Abduhamid Parda. O’zbek Gamleti.

Ashampoo_Snap_2017.04.01_17h55m42s_001_.png   “ — Мен Гамлетман, — деди Шукур ака қайси бир куни чойхўрлик қилиб ўтирганимизда. – Мен чиндан ҳам Гамлетман, ўзбекларнинг Гамлетиман. Гамлетсимон, Отеллосимон, Макбетсимон. Ромео ва Жульетта дейсизми, ўзимиздаги Лайли, Мажнунларни оласизми, ҳаётда, адабиётда шундай шахслар, қаҳрамонлар пайдо бўлдими, бас, улар ўтгандан сўнг руҳлари, адабиётдаги издошлари барча халқларнинг ичига, кўнглига тарқалиб, сингиб кетади, деб ўйлайман. Натижада кўплаб халқларнинг ҳаётида, адабиётда ана шундай шахслар, қаҳрамонлар пайдо бўлади, — деди Шукур ака”. 

Абдуҳамид Парда
Ў З Б Е К     Г А М Л Е Т И
09

Мен чиндан ҳам Гамлетман, ўзбекларнинг Гамлетиман.

Шукур Холмирзаев

547_n.jpg“Шукур Холмирзаев замондошлари хотирасида”[1] тўпламининг мутолаасига киришдиму буюклар ҳақидаги хотиралар ҳам буюк ихлос билан ўқишига ишонч ҳосил қилдим.

Асарлари ҳамон қўлма-қўл ўқилаётган ва бундан кейин ҳам наинки юксак бадиият, айни замонда чинакам инсонийлик мезони вазифасини ўтайдиган адибимиз ҳаққоний қиёфасини тасаввур қилишда мазкур тўпламнинг аҳамиятини таъкидлаш ортиқча. Бу атоқли адибмизнинг “мукаммал таржимаи ҳолини яратиш” (Шодмон Отабек) йўлидаги муҳим қадам сифатида қадрли. Буни қарангки, бу борада, аввало, севимли адибимизнинг ўзи мушкулимизни осон қилади. Шукур аканинг қуйидаги эътирофини келажак авлод учун тақдим этган академик Бахтиёр Назаровдан ҳар қанча миннатдор бўлсак оз:

“- Мен Гамлетман, — деди Шукур ака қайси бир куни чойхўрлик қилиб ўтирганимизда. – Мен чиндан ҳам Гамлетман, ўзбекларнинг Гамлетиман. Гамлетсимон, Отеллосимон, Макбетсимон. Ромео ва Жульетта дейсизми, ўзимиздаги Лайли, Мажнунларни оласизми, ҳаётда, адабиётда шундай шахслар, қаҳрамонлар пайдо бўлдими, бас, улар ўтгандан сўнг руҳлари, адабиётдаги издошлари барча халқларнинг ичига, кўнглига тарқалиб, сингиб кетади, деб ўйлайман. Натижада кўплаб халқларнинг ҳаётида, адабиётда ана шундай шахслар, қаҳрамонлар пайдо бўлади, — деди Шукур ака”.

Шукур аканинг феъл-атворидаги гамлетона ғурур, ор-номус, теран фалсафий мушоҳадагўйлик ўлмас асарларида ҳам ёрқин ифодасини топган. Унинг атоқли адиб сифатида шаклланишида Гамлет ролини ижро этгани алоҳида аҳамият касб этгани шубҳасиз. Жаҳон театр санъатининг дурдона асарларидан бири “Гамлет” трагедиясида умумбашарий муаммолар бадиий тимсоллар воситасида акс эттирилган. Шукур Холмирзаев ҳам буюк Шекспирнинг Гамлети сингари ҳаёт-мамотнинг умумбашарий муаммоларини ҳал қилишга бутун ҳаёту ижодини бахшида этди.

