Xurshid Davron. Mirzo Bobur pirlari. Ikkinchi maqola. Mavlono Abdulloh Qozi.

999

   Бобур мирзонинг ёшлигидаги илк пири Хожа Мавлоно Абдуллоҳт Қози бўлиб, «Бобурнома»да ёзилишича, бу зот Шайх Бурҳониддин Қилич авлодидан ва Хожа Аҳрори Валининг халифаларидан бўлган. Хожа Аҳрор Вали вафот этганларидан сўнг, Бобур мирзонинг отаси Умаршайх мирзо  Хожа Мавлоно Қозини пир тутган. Шунинг учун ёш Бобур мирзо ҳам отаси вафотидан сўнг ушбу муршидни пир ва устоз деб билган.

Хуршид Даврон
МИРЗО БОБУР ПИРЛАРИ
Иккинчи мақола
06

02Биринчи мақолада  Бобур мирзо умр бўйи эътиқоду эътимод этган ҳазрат Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор ҳақида ёзган бўлсак, энди улуғ шоир ва саркардага болалик палласидан таянч бўлган, унинг сарсон-саргардонлик кезларида мадад берган, шу йўлда шаҳид кетган Хожа Мавлонойи Муҳаммад Қозий билан Бобур мирзо Мовароуннаҳрда иродатига кирган, Ҳиндистонда экан, гоҳ нома, гоҳ элчи юбориб маънавий кўмак, дуо-ю фотиҳа олган Махдуми Аъзам ҳақида ҳикоя қилишни мақсад қилдик. Бироқ, бу икки улуғ сиймо ҳақида ҳикоя бошлашдан аввал Туркистон тасаввуф тарихида сезиларли из қолдирган Султон Бурҳониддин Қилич хусусида маълумот бермоқчимиз, зеро, бу муборак зот бизнинг мақсадимизга сабаб бўлган икки зотнинг бобокалонидир.

Бобур мирзо ўз китобида Хожа Мавлоно Қози ҳақида ёзар экан, ушбуни қайд этади:»Хожа Мавлонойи Қозийнинг оти Абдуллоҳдир. Ота тарафидин насаби Шайх Бурҳониддин Қиличқа мунтаҳи бўлур. Она тарафидин Султон Илик Мозийға етар. Фарғона вилоятида бу табақа муқтадо ва шайхулислом ва қози бўла келгандурлар…» Махдуми Аъзам эса «Рисолаи тарихи вафоти шайхон («Шайхлар вафоти тарихи рисоласи»), «Рисолаи оламия»да Шайх Бурҳониддин Қилич ҳақида ёзар экан, ўзини беш пушт билан шайхга уланишини таъкидлаб, «Бобокалоним» деб фахрланади.

Султон Бурҳониддин Қилич ҳақида мухтасар бўлса-да, «Матлаб ат-толибин», «Маноқиби Махдуми Аъзам», «Жомеъ ул-мақомот», «Мулҳакот ас-суроҳ» номли асарларда ривояту нақллар мавжуд. Ривоят қилишларича, ҳазрати Абу Толиб авлодидан бўлмиш Сайид Камолиддин Мадинани тарк этиб, Мовароуннаҳрга келган экан. Бир куни у сув ёқасида дам олишга тўхтаганида Фарғона ва Ўзган подшоҳи Султон Илик Мозий хабар топиб, «Мабодо сайидзодага ҳурматсизликка йўл қўйилмасин» деган ниятда, уни ҳузурига  чорлаб  одамларини жўнатган экан. Сайид Камолиддин уларга: «Мен бир қаландар кишиман, аҳлуллоҳ дарди билан бу диёрга келганман — подшоҳларингга ишим йўқ!», — деб боришни истамабди. Бу гапни эшитган подшоҳ яна одам юбориб, унинг ҳузурига ўзи бориши учун рухсат тилабди. Шунда сайидзода: «Подшоҳларинг дарвешлар суҳбатига мойил экан, ўзим борурман», — деб. Султон Илик Мозий ҳузурига етиб борибди. Подшоҳ уни иззат-икром билан кутиб олибди ва анча вақт ўтгач, ўз қизини сайидзодага никоҳлаб берибди. Яна бир муддат ўтиб, Сайид Камолиддин хотинини олиб она юртига — Мадинага қайтибди ва кўп ўтмай дунёдан кўз юмибди. Ўлими олдидан хотинига туғилажак фарзандининг исмини Султон Бурҳониддин қўйишни васият қилган экан.

Ровийларнинг қайд этишларича, Султон Бурҳониддин тўққиз ёшга тўлганда онаси билан Фарғонага қайтган. Бобосининг вафотидан кейин тахтга чиқиб, бир қанча муддат эл-улусга адолат эшигини очиб, адлу-шафқатлар қилган экан. Аммо қонида дарвешлик, сўфийлик ғолиб келган ёш подшоҳ, худди ҳазрат Иброҳим Адҳамдек, тожу тахтдан воз кечиб, узлатни ихтиёр қилибди. Муршид излаб Хўжандга — ўша замоннинг энг забардаст тасаввуф арбоби Шайх Маслаҳатуддин Хўжандий (Уни Бадъеуддин Нурий ҳам дейдилар) даргоҳига бориб, кўп вақт мулозимат қилди. Устозининг вафотидан кейин (Тахминан 1221 йил)  Ўзганга қайтиб, халқни Ҳақ маърифати йўлига чорлаган ва ўша ерда оламдан ўтган. Қабри Ўзган шаҳри яқинидаги Мусофир Ота қабристонидадир.

Султон Бурҳониддин ислом оламида Шайх Бурҳониддин Қилич номи билан машҳур. Унга «Қилич» лақабининг берилиши сабаблари хусусида бир қатор ривоятлар мавжуд.

