Leonardo da Vinchi. Hikoyatlar.

090

Бепоён саҳро устида, сўнгсиз юксакликда учаркан, қақнус олис лашкаргоҳ хилватида ёнаётган гулханни илғади. У буюк ҳаёт синови етганлигини ва тақдир амрига мардона бўйсуниш лозимлигини тушунди.
Қақнус дунёда яшайдиган жами бургутларнинг улуғи, гўзаллик ва патларининг ёрқинлигида ҳам унга тенг келадиган парранда зоти йўқ эди.

005

008Жаҳон маданияти, санъати ва илм-фани тарихида Леонардо да Винчи (1452 – 1519) нафақат Уйғониш даврининг буюк рассоми, ҳайкалтароши, меъмори, балки истеъдодли ихтирочи муҳандис, математик, анатом сифатида ҳам ёрқин из қолдирган.
Леонардо унча катта бўлмаган Винчи шаҳри яқинида дунёга келди. У 14 ёшга тўлганда отаси уни Флоренсияга олиб келади ва Уйғониш даврининг кўпгина маърифатли кишилари қатори ҳар томонлама иқтидор соҳиби, ўз даврининг таниқли рассоми, ҳайкалтароши ва меъмори Андреа Веррокионинг бадиий устахонасига шогирдликка беради. Тез орада Леонардо нафақат тенгқурлари, балки устозини ҳам ортда қолдириб, моҳир рассом бўлиб етишади. Рассомнинг бу қадар тез камол топишида унинг табиатга, атроф муҳитдаги воқеа ва ҳодисаларга нисбатан ўта синчковлиги сабаб бўлди. У ёшлигидан бошлаб хотира дафтари тутиб, унда уйлар ва кўчалар, қир-адирлар ва боғлар, гуллар ва дарахтлар, гўзал қизларнинг юз тузилиши, юзини юваётган мушук, отнинг туёқлари, матонинг букламалари каби деталларни синчковлик ва сабот билан тасвирлаб борди. Ундан ўз ҳаёти давомида битилган 7 минг саҳифага яқин хотира дафтари қолган. Унинг қўлёзмалари орасида учиш аппаратлари, парашют, сув ости кемаси, автомат тўқув станоги каби ажойиб нарсаларнинг лойиҳаларини топдилар. Бир неча юз йиллардан сўнг буларнинг барчаси қайтадан ихтиро этилди. Самолёт пайдо бўлмасдан юз йиллар аввал Леонардо да Винчи қушни эслатувчи учиш аппаратини яратди.
Лекин рассом – Леонардонинг асарларига анчагина бахтли тақдир насиб этди. У яратган асарлардан унинг замондошлари ҳам, уларнинг авлодлари ҳам завқланишган.
Леонардо да Винчи ҳаётининг охирги икки ўн йиллигини дарбадарликда, жойдан жойга кўчиб юриб ўтказишга мажбур бўлди. Шу даврда яратган энг машҳур асари «Мона Лиза» портретидир (бу асарни яна «Жоконда» деб ҳам аташади). Унда шаҳарлик бадавлат аёл бироз жилмайган, хаёлга чўмган, ғамгинроқ ҳолатда тасвирланган. Бу гўзал қиёфага қараб аёлнинг бой ва мураккаб ички дунёсини, унинг ўткир ақлини ҳис этиш мумкин. Мона Лиза табиат манзараси фонида тасвирланган. Олисдаги тоғлар, осмон, дарё ва дарахтлар – буларнинг ҳаммаси енгилгина туман билан қопланган.
Дарбадарликда ҳаёт кечирган рассом умрининг сўнгги йилларини Францияда ўтказди ва Амбауза шаҳри яқинида вафот этди.
Буюк рассомнинг ўлмас асарлари ҳамон келажак авлодларга завқ бағишламоқда. Рассом ижодий меросини ўрганишга бўлган қизиқиш бугун ҳам сўнган эмас. Рассомнинг ҳеч бўлмаганда биргина асарини томоша қилиш учун кишилар соатлаб навбат кутишади.