Хотиралар тўпламини синчиклаб ўқиган ҳар бир китобхон Шукур Холмирзаев устозлардан муносиб сабоқ ола билганига ишонч ҳосил қилади. Барча буюк шахслар сингари буюк адиб ва шоирларни ҳам давр етиштиради. Ўзбекистон халқ артисти Шукур Бурҳонов, академик Матёқуб Қўшжонов сингари устозлар Шукур аканинг даставвал инсон, қолаверса Шахс сифатида шаклланишида бебаҳо ҳисса қўшган. Мен Шукур аканинг буюк ёзувчи эканига ҳавас қилиш асносида шундай буюк ёзувчини етиштирган она халқимизнинг чексиз ижодкорлик салоҳияти қошида қайта-қайта таъзим қиламан. Бинобарин, буюк шахслару алломалар бетимсол халқ куч-қудратининг ҳамиша ёрқин кўзгуси ҳисобланади.

Шукур ака устози академик Матёқуб Қўшжоновнинг қуйидаги насиҳатини шиор қилиб яшаганини эсселаридан бирида эътироф этади:

— Ҳамма нарса “Адабиёт учун” деб ҳисоблашинг керак. Абдулла Қаҳҳорнинг бир гапи бор: “Бошқа соҳалардан пул топиб, адабиётга едиргин”, дейди. Адабиёт – холис-фидойи одамларнинг иши. Ҳаёти ҳам дейиш мумкин.

Матёқуб Қўшжонов башорат қилгандек, “адабиёт, халқ олдида мукаммал асарлар яратишдек вазифани” шараф билан уддалаган, “ёшига нисбатан эрта улғайган, ижод дарди, алами ва қувончларини ҳам жуда эрта ҳис қилган ва бир умр шу ҳиссиётларига содиқ буюк ёзувчи” (Тўлепберген Қайипбергенов) Шукур Холмирзаев сийратини чизишда тўплам ҳаммуаллифлари ҳамфикр экани ҳам улкан адибимиз шахсининг нақадар беқиёслигидан далолат беради. Ўзбекистон Қаҳрамони, устоз Абдулла Орипов “Мен бундай иродали, меҳнаткаш ёзувчини кам учратганман” дея ҳайратланса, қатор муллифлар сингари Эркин Аъзам “ҳаётда ҳам, ижодда ҳам камёб ҳодиса экани”ни таъкидлайди. Назар Эшонқул эса айни фикрни яна ҳам теранлаштиради: “Адабиётда истеъдодлар талайгина бўлади. Истеъдодларини турли соҳаларга сарфлайди. Аммо ҳам ҳаётда, ҳам ижодда шахслар камдан-кам туғилади. Бу иккиси муқояса келганда, адабиётда Шукур Холмирзаев ва Рауф Парфилар туғилади”.

Ўзбекистон халқ ёзувчиси Ўткир Ҳошимов унинг “ҳақиқий адабиёт фидойиси, ҳақиқий адиб” эканини яна бир карра эътироф этса, шоир Абдумажид Азим “катта ирода, жасорат, сабот-матонат, журъат билан ўз улуғвор мақсадига эришган”, “собит эътиқод соҳиби” – Шукур Холмирзаевни ҳақли равишда “ўзбек прозасининг биринчи рақамли ёзувчиси” сифатида эҳтиром билан тилга олади.

Аксариятимиз инсон бахт учун дунёга келади, деган ишонч билан умргузаронлик қиламиз. Шукур Холмирзаев сингари атоқли адибларнинг фидокорона ҳаёт тарзи эса инсон бахт учун эмас, балки синов учун дунё келишига ишонтиради – ўзбек Гамлети бўлиш қанча фахрли бўлса, эҳтимол ундан юз чандон зиёда машаққат талаб этади.

Устоз Бахтиёр Назаров Шукур Холмирзаев сингари атоқли шоиримиз Рауф Парфининг ҳам шахси ва ижодига хос “миллатпарварлик” хусусиятини алоҳида тилга олади. Қолаверса, гамлетона адолатпарварлик, жасорат, шижоат, фидокорлик, “дунёни мукаммал кўриш”дек (Абдулла Орипов) юксак мақсадга, “ҳаётнинг, адабиётнинг ўзгармас ўлчамларига” (Набижон Боқий) садоқат борасида ҳам ҳар икки Устоз ҳаёти ва ижоди келгуси авлодлар учун беназир дорилфунун вазифасини ўташи шубҳасиз.