Эмишким, бир куни азиз кишилардан бири Султон Бурҳониддиннинг нима сабабдан тожу тахтдан воз кечиб, узлатни танлагани сабабини билиш мақсадида унинг хонақоҳсига боради. Салом бериб кирган кишининг ниятини илғаган шайх каромат кўрсатади. Азиззоданинг кўз ўнгида бир қилич пайдо бўлиб, ҳар томондан учган чивинлар унинг дамига урилиб, иккига бўлинар экан. Ҳайратдан оғиз очиб қолган кишига қараб, шайх:»Чивинлар айбдорми ё қиличми?» деганида, ҳалиги киши ўрнидан туриб, узр айтиб тавба қилган экан. Мана шу воқеа сабаб шайх «Қилич» лақабини олган экан.

Жамолиддин Қарший (1230 йилда туғилган) қаламига мансуб «Мулҳақат ас-Суроҳ» асарида ҳам Шайх Бурҳониддин Қилич ал-Ўзгандий ҳақида маълумотлар ва унинг азамати қудратли бўлгани ифодаланган ҳикоятлар келтирилган. Махдуми Аъзамнинг ёзишича, Шайх Бурҳониддин соҳиби қудрат бўлган, агар қуруқ хасга боқса, у дарҳол кўкарган. Кўҳна китоблар шайхнинг ўша даврнинг улуғ пешволари Хожа Абулқосим Гургоний ва Хожа Юсуф Ҳамадонийлар билан суҳбатдош бўлганини ҳам ҳикоя қиладилар.

 

II. ХОЖА МАВЛОНО АБДУЛЛОҲ ҚОЗИ

02

«Бобурнома»га асослансак, мавлоно Муҳаммад Қозий сўнгги йилларда Бобур мирзонинг отаси, Андижон ҳукмдори Умаршайх мирзонинг даргоҳида, унинг энг садоқатли кишиси, подшоҳнинг пири муршиди мақомида  бўлган. Шу сабабдан ҳам Умаршайх мирзонинг  фожиали ҳалок бўлиши, Султон Аҳмад мирзонинг Андижонга қўшин тортиши билан бошланган таҳликали кунларда Бобур мирзога кўмакка келган дастлабки кишилардан бири бўлди. Бобур мирзо ўша кунларни эслаб ёзади: «Хожа Мавлонойи Қозиким, Султон Аҳмад Қозининг ўғли ва Шайх Бурҳониддин Қиличнинг наслидур, она тарафидин Султон Илик Мозийға етар, анинг хонаводалари ул вилоятга (яъни Фарғона вилоятида) марже ва шайхулислом йўсунлуқ бўла келгандур, … қўрғон ичидаги беклар бу хабарни топиб, Хожа Муҳаммад Дарзийниким, Умаршайх мирзонинг бойруси ва бир қизининг аткаси эди, йибориб ул дағдағаларни буларнинг хотиридин рафъ қилиб, Номозгоҳга ёвуқ етган маҳалда мени олиб ёнди. Келиб аркка тушдум. Хожа Мавлонойи Қозий ва беклар менинг қошимда келиб, сўз ва кенгашни бир ерга қўюб, қўрғоннинг бурж ва борусининг забт ва работиға машғул бўлдилар…

Султон Аҳмад мирзо Ўратепада ва Хўжанд ва Марғилонни олиб келиб, Андижоннинг тўрт йиғочида Қубоға тушти… Хожа Қозини ва Узун Ҳасан Хожа Ҳусайнни элчиликка… йиборилди».

Ўша кундан бошлабоқ, мавлоно Муҳаммад Қозий ўн икки яшар темурийзодага раҳнамо бўлиб, суянчиқсиз қолган Бобур мирзо учун энг оғир паллаларда таянч бўлди.

1497 йил ноябрининг охирида Самарқандни илк марта эгаллаган Бобур мирзо бир-икки ой ўтмасданоқ танг аҳволда қолди. Самарқанд узоқ қамал қилингани сабабидан шаҳарга кирган Андижон қўшини танқислик торта бошлади. Оқибатда, бекларнинг айримлари Андижонга қочиб кетдилар. Ноилож қолган Бобур мирзо қочоқларни инсофга чақириш учун мавлоно Муҳаммад Қозийни Андижонга юборади.

Андижонга қочган беклар — Султон Аҳмад Танбал, Узун Ҳасан тил бириктириб хиёнат йўлига ўтдилар. Икки хиёнаткор бек Самарқанддан ўлжасиз қайтган  бекларни ҳам, қочқин  навкарларни ҳам ўз томонларига оғдириб Бобур мирзонинг иниси Жаҳонгир мирзога Андижон тахтини олиб бермоққа қасдландилар. Андижонга етиб борган мавлоно Муҳаммад Қозий вазиятнинг қалтислигини кўриб, юриш бошида Андижонда Бобур мирзо томонидан қолдирилган навкарлар ҳам исёнчилар томонига ўтиб кетмаслиги учун ўн саккиз минг қўйни қўрғонидаги қўшинга улашди. Шу билан бирга, у кетма-кет мактуб ёзиб, Бобур мирзони Андижонга қайтишга даъват қилди.

Бобур мирзо бу ҳақда ёзади:»Муҳосара муддатида менинг волидаларимдин ва Хожа Қозидин муттасил бу мазмун била хатлар келур эдиким, бизларни мундоқ муҳосара қилибтурлар:»Агар келиб фарёдимизға етмасангиз иш вубол бўлғусидур. Самарқанд  Андижон кучи била олилиб эди. Агар Андижон иликта бўлса, яна тенгри рост келтурса, Самарқандни иликласа бўлур». Мутаоқиб бу мазмун била хатлар келди…»

Худди ўша кунлари, ёлғиз қолиш  қўрқувиданми ёки бошқа бир сабабданми, Бобур мирзонинг аҳволи оғирлашиб, тўшакда ётиб қолди. Қолаверса, она кўкси исини унутишга улгурмаган ўн беш ёшли амирзода ўз волидасининг тақдиридан ҳам чўчиб қолган эди. Нима бўлгандаям, ота бир жигари бўлса-да, Жаҳонгир мирзонинг онаси бошқа эди. Шундай экан, зулм йўли очиқ турарди.

