xursandlik bilan.
– Valdirayverasan-da, – dedi onam va birdan tumtayib oldi. Bir pas o‘ylanib, xomush turdi-da, to‘liqib yig‘lay berdi.
– Shunchasi yetmaydimi? – dedi-da, xolamga tik boqdi. Biroq xolam bari bir xushxabar aytayotgandek:

– Anov momom hech uyiga chaqirmas edi, bu safar uyiga opketdi, sandig‘idan bir chiroyli sarpo oberdi, opkeldim, mana, kiyib oldim. Shunda choli haligini urishib, so‘kib berdi. “Hali vaqt bor edi, nega buni halitdan kiyintirding?” dedi. Lekin momom quloq solmadi. Enamgayam ko‘rsatdi, mana, ko‘ring.

– Darrov kiyib opsan-da, – dedi onam va shoshilmay uni etagidan ushlab ko‘rdi. Qo‘li qizigan temirga tekkandek darhol tortib oldi.

– Balki tushingdir bu, jigarjonim? – dedi iltijo bilan.
– Nega tushim bo‘ladi, mana, ko‘ring, – dedi xolam tantiqlanganday. So‘ng qo‘shib qo‘ydi: – Shu kampir bilan ichimdagi jonivor hammasini biladi.

– Tilingni tiymaysan, tiy tilingni! – deb urishib berdi onam.
– Qachongacha? – dedi xolam hafsalasi pir bo‘lib va negadir bee’tibor ustidagi ko‘ylagini siladi.

Mening ko‘zimga bu libos xolamning bemorxonada kiygani kabi rangsiz bir matoday tuyuldi. Diqqatni tortadigan afzalligini ko‘rmayotgan edim.
– Bekor opsan, olib yana kiyib opsan, – dedi onam bu safar taqdirga tan berganday.

Shundan so‘ng men o‘n besh kun sanadim. Maktabdan chiqib tog‘amning uyiga o‘tdim. Xolam ham shu yerda ekan. Pastki qishloqdan endi kelib turishgan ekan. Bir pasdan keyin onam ham keldi. Eshakdan tushib:
– Sen shuni minib ketaver, mollar suvsiz qolmasin, – dedi menga qat’iy.
– Salqin tushsin, ketadi, – dedi xolam mening yonimni olib. – Hozir bu bilan oqpishar o‘rikdan qoqamiz. Ertapishar olmaning yumshoqlaridan otamga terib beramiz.

Onam xolamning ra’yini qaytarolmadi. Ko‘zlari iltijolangan kabi xolamga mo‘ltirab termuldi.
– Otam menga kirlarimni yuvib ber, hammasini tuz bosib ketdi issiqda dedi. Men mayli, yeching, yuvib beraman deb bir qozon suv isitdim. Keyin meva yegim kelib qoldi. Pastda hali nihollar kichkina, meva yo‘q. Yuring ota, katta akamning bog‘idan o‘rik, yumshoq olmalardan terib beraman dedim. Eshakka mindirdim-da, xalacho‘p bilan haydab kelaverdim. E, o‘lsin, kiyim bo‘lsa yangam yuvar, qo‘li sinadimi? Bo‘lmasa ertaga borib o‘zim yuvaman. Bir mevaga to‘ydiray!

Shunday deb xolam qah-qah otib kuldi. Yuzlari bo‘g‘riqib qizarib ketguncha kuldi. Onam unga avval xavotirlanib qarab turdi, so‘ng ko‘nglidan g‘ubor tarqagandek o‘zi ham kuldi.
– Singiljonim-a, jigarim-a, – dedi alqab va yana negadir bosh chayqab qo‘ydi. – Daraxtga o‘zing chiqma, buni chiqar, – dedi meni ko‘rsatib.

Daraxtga bari bir xolam chiqdi. U baquvvat shoxlarni erkaklardan ham dadil silkitar edi. Ikki chelak pishayotgan dovuchcha va bir xurjun olma terdik.

Ketayotganimda mening xurjunimga ham olma solishdi. Kun sanab yurganim uchun xolamga zingil solib qaradim. Nazarimda xolam hech narsani o‘ylamas edi. Xuddi qizaloqlardek menga sho‘xchan, tengquriga qo‘l silkigandek qo‘l silkidi. Iroqi do‘ppisi ostidan ko‘p o‘rim sochlariga taqqan jamalaklariga ko‘zim tushdi. Ular ham qizaloqlarnikiga o‘xshardi.

Shu kecha anchagacha uyqum kelmadi. Xolamning so‘zi yolg‘on chiqishini vujudim bilan istar edim. Odatda yomon xabar kechasi tarqaladi, hammani besaranjom qiladi. Ajabki, bu tun sokin kechdi. Hatto xolam haqida yorug‘ tushlar ham ko‘rdim. Darsdan so‘ng yana tog‘amnikiga o‘tmoqchi bo‘ldim. Negadir ko‘nglim xotirjam edi. Shu bois uyga qarab yo‘l oldim. Tog‘amnikida bobom, enam, onam, xolam va boshqalar Azroilni uzoqlarga quvib haydab yuborib, endi bayram qilmoqda edilar. Bu kech yana ham sokin edi. Akam, ukam va singlim bilan yozning o‘rtalarida qip-qizil, katta-katta bo‘lib pishadigan o‘rik ostidagi supada uxlar edik. Xolam haqida bugun ham tush ko‘rdim. Xolamning yoshligini yoki yasharib ketganini ko‘rdim. Kiyimlari ham ko‘kayimda yoshligidagi edi. Gapirmasa ham kulib turar edi. Uyg‘ondim. Shunda xolamni sog‘inayotganimni sezdim. Daraxt orasidan mo‘ralab turgan tiniq oyga, yon atrofdagi jivirlagan yulduzlarga qarab uyg‘oq yotdim. Yana xolamni tush ko‘rgim kelayotgandi.
– Yorqul, ho‘, Yorqul!

Bu tovush tushimdami, tushimdami ekanini bilmay yotaverdim.

Biroq otamning uy tomondan:
– O, hoy, kim, Bekpo‘l, kimsan? – deb baqirib uyg‘onishidan hushimga keldim.

– Yorqul, bandalik bo‘pqoldi, Sapuvra…
– O‘h, dunyosi… – deb otamning o‘tirib olganini ko‘rdim.

– Bevafo dunyo ekan, jo‘ra, kim o‘ylab ham edi, yayrab-yashnab gapirib o‘tirgan joyida joni chiqib ketibdi, – dedi Bekbo‘l amaki. So‘ng eshagini qayirib jo‘nayberdi.

Tavba, xolamning og‘ziga lafz solgan kim ekan? Aytgan kunidan beri bir kun ham kechikmadi-ya. Enam kuya-kuya yetmish sakkizga, bobom kuya-kuya sakson to‘rtga kirib foniy dunyo bilan xo‘shlashdilar. Onam sakson ikkiga kirdi.

Biz aytgan gaplar esa eski zamonning, qirq yil oldingi davrning hangomasi. Qirq yilda ajal bularga bemavrid tahdid qilmadi.
Xolamning zorlig‘idanmikan?… Yo sharofatidan…

13.09.2012