Хотираларда қайд этилгандек, буюк адибимиз фавқулодда меҳнатсеварлиги билан ҳайратлантиради. Бинобарин, талабалик йилларида Шукур ака дорилфунунда таҳсилни давом эттириш баробарида драма тўгарагида фаол иштирок этади — Шекспир, Тагор драмалари асосида саҳналаштирилган томошаларда асосий қаҳрамонлар тимсолини яратади. Айни пайтда ижодий фаолият билан жиддий шуғулланади. Ҳикоя-қиссалари турли даврий нашрларда пешма-пеш нашр қилинади.

“Шукур Холмирзаев мағрур одам эди. Гарчи қаҳрамонларига қўшилиб минг алвонда турланса-да, замонга мослашиб кета олмади. Балки шунинг учун ҳам умри қисқа бўлди.

Шукур ака кўрган беҳаловат, биринчи қарашда ўта бетартиб ҳаётда аслида қаттиқ тартиб ҳукмрон эди. У адабиётга ҳалол, беғараз ва бетаъма хизмат қилди. Хизмати эвазига иззат талаб қилмади”, — дея устоз адибни эҳтиром билан эслаган таниқли ёзувчимиз Мурод Муҳаммад Дўстнинг хотира мақоласи: “Унга тузукроқ меҳр кўрсатолмаган бўлсак, бу – бизнинг айбимиз”, деган армон билан якунланади.

Бу армон қайсидир маънода тавба-тазарру тусига ҳам эга. Бироқ “Адабиёт ойини мис товоққа алишмаган” (Иброҳим Ғафуров) Шукур Холмирзаев ҳеч кимнинг илтифотига зор бўлмаганига тўплам ҳаммуллифлари китобхонни ишонтиради. Қолаверса, Шукур Холмирзаев она халқимизнинг буюк меҳрига заррача шубҳа қилмай яшади ва айни меҳрнинг оташин тафти билан мардона ижод қилди. Мавлоно Муқимий: “Келур охир сани ҳам йўқлагудай бир замон яхши” дея қоронғу қисматини нурли келажак умиди билан ёритишга уринган бўлса, Шукур Холмирзаев халқимизнинг эҳтиромига қайта-қайта сазовор бўлгани хотиралар тўпламида ҳаётий воеқалар мисолида ўз исботини топган. Бинобарин, адибимиз Шойим Бўтаев “Ихлос” хотира-ҳикоясида шифокор Жўрабек ака шахсан Шукур Холмирзаев шарафига зиёфат уюштирганини, уни азбаройи эъзоз билан кутиб олганини мамнуният билан ёзади:

“Жўрабек ака элбурутдан башорат қилгандек роппа-роса соат беш яримда у яшайдиган кўп қаватли уйнинг подъездига етиб келдик. У ердаги манзарани кўриб, мен бу ерда бошқа бирон тадбир ҳам бўлса керак деб ўйладим. Нега деганда подъезд олдида бир хил атлас кўйлакдаги тўрт-бешта қизалоқлар нон ва туз ушлаб туришарди. Орқароқда бошқа одамлар ҳам тўпланишган эди. Жўрабек ака Шукур акани қўлтиқлаб тикка нон-туз тутиб турган атлас кўйлакли қизалоқлар томон бошлади.

Улар ҳам нон-туз тутганча бир овоздан:

Хуш келибсиз! — дейишди.

Шукур ака бироз хижолат чеккандек индамай нон-туз тотинган бўлди. Унинг ҳаракатларини биз ҳам такрорлагандан кейин Жўрабек ака подъездга томон бошлади, учинчими-тўртинчи қаватда турар экан. Тавба, чиқа-чиққунча зиналарга чўғдек гилам тўшалган эди, ўзи шунақамикан, десам кейинчалик билишимча, Шукур аканинг келишига атай поёндоз ёздирган экан”.