Андижондан хат келиш тўхтамасди: «Чун оналаримдинким, онам ва онамнинг онаси Эсан Давлатбегим бўлғай, яна УСТОД ва ПИРИМДИНКИМ, ХОЖА МАВЛОНОЙИ ҚОЗИ БЎЛҒАЙ, бу навъ хатлар келиб, мундоқ эҳтимом била тилағайлар, не кўнгул била киши турғай».

Шу сабабдан ҳам Бобур мирзо Самарқанд тахтига ўтирганига роса юз кун бўлганда — 1498 йил февралида шаҳарни тарк этиб, Андижонга қараб отланди. Унинг бир ҳовучлик қўшини жадал юриб, бир ҳафта деганда Хўжандга етди. Бу ерга етган Бобур мирзони даҳшатли хабар кутарди:»Ўшул куни Андижондин бир киши бу хабарни келтурдиким, етти кун мундин бурун, ўшул шанбаким, биз Самарқанддин чиқибтурбиз, ўшул шанба Али Дўст Тоғойи (Бу одамни Бобур Андижонга ҳоким қилиб қолдирган эди.) Андижон қалъасини мухолифларға берибтур…» Яна неча кун ўтиб Бобур мирзо навбатдаги машъум хабарни олди:»Андижонни олғондин сўнг менинг Хўжанд келганимни эшитиб, Хожа Мавлонойи Қозини арк дарвозасида беиззатона осиб шаҳид қилдилар».

Бобур мирзо пир ва устозини эслаб, хотирасини шундай якунлайди:»Хожа Қози ҳазрати Хожа Убайдуллоҳнинг муриди эди. Алардин тарбият топиб эди. Хожа Қозининг валилиғида менинг ҳеч шакким йўқтур. Қайси иш валоятқа мундин яхшироқ далилдурким, аларға қасд қилғонлардин оз фурсатта осор ва аломат қолмади. Хожа Қози ажаб киши эди. Қўрқмоқ анда асло йўқ эрди. Онча далер киши кўрилган эмас. Бу сифат ҳам валоят далилидур. Сойир эл ҳар неча баҳодир бўлса, андак дағдағаси ва таваҳҳуми бўлур. Хожада асло дағдаға ва таваҳҳум йўқ эди. Хожанинг воқеасидин сўнг Хожаға мансуб эллар мисли навкар ва чокар ва аймоқ ва аҳшомни тамом туттуруб талаттилар».

02

Хожа Мавлоно Абдуллоҳ Қозий каби Хожа Аҳрори Валининг асҳобларидан бўлмиш Хожа Мавлоно Муҳаммад ибн Бурҳониддин   851 (1447—48)  йили Самарқандда туғилган.  Бу зот ҳақида унинг шогирди, Мирзо Бобурнинг жияни Мирзо Ҳайдар ўзининг  «Тарихи Рашидий» асарида шундай маълумот беради: «Ҳазрат Мавлононинг исми Муҳаммад ибн Бурҳониддин эди. У кишининг отаси Мискин Самарқандий Қози Имомиддиннинг яқин кишилари жумласидан бўлгани сабабли у Мавлоно Муҳаммад Қози номи билан танилган эди. Илмлар таҳсил қилганидан кейин у кишида Худо йўлида дарвиш бўлмоқ нияти туғилди…»

Хожа Мавлоно Муҳаммад ибн Бурҳониддин  ўзининг «Силсилат ул-орифин ва тазкират ус-содиқин» асарида Хожа Аҳрори Валий мулозиматида ўн икки йил бўлганини қайд этган. Унинг ҳикоя қилишича, у мавлоно Неъматиллоҳ деган киши билан илм олиш мақсадида Самарқанддан Ҳиротга отланади ва Шодмон дарасига етганда, ҳавонинг исиб кетгани сабабли улар соя жойда паноҳ топадилар. Шом пайти Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор ҳам ўша манзилга етиб боради. Мавлоно Муҳаммад Қозий ўша заҳот унинг ҳузурига боради. Хожа ундан:»Сен қаерликсан? — деб сўрагач, мавлоно самарқандлик эканини билдиради. Хожа Аҳрор кўп ҳикоятларни уларга нақл қилади ва шу жумладан мавлоно Қозийнинг нима мақсадда Самарқанддан Ҳирот томонга йўл олганини айтиб беради. Унинг бу башоратидан ҳайратда қолган Муҳаммад Қозий Хожага эътиқод қилади. Хожа Аҳрор унга Ҳиротга боришдан мақсад илм олиш бўлса, уни Бухорода ҳам олиш мумкинлигини тушунтиради ва йўлдан қайтишни тавсия этади. Шунга қарамай, мавлоно Қозий йўлини давом эттиришини хоҳлайди ва яна ижозат олиш мақсадида Хожанинг олдига боради. Хожа Аҳрор ундан:»Ростини айтгин, Ҳиротга дарвешлик учун борасанми ё илм таҳсил учунми?» — деб сўраганда, мавлоно Неъматуллоҳ:»Дарвешлиги кучлилик қилиб илм олиш талаботини беркитиб қўйган», дейди. Шунда Хожа Аҳрор табассум қилиб мавлоно Қозийнинг қўлидан ушлаб боғ томон боради. Мавлоно Қозий эслайди:»қўлимни Ҳазрати ушлаган ҳамон ўзимдан ғайб урдим ва бир неча муддатдан сўнг ўзимга келдим». Ҳазрати Эшон айтадилар:»Сенга бир мактуб бераманким уни қўлингда тут ва уни ўқиёлмасанг ҳам яхши сақлаки, шояд у сенга ҳақиқатдур», сўнг бизга боришга рухсат бердилар ва фотиҳа бериб ўзлари отга миндилар ва биз Бухоро томон йўл олдик. Анча юриб эрдикки, орқамиздан бир пиёда киши югуриб келди ва Хожа айтган мактубни менга берди. Бу мактубни ўғиллари Хожа Калонға ёзган эрканлар ва унда:»Бу мактубни олиб борувчининг аҳволидан воқиф бўлинг. Асло йўл қўймангизгим, бекорлик қилса ва ҳар кимга тобеълик қилса», — дейилган эркан. Бухорога етишганча олтита эшакни алмаштирдик. Бухорога етиш билан кўз оғриғига дучор бўлдим ва неча кун сафарга чиқолмадим. Неча маротаба сафарга отланиш қасди қилинса, шунча маротаба қаршиликларга дуч келар эдим. Охири безгак касалига дучор бўлдим ва сафар қилиш фикрини бир томонга йиғиштириб қўйдим. Менда Тошкандга бориш иштиёқи пайдо бўлди ва Тошкентга бориб Шайх Илёс лангарига бормоқчи бўлиб уловимни ва унда ортилган китобларни ошнолардан бирига бердим. Шайх Илёс дарвешларидан бирор кишини кўриш мақсадида бозорга кирдим ва унда бир кишини учратдимки, у мени Шайх Илёс лангарига олиб бормоқчи бўлди. Уловимни олиш учун келиб эрдим, ул киши менга:»Уловинг хуржинлари билан йўқолди», деб жавоб қайтарди. Изтироб чекиб бир четга чиқиб ғамгин ҳолда ўлтирдим ва ҳаёлимда Хожагон тоифасини аҳли кўб рашклидурлар, мен эса уларни қўйиб ўзга шайх зиёратига бормоқчиман, эҳтиёт бўлишим керакки, мабодо бошқа зарар тегмаса» — деб ўйлаган ҳам эрдимки, қулоғимга бир товуш келди:»Сенинг эшагинг топилди. Бошимни кўтариб қарасам, эшагим ҳозир бўлиб турибди. Ул ошнам менга:»Мен ҳам ҳайратдаман, шундай олдимда турган уловинг бирдагина кўздан ғойиб бўлди», дер эди. Шу заҳоти уловимни миниб Самарқанд томонга йўл олдим ва Илёс Шайх лангарига боришдан ўзимни тутдим. Самарқандга Ҳазрати Эшон мулозиматларига кириб эрдим. Эшон:»Хуш келибсан, менга маълум бўлдиким, сен ўз ўйлаганингдан қайтибсан», — деб табассум қилдилар. Ўша кундан бошлаб мавлоно Қозий Хожа Аҳрор иродатига кириб, унга муридлик қилади.