022

ЛЕОНАРДО ДА ВИНЧИ
ҲИКОЯТЛАР
Русчадан Шафоат Раҳматулло Термизий таржимаси

033

АРСЛОН ВА ҚЎЗИЧОҚ

Бир куни қафасда ётган оч арс­лоннинг олдига энди оёқланган тирик қўзичоқни ташлашди. Кичкинтой шунақа гўл ва оқкўнгил эдики, ҳайвонлар подшоҳидан ҳайиқиш унинг хаёлига ҳам келмади. Уни ўзининг онаси тасаввур қилди, шекилли, фаҳмсиз ишонч билан даҳшатли жунбош тарафга юрди ва катта очилган ёруғ кўзларида меҳр-муҳаббат ва ҳайрат ва беозор бир ювошлик билан унинг пинжига кириб, мўйловларини искаб эркаланди.

Шер бундай оқкўнгил ишончдан қуролсизланди ва уни тилка-пора қилишдан тийилди. У норози пўнғиллай-пўнғиллай биринчи марта оч ухлаб қолди.

ҚУМУРСҚА ВА БУҒДОЙ ДОНИ

Ўримдан сўнг далада қолиб кетган буғдой дони сабрсизлик билан ёмғирни кутарди. Эшик қоқиб келадиган қора қишга қолмай тупроққа чуқурроқ кириб олишни ўйларди. Шошиб ўтаётган қумурсқа уни кўриб қолди. Топилмадан қувониб, ўйлаб ҳам ўтирмай, оғир юкни кўтариб олиб ини тарафга кета бошлади. Юкнинг оғирлигидан қийналса ҳам, кун ёруғида уйга етиб улгуриши учун тўхтовсиз ҳаракат қиларди.

— Нима учун бунча зўр берасан? Мени шу ерга ташлаб кет, — деди буғдой.

— Агар сени ташласам, қишда тамаддисиз қоламиз, — деди қумурсқа, оғир нафас олиб. — Биз кўпмиз, ҳар биримизнинг уйимиздаги заҳирани кўпайтириш мажбуриятимиз бор.

Дон ўйлаб шундай деди:

— Мен сенинг ҳалол меҳнатларингни тушунаман, аммо сен менинг ҳолатимниям тушун-да, ақлли қумурсқасан, мени диққат билан бир эшит!

Бу гапдан кўнглида бир мамнунлик туйган қумурсқа бир муддат нафасни ростлаб олиш учун юкини ерга ташлаб ўтирди.

— Агар билсанг, — деди дон, — менинг вужудимга ҳаётбахш бир куч қамалган ва менинг вазифам — янги ҳаётни пайдо қилиш. Кел, икковимиз дўстларча келишиб бир шартнома тузайлик.

— У қандай шартнома?

— У шундай, сен мени инингга олиб кетмайсан, шу ерга, қадрдон даламга ташлаб кетасан, — деб тушунтирди дон. — Роппа-роса бир йилдан кейин мен сени мукофотлайман.

Қумурсқа ажабланиб ишонқирамай бош чайқади.

— Қадрдон қумурсқа, менга ишон, ҳақ ростни гапиряпман. Ҳозир мендан воз кечиб, айтган муддатгача қолдирсанг, эвазига бир дон эмас, юз дон оласан.

Қумурсқа чаккасини қашлаб: “Бир донга юз дон. Бу эртакларда бўладиган мўъжиза-ку,” — деб мулоҳаза қилди.

— Сен уни қандай қиласан? — деди у кўтаринки бир қизиқиш билан ишонқирамай.

— Менга ишон, — деди дон. — Бу ҳаётнинг сири. Энди эса кичкина чуқурча ковла-да, мени кўм… Ёзда шу жойга қайтиб кел…

Шартлашилган муддатда қу­мурс­қа далага келди. Буғдой дони ўз ваъдасининг устидан чиқди.

ҚОҒОЗ ВА СИЁҲДОН

Ёзув столи устида бир уюм бир хил тоза қоғоз варақлари ётарди. Бир куни улардан бири илмоқли, айлана ва чизиқчали, гажакли ва нуқтали турли жимжимали шакллар билан қопланибди. Кимдир перони олган-да, уни сиёҳ билан ҳўллаб, варақни сўзлар ва расмлар билан тўлдирган, шекилли.