Қашқадарёни соҳибқирон Амир Темиру устоз Абдулла Орипов, Хоразмни Паҳлавон Маҳмуд ва Ҳазрат Огаҳий, Олтин водий гавҳари Андижонни Мирзо Бобир ва Абдулҳамид Чўлпон таваллуд топган замин сифатида ҳам эъзозлаймиз. Шукур Холмирзаевнинг беназир ҳаёти ва ижоди, қолаверса унга эргашиб айни ўлкадан етишиб чиққан ва чиқаётган адибу шоирлар шарофати билан маданиятимиз-маънавиятимиз, хусусан адабиётимиз харитасидан қадим ва навқирон Сурхон воҳасию муаззам Бойсун тоғлари яна ҳам мустаҳкам ўрин эгаллади.

Атоқли адибимизнинг адабиёт ва ижод ҳақидаги мулоҳазалари хотиранависларнинг Шукур Холмирзаев тўғрисидаги теран фикрларини тўлдиради.

“Ҳақиқий – асрлар оша яшайдиган, чинакам санъат намунаси бўлган асарлар жуда оғир, машаққатли меҳнат эвазига дунёга келади”, — деб ёзади Шукур Холмирзаев. Устоз Иброҳим Ғафуровнинг қуйидаги эсдаликлари айни фикрларнинг тасдиғидай янграйди:

“Шукур учун адабиёт ва ёзувчилик муқаддас эди. Улкан инсоний матонат билан асарлари устида ишлашни бир зум тўхтатмади. Унинг ўзидай меҳнаткаш, кичкина ёзув машинкаси бор эди. Машинка ниҳоятда эскириб кетганди. Темирдан ясалган бўлса ҳам, эгасининг забтига чидамасди. Ёзувчи уни қўлтиқлаб дам-бадам ремонтга кўтариб юрарди. Аммо таъмирдан чиққач, машинка мисоли “максимка” пулетётидай ишларди. Эгасининг ўқи, унинг “чақ-чақ”и тугамасди. Саҳифаларни далва-далва қилиб, илма-тешик қилиб ишларди. Унинг машинкада ўтириб, қанчалар қаҳр ва итоб билан ёзишига бир неча бор гувоҳ бўлганман”.

Таниқли шоир Азим Суюннинг қуйидаги тўртлиги айнан Шукур ака Холмирзаев ҳақида битилгандай:

Шон-шуҳратни кўзга илмади,
Мол-дунёга парво қилмади.
Эътиқодин ушлади маҳкам,
Шуҳрат келди, молу давлат ҳам.

Тўпламдан жой олган ёдномаларда буюк адибимизнинг барҳаёт ижоди холисона таҳлил ҳам қилинган. Жумладан, шоир Мирза Кенжабек адибнинг “Танҳолик” ҳикоясига алоҳида тўхталган. Мазкур ҳикоя — Шукур Холмирзаев шахс ва адиб сифатида камолот палласига юксалган даврда яратилган шоҳ асар. Башарият мураббийларидан бири, Тангритоғдай сарбаланд Лев Толстой сиймосини яратишдек масъулиятли вазифани Шукур ака буюк ёзувчи сифатида қойилмақом уддалаган. М.Кенжабек таъкидлагандек, “Ўзбек адибининг ҳикоясида чин инсоний виждони, иймони билан сўзлайди Толстой. Шукур Холмирзанинг чин одамий қалби ана шу!”

Лев Толстой умрининг поёнида қизига суянгандек, Шукур ака ҳам жигаргўшаси Сайёра Холмирзаевани ворис сифатида танлаб, янглишмагани мазкур тўплам мисолида яна бир карра ўз исботини топди.

Шукур Холмирзаев ижодий анъаналарини давом эттиб, миллий адабиётимиз равнақига баҳоли қудрат ҳисса қўшаётган истеъдодли адиб Шойим Бўтаев ҳаққоний эътироф этгандек: “Шукур Холмирзаев феномени ҳали қўриқлигича очилмай турибди.