У узоқ муддат устози қўлида тарбия топиб, пирининг ўша замондаги фаолиятига бевосита иштирок этиб, унинг муносиб ёрдамчисига айланади. Бу ўринда Маҳдуми Аъзам рисолаларидан бирида қайд этилган нақлни эсламоқ жоиз. Нақл фақат пир ва муршид фаолияти ҳақидагина эмас, шунингдек нақшбандия тариқатининг ибратли бир амали ҳақида ҳамдир.

«Бир маротаба ҳазрати Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор Тошканд шаҳрига келиб эрдилар, рамазон ойи эрди, — деб ҳикоя қилади мавлоно Муҳаммад Қозий, — фақир ҳам ўз кучим бирла ҳазрати эшон ҳамроҳлигида келиб эрдим. Шул пайтда Шоҳбекхон (Муҳаммад Шайбонихон)  Туркистонни ишғол қилган эрдики, унинг тамоми мардуми оч-яланғоч Тошкандга келиб эрдилар.

Ҳазрати Эшон /Хожа Аҳрор/менга айтдиларки:»Хоҳларманки, оч қолган туркистонликларни қорнини тўйғизсам ва сен бу хизматда қойим бўлсанг». Фақир Эшоннинг олий ишоратлари бирла хизматда бўлдим. Ҳар кеча етти юз нон ёпиб ва етти юз қўй сўйдириб ош пиширтирар эрдим ва саҳаргача таом емоққа ҳам фурсатим йўқ эрди. Ўз хотиримдан ўтказдимки:»Сенинг ишинг энди фақат шу бўлиб, тариқат ишлари, талаботи четда қолдиму?»

Филҳол (ўша лаҳза)  бир мулозим келиб, эшоннинг ҳузурларига боришимни айтди. Ҳазратнинг олдиларига бориб эрдим, ул киши менга боқиб:»Эй фарзанд, шуни билгинким, тариқат бирлан машғулликдан ташқари, тариқат йўлида савоб иш қилиш Худонинг файзидан бебаҳра қолдирмагай!» Англадимки, менинг хотирим (ўйлаганларим)  Эшонга аён бўлган экан. Ўша он тавба келтириб, пушаймон бўлдим…»

Нақлларга қараганда, мавлоно Муҳаммад Қозий устозининг амри билан Тошкентга келиб, бир қанча вақт шу ерда яшайди. Шу сабабдан уни Шоший деб ҳам тилга оладилар. У Тошкентдалигида, замон ўтиб Маҳдуми Аъзам номи билан машҳур бўлган  Сайид Аҳмад Жалолиддин Косонийни шогирдликка қабул қилади.

Хожа Аҳрори Валийнинг вафотидан сўнг (1490 й.)  нақшбандия хонадонига пешволик қилган Мавлоно Муҳаммад Қозийга ўтади. Нақлларга кўра, у кўп ўтмай Самарқандда бошланган тўс-тўполонлардан қочиб, яна Тошкентга қайтиб, устозининг ер-мулки бўлмиш Фаркатда истиқомат қилади. Махдуми Аъзам тилидан айтилган ривоятларнинг бирида келтирилишича, Тошкент хони, Бобур мирзонинг тоғаси бўлмиш Султон Маҳмудхон мавлоно ҳузурига одам юбориб, «рисолатга (элчиликка) қобилияти кишини анинг салотинига юбориш»ни илтимос қилганда, Мавлоно Муҳаммад Қозийнинг ўзи бу ишга отланади.

Шайбонийхон ҳукмронлиги даврида (1500—1510) ҳам унинг обрў-эътибори юқори бўлган. Китобларда Шайбонийхоннинг укаси, ўша пайтдаги Бухоро ҳокими бўлмиш Маҳмуд Султон унга мурид бўлгани ҳақида маълумотлар қолган. 1512 йили  Мирзо Бобурга кўмакка келган Шоҳ Исмоил қўшини — қизилбошлар Мовароуннаҳрга бостириб кирганида Мавлоно Муҳаммад Қози Андижон тарафга кетади ва Ахси шаҳрида ўрнашиб қолади. Менимча, у Мирзо Бобурнинг қизилбошларни ёрдамга чақириб, хато иш қилганини англагани учун шундай йўл тутганга ўхшайди. Кейинчалик,аниқроғи, вафотидан сал олдинроқ шайбоний Севинчикхон таклифи билан Тошкентга боради ва 922 (1515/1516) йили вафот этади.