— Мени бундай қулоқ эшитмаган мислсиз хўрлаш сенга нима учун керак бўлди? — деб сўради стол устида турган сиёҳдондан дилабгор ўпкалаб варақ. — Сенинг ювилмас рангинг менинг оқлигимга ҳам, поклигимга ҳам доғ, қоғозлигимга абадий иснод! Бу аҳволда мен энди кимга керакман?

— Хафа бўлма, — деди меҳр билан сиёҳдон. — Сени умуман камситишни ҳам доғ қилишни ҳам исташмаган, фақат керакли битик битишган. Энди сен оддий уюмдаги қоғоз эмас, ёзиқли мактубсан. Шу дамдан эътиборан сен инсон фикрини муҳофаза қиласан ва сенинг асосий вазифанг ҳам, улуғ қудратинг ҳам мана шунда.

Меҳрибон сиёҳдон ҳақ экан. Аллақайси кун ёзув столини йиғиштираётган одам вақт измидан сарғайган, бетартиб сочилиб ётган варақларни кўрди. У уларни ёниб турган каминга ташлаш истагида йиғиштираётганда, бирдан ўша “бағри доғ” варақни пайқаб қолди. Одам заруратсиз чанг босган қоғозларни ташлаб юборди-да, ёзиб тўлдирилган ўша варақни тафаккур номаси сифатида авайлаб, эҳтиёт қилиб стол тортмасига жойлаб қўйди.

ОҚҚУШ

Оққуш эгилувчан бўйнини яна энгаштириб ўзининг сув кўзгусидаги шаклу шамойилига узоқ разм солди… У чарчоғини ва бутун вужудини қақшатаётган қалтироқ боисини энди тушунди. Хайрлашиш фурсати келган эди.

Унинг қалби олис ёшлик йилларидагидай ҳамон гўзал ва қордай оппоқ эди. У ўзининг ўзлик сурати ва сийратини ҳаётнинг ҳамма қийинчиликлари ва синовларидан бедоғ ва покиза сақлаб яшашни уддалади.

Энди алвидо кунини хотиржам ва муносиб кутиб олишга тайёр эди.

У чиройли бўйнини қайириб, оҳиста ва улуғворлик билан бир вақтлар ёз жазирамаси ўтишини пойлайдиган, тагига кириб соя­лашни хуш кўрадиган соҳилдаги қари мажнунтол сари сузиб кетди.

Кеч кирди, кунботар шафағи сокин кўл сувини алвон рангга бўяди.

Атрофга чўккан чуқур оқшом сукунатида оққуш қўшиғи таралди.

Оққуш ҳеч қачон аввал бундай юракдан армонли ва ўта оғриқли соғинч билан куйламаган эди.

У ўзининг табиатга, осмонга, сувга ва ерга бўлган муҳаббатини улуғ илҳом билан куйларди.

— Оққуш куйлаяпти, — дея шивирлашди алвидо ноласидан сеҳр­ланган балиқлар, қушлар ва жами даштлар, ўтлоқлар ва ўрмон жонзотлари. — Бу ўлаётган оққуш қўшиғи.

Бутун борлиққа таралган бу дилбар ва ғамнок қўшиқ қуёшнинг сўнгги нури билан бирга сўнди…

ҚАҚНУС

Бепоён саҳро устида, сўнгсиз юксакликда учаркан, қақнус олис лашкаргоҳ хилватида ёнаётган гулханни илғади. У буюк ҳаёт синови етганлигини ва тақдир амрига мардона бўйсуниш лозимлигини тушунди.

Қақнус дунёда яшайдиган жами бургутларнинг улуғи, гўзаллик ва патларининг ёрқинлигида ҳам унга тенг келадиган парранда зоти йўқ эди.

У қанотларини кенг ёзиб, тунги осмон қаърида улуғвор парвоз қиларкан, сўнг у оҳиста доира ясаб ерга, олов сари пастлай бошлади.

Гулхан устида у олов тили патларини ямлаётганини, оёқ панжалари чарсиллаб куяётганини ҳис қилди. Азалий бурчга содиқ ва азобларга бардошли қақнус қўрқмасдан гулхан ичига қулади.

Олов вишиллаб, чирсиллаб, узоқ бурқсиб ёнди ва ниҳоят ўчди. Бироқ, кўп ўтмай, уюм кул қўрини тешиб чиққан зангор олов тилчаси шамолда тебраниб, тўғри юксакка ўрлади ва унинг зангор олов ранг қанотлари бор эди.