Унинг қабри устози ёнида — Самарқандда, Хожа Аҳрори Валий марқадининг олдидадир. Бу хусусда муаррих Абу Тоҳирхожа «Самария» асарида шундай маълумот беради: «Мавлоно Муҳаммад Қози  хожа мозорининг ёнида кўмилган, қабри хожа мозорининг қуйисида, жануб томонда, хожа оёғининг тушма-тушидадир. Мавлоно қабрининг устида дарё қирларидан майда қайроқ тошлар (келтириб) тўкканлар ва уларнинг қабри нишонаси ҳам шудир».

ДАВОМИ БОР
08

Xurshid Davron
MIRZO BOBUR PIRLARI
Ikkinchi maqola
06

02

Bobur mirzo o’z kitobida Xoja Mavlono Qozi haqida yozar ekan, ushbuni qayd etadi:»Xoja Mavlonoyi Qoziyning oti Abdullohdir. Ota tarafidin nasabi Shayx Burhoniddin Qilichqa muntahi bo’lur. Ona tarafidin Sulton Ilik Moziyg’a yetar. Farg’ona viloyatida bu tabaqa muqtado va shayxulislom va qozi bo’la kelgandurlar…» Maxdumi A’zam esa «Risolai tarixi vafoti shayxon («Shayxlar vafoti tarixi risolasi»), «Risolai olamiya»da Shayx Burhoniddin Qilich haqida yozar ekan, o’zini besh pusht bilan shayxga ulanishini ta’kidlab, «Bobokalonim» deb faxrlanadi.

Sulton Burhoniddin Qilich haqida muxtasar bo’lsa-da, «Matlab at-tolibin», «Manoqibi Maxdumi A’zam», «Jome’ ul-maqomot», «Mulhakot as-suroh» nomli asarlarda rivoyatu naqllar mavjud. Rivoyat qilishlaricha, hazrati Abu Tolib avlodidan bo’lmish Sayid Kamoliddin Madinani tark etib, Movarounnahrga kelgan ekan. Bir kuni u suv yoqasida dam olishga to’xtaganida Farg’ona va O’zgan podshohi Sulton Ilik Moziy xabar topib, «Mabodo sayidzodaga hurmatsizlikka yo’l qo’yilmasin» degan niyatda, uni huzuriga chorlab odamlarini jo’natgan ekan. Sayid Kamoliddin ularga: «Men bir qalandar kishiman, ahlulloh dardi bilan bu diyorga kelganman — podshohlaringga ishim yo’q!», — deb borishni istamabdi. Bu gapni eshitgan podshoh yana odam yuborib, uning huzuriga o’zi borishi uchun ruxsat tilabdi. Shunda sayidzoda: «Podshohlaring darveshlar suhbatiga moyil ekan, o’zim borurman», — deb. Sulton Ilik Moziy huzuriga yetib boribdi. Podshoh uni izzat-ikrom bilan kutib olibdi va ancha vaqt o’tgach, o’z qizini sayidzodaga nikohlab beribdi. Yana bir muddat o’tib, Sayid Kamoliddin xotinini olib ona yurtiga — Madinaga qaytibdi va ko’p o’tmay dunyodan ko’z yumibdi. O’limi oldidan xotiniga tug’ilajak farzandining ismini Sulton Burhoniddin qo’yishni vasiyat qilgan ekan.

Roviylarning qayd etishlaricha, Sulton Burhoniddin to’qqiz yoshga to’lganda onasi bilan Farg’onaga qaytgan. Bobosining vafotidan keyin taxtga chiqib, bir qancha muddat el-ulusga adolat eshigini ochib, adlu-shafqatlar qilgan ekan. Ammo qonida darveshlik, so’fiylik g’olib kelgan yosh podshoh, xuddi hazrat Ibrohim Adhamdek, toju taxtdan voz kechib, uzlatni ixtiyor qilibdi. Murshid izlab Xo’jandga — o’sha zamonning eng zabardast tasavvuf arbobi Shayx Maslahatuddin Xo’jandiy (Uni Bad’euddin Nuriy ham deydilar) dargohiga borib, ko’p vaqt mulozimat qildi. Ustozining vafotidan keyin (Taxminan 1221 yil) O’zganga qaytib, xalqni Haq ma’rifati yo’liga chorlagan va o’sha yerda olamdan o’tgan. Qabri O’zgan shahri yaqinidagi Musofir Ota qabristonidadir.

Sulton Burhoniddin islom olamida Shayx Burhoniddin Qilich nomi bilan mashhur. Unga «Qilich» laqabining berilishi sabablari xususida bir qator rivoyatlar mavjud.

Emishkim, bir kuni aziz kishilardan biri Sulton Burhoniddinning nima sababdan toju taxtdan voz kechib, uzlatni tanlagani sababini bilish maqsadida uning xonaqohsiga boradi. Salom berib kirgan kishining niyatini ilg’agan shayx karomat ko’rsatadi. Azizzodaning ko’z o’ngida bir qilich paydo bo’lib, har tomondan uchgan chivinlar uning damiga urilib, ikkiga bo’linar ekan. Hayratdan og’iz ochib qolgan kishiga qarab, shayx:»Chivinlar aybdormi yo qilichmi?» deganida, haligi kishi o’rnidan turib, uzr aytib tavba qilgan ekan. Mana shu voqea sabab shayx «Qilich» laqabini olgan ekan.

Jamoliddin Qarshiy (1230 yilda tug’ilgan) qalamiga mansub «Mulhaqat as-Suroh» asarida ham Shayx Burhoniddin Qilich al-O’zgandiy haqida ma’lumotlar va uning azamati qudratli bo’lgani ifodalangan hikoyatlar keltirilgan. Maxdumi A’zamning yozishicha, Shayx Burhoniddin sohibi qudrat bo’lgan, agar quruq xasga boqsa, u darhol ko’kargan. Ko’hna kitoblar shayxning o’sha davrning ulug’ peshvolari Xoja Abulqosim Gurgoniy va Xoja Yusuf Hamadoniylar bilan suhbatdosh bo’lganini ham hikoya qiladilar.

II. XOJA MAVLONO ABDULLOH QOZI

02

«Boburnoma»ga asoslansak, mavlono Muhammad Qoziy so’nggi yillarda Bobur mirzoning otasi, Andijon hukmdori Umarshayx mirzoning dargohida, uning eng sadoqatli kishisi, podshohning piri murshidi maqomida bo’lgan. Shu sababdan ham Umarshayx mirzoning fojiali halok bo’lishi, Sulton Ahmad mirzoning Andijonga qo’shin tortishi bilan boshlangan tahlikali kunlarda Bobur mirzoga ko’makka kelgan dastlabki kishilardan biri bo’ldi. Bobur mirzo o’sha kunlarni eslab yozadi: «Xoja Mavlonoyi Qozikim, Sulton Ahmad Qozining o’g’li va Shayx Burhoniddin Qilichning naslidur, ona tarafidin Sulton Ilik Moziyg’a yetar, aning xonavodalari ul viloyatga (ya’ni Farg’ona viloyatida) marje va shayxulislom yo’sunluq bo’la kelgandur, … qo’rg’on ichidagi beklar bu xabarni topib, Xoja Muhammad Darziynikim, Umarshayx mirzoning boyrusi va bir qizining atkasi edi, yiborib ul dag’dag’alarni bularning xotiridin raf’ qilib, Nomozgohga yovuq yetgan mahalda meni olib yondi. Kelib arkka tushdum. Xoja Mavlonoyi Qoziy va beklar mening qoshimda kelib, so’z va kengashni bir yerga qo’yub, qo’rg’onning burj va borusining zabt va rabotig’a mashg’ul bo’ldilar…

Sulton Ahmad mirzo O’ratepada va Xo’jand va Marg’ilonni olib kelib, Andijonning to’rt yig’ochida Qubog’a tushti… Xoja Qozini va Uzun Hasan Xoja Husaynni elchilikka… yiborildi».

O’sha kundan boshlaboq, mavlono Muhammad Qoziy o’n ikki yashar temuriyzodaga rahnamo bo’lib, suyanchiqsiz qolgan Bobur mirzo uchun eng og’ir pallalarda tayanch bo’ldi.

1497 yil noyabrining oxirida Samarqandni ilk marta egallagan Bobur mirzo bir-ikki oy o’tmasdanoq tang ahvolda qoldi. Samarqand uzoq qamal qilingani sababidan shaharga kirgan Andijon qo’shini tanqislik torta boshladi. Oqibatda, beklarning ayrimlari Andijonga qochib ketdilar. Noiloj qolgan Bobur mirzo qochoqlarni insofga chaqirish uchun mavlono Muhammad Qoziyni Andijonga yuboradi.

Andijonga qochgan beklar — Sulton Ahmad Tanbal, Uzun Hasan til biriktirib xiyonat yo’liga o’tdilar. Ikki xiyonatkor bek Samarqanddan o’ljasiz qaytgan beklarni ham, qochqin navkarlarni ham o’z tomonlariga og’dirib Bobur mirzoning inisi Jahongir mirzoga Andijon taxtini olib bermoqqa qasdlandilar. Andijonga yetib borgan mavlono Muhammad Qoziy vaziyatning qaltisligini ko’rib, yurish boshida Andijonda Bobur mirzo tomonidan qoldirilgan navkarlar ham isyonchilar tomoniga o’tib ketmasligi uchun o’n sakkiz ming qo’yni qo’rg’onidagi qo’shinga ulashdi. Shu bilan birga, u ketma-ket maktub yozib, Bobur mirzoni Andijonga qaytishga da’vat qildi.

Bobur mirzo bu haqda yozadi:»Muhosara muddatida mening volidalarimdin va Xoja Qozidin muttasil bu mazmun bila xatlar kelur edikim, bizlarni mundoq muhosara qilibturlar:»Agar kelib faryodimizg’a yetmasangiz ish vubol bo’lg’usidur. Samarqand Andijon kuchi bila olilib edi. Agar Andijon ilikta bo’lsa, yana tengri rost keltursa, Samarqandni iliklasa bo’lur». Mutaoqib bu mazmun bila xatlar keldi…»

Xuddi o’sha kunlari, yolg’iz qolish qo’rquvidanmi yoki boshqa bir sababdanmi, Bobur mirzoning ahvoli og’irlashib, to’shakda yotib qoldi. Qolaversa, ona ko’ksi isini unutishga ulgurmagan o’n besh yoshli amirzoda o’z volidasining taqdiridan ham cho’chib qolgan edi. Nima bo’lgandayam, ota bir jigari bo’lsa-da, Jahongir mirzoning onasi boshqa edi. Shunday ekan, zulm yo’li ochiq turardi.

Andijondan xat kelish to’xtamasdi: «Chun onalarimdinkim, onam va onamning onasi Esan Davlatbegim bo’lg’ay, yana USTOD va PIRIMDINKIM, XOJA MAVLONOYI QOZI BO’LG’AY, bu nav’ xatlar kelib, mundoq ehtimom bila tilag’aylar, ne ko’ngul bila kishi turg’ay».

Shu sababdan ham Bobur mirzo Samarqand taxtiga o’tirganiga rosa yuz kun bo’lganda — 1498 yil fevralida shaharni tark etib, Andijonga qarab otlandi. Uning bir hovuchlik qo’shini jadal yurib, bir hafta deganda Xo’jandga yetdi. Bu yerga yetgan Bobur mirzoni dahshatli xabar kutardi:»O’shul kuni Andijondin bir kishi bu xabarni kelturdikim, yetti kun mundin burun, o’shul shanbakim, biz Samarqanddin chiqibturbiz, o’shul shanba Ali Do’st Tog’oyi (Bu odamni Bobur Andijonga hokim qilib qoldirgan edi.) Andijon qal’asini muxoliflarg’a beribtur…» Yana necha kun o’tib Bobur mirzo navbatdagi mash’um xabarni oldi:»Andijonni olg’ondin so’ng mening Xo’jand kelganimni eshitib, Xoja Mavlonoyi Qozini ark darvozasida beizzatona osib shahid qildilar».