Бу кулда янгидан туғилган, осмони фалакда яна беш юз йил яшайдиган қақнус боласи эди…

 

005

008   Jahon madaniyati, san’ati va ilm-fani tarixida Leonardo da Vinchi (1452 – 1519) nafaqat Uyg’onish davrining buyuk rassomi,  haykaltaroshi, me’mori, balki iste’dodli ixtirochi muhandis, matematik, anatom sifatida ham yorqin iz qoldirgan.
Leonardo uncha katta bo’lmagan Vinchi shahri yaqinida dunyoga keldi. U 14 yoshga to’lganda otasi uni Florensiyaga olib keladi vaUyg’onish davrining ko’pgina ma’rifatli kishilari qatori har tomonlama iqtidor sohibi, o’z davrining taniqli rassomi, haykaltaroshi va me’mori Andrea Verrokioning badiiy ustaxonasiga shogirdlikka beradi. Tez orada Leonardo nafaqat tengqurlari, balki ustozini ham ortda qoldirib, mohir rassom bo’lib yetishadi. Rassomning bu qadar tez kamol topishida uning tabiatga, atrof muhitdagi voqea va hodisalarga nisbatan o’ta sinchkovligi sabab bo’ldi. U yoshligidan boshlab xotira daftari tutib, unda uylar va ko’chalar, qir-adirlar va bog’lar, gullar va daraxtlar, go’zal qizlarning yuz tuzilishi, yuzini yuvayotgan mushuk, otning tuyoqlari, matoning buklamalari kabi detallarni sinchkovlik va sabot bilan tasvirlab bordi. Undan o’z hayoti davomida bitilgan 7 ming sahifaga yaqin xotira daftari qolgan. Uning qo’lyozmalari orasida uchish apparatlari, parashyut, suv osti kemasi, avtomat to’quv stanogi kabi ajoyib narsalarning loyihalarini topdilar. Bir necha yuz yillardan so’ng bularning barchasi qaytadan ixtiro etildi. Samolyot paydo bo’lmasdan yuz yillar avval Leonardo da Vinchi qushni eslatuvchi uchish apparatini yaratdi.
Lekin rassom – Leonardoning asarlariga anchagina baxtli taqdir nasib etdi. U yaratgan asarlardan uning zamondoshlari ham,  ularning avlodlari ham zavqlanishgan.
Leonardo da Vinchi hayotining oxirgi ikki o’n yilligini darbadarlikda, joydan joyga ko’chib yurib o’tkazishga majbur bo’ldi. Shu davrda yaratgan eng mashhur asari «Mona Liza» portretidir (bu asarni yana «Jokonda» deb ham atashadi). Unda shaharlik badavlat ayol biroz jilmaygan, xayolga cho’mgan, g’amginroq holatda tasvirlangan. Bu go’zal qiyofaga qarab ayolning boy va murakkab ichki dunyosini, uning o’tkir aqlini his etish mumkin. Mona Liza tabiat manzarasi fonida tasvirlangan. Olisdagi tog’lar, osmon, daryo va daraxtlar – bularning hammasi yengilgina tuman bilan qoplangan.
Darbadarlikda hayot kechirgan rassom umrining so’nggi yillarini Frantsiyada o’tkazdi va Ambauza shahri yaqinida vafot etdi.
Buyuk rassomning o’lmas asarlari hamon kelajak avlodlarga zavq bag’ishlamoqda. Rassom ijodiy merosini o’rganishga bo’lgan qiziqish bugun ham so’ngan emas. Rassomning hech bo’lmaganda birgina asarini tomosha qilish uchun kishilar soatlab navbat kutishadi.

022

LEONARDO DA VINCHI
HIKOYATLAR
Ruschadan Shafoat Rahmatullo Termiziy tarjimasi

033

ARSLON VA QO’ZICHOQ

Bir kuni qafasda yotgan och ars­lonning oldiga endi oyoqlangan tirik qo’zichoqni tashlashdi. Kichkintoy shunaqa go’l va oqko’ngil ediki, hayvonlar podshohidan hayiqish uning xayoliga ham kelmadi. Uni o’zining onasi tasavvur qildi, shekilli, fahmsiz ishonch bilan dahshatli junbosh tarafga yurdi va katta ochilgan yorug’ ko’zlarida mehr-muhabbat va hayrat va beozor bir yuvoshlik bilan uning pinjiga kirib, mo’ylovlarini iskab erkalandi.