Bobur mirzo pir va ustozini eslab, xotirasini shunday yakunlaydi:»Xoja Qozi hazrati Xoja Ubaydullohning muridi edi. Alardin tarbiyat topib edi. Xoja Qozining valilig’ida mening hech shakkim yo’qtur. Qaysi ish valoyatqa mundin yaxshiroq dalildurkim, alarg’a qasd qilg’onlardin oz fursatta osor va alomat qolmadi. Xoja Qozi ajab kishi edi. Qo’rqmoq anda aslo yo’q erdi. Oncha daler kishi ko’rilgan emas. Bu sifat ham valoyat dalilidur. Soyir el har necha bahodir bo’lsa, andak dag’dag’asi va tavahhumi bo’lur. Xojada aslo dag’dag’a va tavahhum yo’q edi. Xojaning voqeasidin so’ng Xojag’a mansub ellar misli navkar va chokar va aymoq va ahshomni tamom tutturub talattilar».

02

Xoja Mavlono Abdulloh Qoziy kabi Xoja Ahrori Valining as’hoblaridan bo’lmish Xoja Mavlono Muhammad ibn Burhoniddin 851 (1447—48) yili Samarqandda tug’ilgan. Bu zot haqida uning shogirdi, Mirzo Boburning jiyani Mirzo Haydar o’zining «Tarixi Rashidiy» asarida shunday ma’lumot beradi: «Hazrat Mavlononing ismi Muhammad ibn Burhoniddin edi. U kishining otasi Miskin Samarqandiy Qozi Imomiddinning yaqin kishilari jumlasidan bo’lgani sababli u Mavlono Muhammad Qozi nomi bilan tanilgan edi. Ilmlar tahsil qilganidan keyin u kishida Xudo yo’lida darvish bo’lmoq niyati tug’ildi…»

Xoja Mavlono Muhammad ibn Burhoniddin o’zining «Silsilat ul-orifin va tazkirat us-sodiqin» asarida Xoja Ahrori Valiy mulozimatida o’n ikki yil bo’lganini qayd etgan. Uning hikoya qilishicha, u mavlono Ne’matilloh degan kishi bilan ilm olish maqsadida Samarqanddan Hirotga otlanadi va Shodmon darasiga yetganda, havoning isib ketgani sababli ular soya joyda panoh topadilar. Shom payti Xoja Ubaydulloh Ahror ham o’sha manzilga yetib boradi. Mavlono Muhammad Qoziy o’sha zahot uning huzuriga boradi. Xoja undan:»Sen qaerliksan? — deb so’ragach, mavlono samarqandlik ekanini bildiradi. Xoja Ahror ko’p hikoyatlarni ularga naql qiladi va shu jumladan mavlono Qoziyning nima maqsadda Samarqanddan Hirot tomonga yo’l olganini aytib beradi. Uning bu bashoratidan hayratda qolgan Muhammad Qoziy Xojaga e’tiqod qiladi. Xoja Ahror unga Hirotga borishdan maqsad ilm olish bo’lsa, uni Buxoroda ham olish mumkinligini tushuntiradi va yo’ldan qaytishni tavsiya etadi. Shunga qaramay, mavlono Qoziy yo’lini davom ettirishini xohlaydi va yana ijozat olish maqsadida Xojaning oldiga boradi. Xoja Ahror undan:»Rostini aytgin, Hirotga darveshlik uchun borasanmi yo ilm tahsil uchunmi?» — deb so’raganda, mavlono Ne’matulloh:»Darveshligi kuchlilik qilib ilm olish talabotini berkitib qo’ygan», deydi. Shunda Xoja Ahror tabassum qilib mavlono Qoziyning qo’lidan ushlab bog’ tomon boradi. Mavlono Qoziy eslaydi:»qo’limni Hazrati ushlagan hamon o’zimdan g’ayb urdim va bir necha muddatdan so’ng o’zimga keldim». Hazrati Eshon aytadilar:»Senga bir maktub beramankim uni qo’lingda tut va uni o’qiyolmasang ham yaxshi saqlaki, shoyad u senga haqiqatdur», so’ng bizga borishga ruxsat berdilar va fotiha berib o’zlari otga mindilar va biz Buxoro tomon yo’l oldik. Ancha yurib erdikki, orqamizdan bir piyoda kishi yugurib keldi va Xoja aytgan maktubni menga berdi. Bu maktubni o’g’illari Xoja Kalong’a yozgan erkanlar va unda:»Bu maktubni olib boruvchining ahvolidan voqif bo’ling. Aslo yo’l qo’ymangizgim, bekorlik qilsa va har kimga tobe’lik qilsa», — deyilgan erkan. Buxoroga yetishgancha oltita eshakni almashtirdik. Buxoroga yetish bilan ko’z og’rig’iga duchor bo’ldim va necha kun safarga chiqolmadim. Necha marotaba safarga otlanish qasdi qilinsa, shuncha marotaba qarshiliklarga duch kelar edim. Oxiri bezgak kasaliga duchor bo’ldim va safar qilish fikrini bir tomonga yig’ishtirib qo’ydim. Menda Toshkandga borish ishtiyoqi paydo bo’ldi va Toshkentga borib Shayx Ilyos langariga bormoqchi bo’lib ulovimni va unda ortilgan kitoblarni oshnolardan biriga berdim. Shayx Ilyos darveshlaridan biror kishini ko’rish maqsadida bozorga kirdim va unda bir kishini uchratdimki, u meni Shayx Ilyos langariga olib bormoqchi bo’ldi. Ulovimni olish uchun kelib erdim, ul kishi menga:»Uloving xurjinlari bilan yo’qoldi», deb javob qaytardi. Iztirob chekib bir chetga chiqib g’amgin holda o’ltirdim va hayolimda Xojagon toifasini ahli ko’b rashklidurlar, men esa ularni qo’yib o’zga shayx ziyoratiga bormoqchiman, ehtiyot bo’lishim kerakki, mabodo boshqa zarar tegmasa» — deb o’ylagan ham erdimki, qulog’imga bir tovush keldi:»Sening eshaging topildi. Boshimni ko’tarib qarasam, eshagim hozir bo’lib turibdi. Ul oshnam menga:»Men ham hayratdaman, shunday oldimda turgan uloving birdagina ko’zdan g’oyib bo’ldi», der edi. Shu zahoti ulovimni minib Samarqand tomonga yo’l oldim va Ilyos Shayx langariga borishdan o’zimni tutdim. Samarqandga Hazrati Eshon mulozimatlariga kirib erdim. Eshon:»Xush kelibsan, menga ma’lum bo’ldikim, sen o’z o’ylaganingdan qaytibsan», — deb tabassum qildilar. O’sha kundan boshlab mavlono Qoziy Xoja Ahror irodatiga kirib, unga muridlik qiladi.