Sher bunday oqko’ngil ishonchdan qurolsizlandi va uni tilka-pora qilishdan tiyildi. U norozi po’ng’illay-po’ng’illay birinchi marta och uxlab qoldi.

QUMURSQA VA BUG»DOY DONI

O’rimdan so’ng dalada qolib ketgan bug’doy doni sabrsizlik bilan yomg’irni kutardi. Eshik qoqib keladigan qora qishga qolmay tuproqqa  chuqurroq kirib olishni o’ylardi. Shoshib o’tayotgan qumursqa uni ko’rib qoldi. Topilmadan quvonib, o’ylab ham o’tirmay, og’ir yukni ko’tarib olib ini tarafga keta boshladi. Yukning og’irligidan qiynalsa ham, kun yorug’ida uyga yetib ulgurishi uchun to’xtovsiz harakat qilardi.

— Nima uchun buncha zo’r berasan? Meni shu yerga tashlab ket, — dedi bug’doy.

— Agar seni tashlasam, qishda tamaddisiz qolamiz, — dedi qumursqa, og’ir nafas olib. — Biz ko’pmiz, har birimizning uyimizdagi zahirani ko’paytirish majburiyatimiz bor.

Don o’ylab shunday dedi:

— Men sening halol mehnatlaringni tushunaman, ammo sen mening holatimniyam tushun-da, aqlli qumursqasan, meni diqqat bilan bir eshit!

Bu gapdan ko’nglida bir mamnunlik tuygan qumursqa bir muddat nafasni rostlab olish uchun yukini yerga tashlab o’tirdi.

— Agar bilsang, — dedi don, — mening vujudimga hayotbaxsh bir kuch qamalgan va mening vazifam — yangi hayotni paydo qilish. Kel, ikkovimiz do’stlarcha kelishib bir shartnoma tuzaylik.

— U qanday shartnoma?

— U shunday, sen meni iningga olib ketmaysan, shu yerga, qadrdon dalamga tashlab ketasan, — deb tushuntirdi don. — Roppa-rosa bir  yildan keyin men seni mukofotlayman.

Qumursqa ajablanib ishonqiramay bosh chayqadi.

— Qadrdon qumursqa, menga ishon, haq rostni gapiryapman. Hozir mendan voz kechib, aytgan muddatgacha qoldirsang, evaziga bir don  emas, yuz don olasan.

Qumursqa chakkasini qashlab: “Bir donga yuz don. Bu ertaklarda bo’ladigan mo»jiza-ku,” — deb mulohaza qildi.

— Sen uni qanday qilasan? — dedi u ko’tarinki bir qiziqish bilan ishonqiramay.

— Menga ishon, — dedi don. — Bu hayotning siri. Endi esa kichkina chuqurcha kovla-da, meni ko’m… Yozda shu joyga qaytib kel…

Shartlashilgan muddatda qu­murs­qa dalaga keldi. Bug’doy doni o’z va’dasining ustidan chiqdi.

QOG’OZ VA SIYOHDON

Yozuv stoli ustida bir uyum bir xil toza qog’oz varaqlari yotardi. Bir kuni ulardan biri ilmoqli, aylana va chiziqchali, gajakli va nuqtali turli jimjimali shakllar bilan qoplanibdi. Kimdir peroni olgan-da, uni siyoh bilan ho’llab, varaqni so’zlar va rasmlar bilan to’ldirgan, shekilli.

— Meni bunday quloq eshitmagan mislsiz xo’rlash senga nima uchun kerak bo’ldi? — deb so’radi stol ustida turgan siyohdondan dilabgor  o’pkalab varaq. — Sening yuvilmas ranging mening oqligimga ham, pokligimga ham dog’, qog’ozligimga abadiy isnod! Bu ahvolda men endi kimga kerakman?

— Xafa bo’lma, — dedi mehr bilan siyohdon. — Seni umuman kamsitishni ham dog’ qilishni ham istashmagan, faqat kerakli bitik  bitishgan. Endi sen oddiy uyumdagi qog’oz emas, yoziqli maktubsan. Shu damdan e’tiboran sen inson fikrini muhofaza qilasan va sening asosiy vazifang ham, ulug’  qudrating ham mana shunda.

Mehribon siyohdon haq ekan. Allaqaysi kun yozuv stolini yig’ishtirayotgan odam vaqt izmidan sarg’aygan, betartib sochilib yotgan  varaqlarni ko’rdi. U ularni yonib turgan kaminga tashlash istagida yig’ishtirayotganda, birdan o’sha “bag’ri dog’” varaqni payqab qoldi. Odam zaruratsiz chang bosgan  qog’ozlarni tashlab yubordi-da, yozib to’ldirilgan o’sha varaqni tafakkur nomasi sifatida avaylab, ehtiyot qilib stol tortmasiga joylab qo’ydi.

OQQUSH

Oqqush egiluvchan bo’ynini yana engashtirib o’zining suv ko’zgusidagi shaklu shamoyiliga uzoq razm soldi… U charchog’ini va butun  vujudini qaqshatayotgan qaltiroq boisini endi tushundi. Xayrlashish fursati kelgan edi.

Uning qalbi olis yoshlik yillaridagiday hamon go’zal va qorday oppoq edi. U o’zining o’zlik surati va siyratini hayotning hamma  qiyinchiliklari va sinovlaridan bedog’ va pokiza saqlab yashashni uddaladi.

Endi alvido kunini xotirjam va munosib kutib olishga tayyor edi.

U chiroyli bo’ynini qayirib, ohista va ulug’vorlik bilan bir vaqtlar yoz jaziramasi o’tishini poylaydigan, tagiga kirib soya­lashni  xush ko’radigan sohildagi qari majnuntol sari suzib ketdi.

Kech kirdi, kunbotar shafag’i sokin ko’l suvini alvon rangga bo’yadi.

Atrofga cho’kkan chuqur oqshom sukunatida oqqush qo’shig’i taraldi.

Oqqush hech qachon avval bunday yurakdan armonli va o’ta og’riqli sog’inch bilan kuylamagan edi.

U o’zining tabiatga, osmonga, suvga va yerga bo’lgan muhabbatini ulug’ ilhom bilan kuylardi.

— Oqqush kuylayapti, — deya shivirlashdi alvido nolasidan sehr­langan baliqlar, qushlar va jami dashtlar, o’tloqlar va o’rmon  jonzotlari. — Bu o’layotgan oqqush qo’shig’i.

Butun borliqqa taralgan bu dilbar va g’amnok qo’shiq quyoshning so’nggi nuri bilan birga so’ndi…

QAQNUS

Bepoyon sahro ustida, so’ngsiz yuksaklikda ucharkan, qaqnus olis lashkargoh xilvatida yonayotgan gulxanni ilg’adi. U buyuk hayot sinovi  yetganligini va taqdir amriga mardona bo’ysunish lozimligini tushundi.

Qaqnus dunyoda yashaydigan jami burgutlarning ulug’i, go’zallik va patlarining yorqinligida ham unga teng keladigan parranda zoti yo’q  edi.

U qanotlarini keng yozib, tungi osmon qa’rida ulug’vor parvoz qilarkan, so’ng u ohista doira yasab yerga, olov sari pastlay  boshladi.

Gulxan ustida u olov tili patlarini yamlayotganini, oyoq panjalari charsillab kuyayotganini his qildi. Azaliy burchga sodiq va  azoblarga bardoshli qaqnus qo’rqmasdan gulxan ichiga quladi.

Olov vishillab, chirsillab, uzoq burqsib yondi va nihoyat o’chdi. Biroq, ko’p o’tmay, uyum kul qo’rini teshib chiqqan zangor olov tilchasi  shamolda tebranib, to’g’ri yuksakka o’rladi va uning zangor olov rang qanotlari bor edi.

Bu kulda yangidan tug’ilgan, osmoni falakda yana besh yuz yil yashaydigan qaqnus bolasi edi…

09

(Tashriflar: umumiy 283, bugungi 1)

Izoh qoldiring