U uzoq muddat ustozi qo’lida tarbiya topib, pirining o’sha zamondagi faoliyatiga bevosita ishtirok etib, uning munosib yordamchisiga aylanadi. Bu o’rinda Mahdumi A’zam risolalaridan birida qayd etilgan naqlni eslamoq joiz. Naql faqat pir va murshid faoliyati haqidagina emas, shuningdek naqshbandiya tariqatining ibratli bir amali haqida hamdir.

«Bir marotaba hazrati Xoja Ubaydulloh Ahror Toshkand shahriga kelib erdilar, ramazon oyi erdi, — deb hikoya qiladi mavlono Muhammad Qoziy, — faqir ham o’z kuchim birla hazrati eshon hamrohligida kelib erdim. Shul paytda Shohbekxon (Muhammad Shaybonixon) Turkistonni ishg’ol qilgan erdiki, uning tamomi mardumi och-yalang’och Toshkandga kelib erdilar.

Hazrati Eshon /Xoja Ahror/menga aytdilarki:»Xohlarmanki, och qolgan turkistonliklarni qornini to’yg’izsam va sen bu xizmatda qoyim bo’lsang». Faqir Eshonning oliy ishoratlari birla xizmatda bo’ldim. Har kecha yetti yuz non yopib va yetti yuz qo’y so’ydirib osh pishirtirar erdim va sahargacha taom yemoqqa ham fursatim yo’q erdi. O’z xotirimdan o’tkazdimki:»Sening ishing endi faqat shu bo’lib, tariqat ishlari, talaboti chetda qoldimu?»

Filhol (o’sha lahza) bir mulozim kelib, eshonning huzurlariga borishimni aytdi. Hazratning oldilariga borib erdim, ul kishi menga boqib:»Ey farzand, shuni bilginkim, tariqat birlan mashg’ullikdan tashqari, tariqat yo’lida savob ish qilish Xudoning fayzidan bebahra qoldirmagay!» Angladimki, mening xotirim (o’ylaganlarim) Eshonga ayon bo’lgan ekan. O’sha on tavba keltirib, pushaymon bo’ldim…»

Naqllarga qaraganda, mavlono Muhammad Qoziy ustozining amri bilan Toshkentga kelib, bir qancha vaqt shu yerda yashaydi. Shu sababdan uni Shoshiy deb ham tilga oladilar. U Toshkentdaligida, zamon o’tib Mahdumi A’zam nomi bilan mashhur bo’lgan Sayid Ahmad Jaloliddin Kosoniyni shogirdlikka qabul qiladi.

Xoja Ahrori Valiyning vafotidan so’ng (1490 y.) naqshbandiya xonadoniga peshvolik qilgan Mavlono Muhammad Qoziyga o’tadi. Naqllarga ko’ra, u ko’p o’tmay Samarqandda boshlangan to’s-to’polonlardan qochib, yana Toshkentga qaytib, ustozining yer-mulki bo’lmish Farkatda istiqomat qiladi. Maxdumi A’zam tilidan aytilgan rivoyatlarning birida keltirilishicha, Toshkent xoni, Bobur mirzoning tog’asi bo’lmish Sulton Mahmudxon mavlono huzuriga odam yuborib, «risolatga (elchilikka) qobiliyati kishini aning salotiniga yuborish»ni iltimos qilganda, Mavlono Muhammad Qoziyning o’zi bu ishga otlanadi.

Shayboniyxon hukmronligi davrida (1500—1510) ham uning obro’-e’tibori yuqori bo’lgan. Kitoblarda Shayboniyxonning ukasi, o’sha paytdagi Buxoro hokimi bo’lmish Mahmud Sulton unga murid bo’lgani haqida ma’lumotlar qolgan. 1512 yili Mirzo Boburga ko’makka kelgan Shoh Ismoil qo’shini — qizilboshlar Movarounnahrga bostirib kirganida Mavlono Muhammad Qozi Andijon tarafga ketadi va Axsi shahrida o’rnashib qoladi. Menimcha, u Mirzo Boburning qizilboshlarni yordamga chaqirib, xato ish qilganini anglagani uchun shunday yo’l tutganga o’xshaydi. Keyinchalik,aniqrog’i, vafotidan sal oldinroq shayboniy Sevinchikxon taklifi bilan Toshkentga boradi va 922 (1515/1516) yili vafot etadi.

Uning qabri ustozi yonida — Samarqandda, Xoja Ahrori Valiy marqadining oldidadir. Bu xususda muarrix Abu Tohirxoja «Samariya» asarida shunday ma’lumot beradi: «Mavlono Muhammad Qozi xoja mozorining yonida ko’milgan, qabri xoja mozorining quyisida, janub tomonda, xoja oyog’ining tushma-tushidadir. Mavlono qabrining ustida daryo qirlaridan mayda qayroq toshlar (keltirib) to’kkanlar va ularning qabri nishonasi ham shudir».

DAVOMI BOR

08

(Tashriflar: umumiy 158, bugungi 1)

Izoh qoldiring