Гап унинг асарлари ҳақида илмий ишлар ёзиш-у илмий унвонлар ёқлаб олишда ҳам эмас. Ҳамма гап уни Шахс ва Ижодкор сифатида идрок эта олишда: шундагина уни барпо этган Муҳит ва уни муттасил тўлғоққа солган Дард сир-асрорлари намоён бўлади. Унинг нималар қилганини кўпчили билади ёки жилла қурса, шуни биламан, деб ўйлашади. Лекин, энди унинг бизга нималар берганини ўйлашимиз ва мисқол-мисқоллаб ўлчаб олаверишимиз керак, шунда у қолдирган хазинадан қўни-қўнжимиз тўлиб-тошиб кетади, бу бойлик онгу тафаккуримизни ўзгартиради, қалбимизни янгилайди, турмуш ташвишларидан эгик қаддимизни кўтаради, елкаларимизни юксалтиради — у сахий. Унинг қолдирган мероси барча етади, фақат хазина ёнидан билмай ўтиб кетиб қолмасангиз, бас!”

[1] Шукур Холмирзаев замондошлари хотирасида. Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, Т. 2010 йил.

0-Shukur aka-Yo'ldosh Sulaymon.jpgAbduhamid Parda
O‘ZBEK   GAMLETI
09

Men chindan ham Gamletman, o‘zbeklarning Gamletiman.

Shukur Xolmirzayev

0-28.jpg“Shukur Xolmirzayev zamondoshlari xotirasida”[1] to‘plamining mutolaasiga kirishdimu buyuklar haqidagi xotiralar ham buyuk ixlos bilan o‘qishiga ishonch hosil qildim.

Asarlari hamon qo‘lma-qo‘l o‘qilayotgan va bundan keyin ham nainki yuksak badiiyat, ayni zamonda chinakam insoniylik mezoni vazifasini o‘taydigan adibimiz haqqoniy qiyofasini tasavvur qilishda mazkur to‘plamning ahamiyatini ta’kidlash ortiqcha. Bu atoqli adibmizning “mukammal tarjimai holini yaratish” (Shodmon Otabek) yo‘lidagi muhim qadam sifatida qadrli. Buni qarangki, bu borada, avvalo, sevimli adibimizning o‘zi mushkulimizni oson qiladi. Shukur akaning quyidagi e’tirofini kelajak avlod uchun taqdim etgan akademik Baxtiyor Nazarovdan har qancha minnatdor bo‘lsak oz:

“- Men Gamletman, — dedi Shukur aka qaysi bir kuni choyxo‘rlik qilib o‘tirganimizda. – Men chindan ham Gamletman, o‘zbeklarning Gamletiman. Gamletsimon, Otellosimon, Makbetsimon. Romeo va Julyetta deysizmi, o‘zimizdagi Layli, Majnunlarni olasizmi, hayotda, adabiyotda shunday shaxslar, qahramonlar paydo bo‘ldimi, bas, ular o‘tgandan so‘ng ruhlari, adabiyotdagi izdoshlari barcha xalqlarning ichiga, ko‘ngliga tarqalib, singib ketadi, deb o‘ylayman. Natijada ko‘plab xalqlarning hayotida, adabiyotda ana shunday shaxslar, qahramonlar paydo bo‘ladi, — dedi Shukur aka”.

Shukur akaning fe’l-atvoridagi gamletona g‘urur, or-nomus, teran falsafiy mushohadago‘ylik o‘lmas asarlarida ham yorqin ifodasini topgan. Uning atoqli adib sifatida shakllanishida Gamlet rolini ijro etgani alohida ahamiyat kasb etgani shubhasiz. Jahon teatr san’atining durdona asarlaridan biri “Gamlet” tragediyasida umumbashariy muammolar badiiy timsollar vositasida aks ettirilgan. Shukur Xolmirzayev ham buyuk Shekspirning Gamleti singari hayot-mamotning umumbashariy muammolarini hal qilishga butun hayotu ijodini baxshida etdi.

Xotiralar to‘plamini sinchiklab o‘qigan har bir kitobxon Shukur Xolmirzayev ustozlardan munosib saboq ola bilganiga ishonch hosil qiladi. Barcha buyuk shaxslar singari buyuk adib va shoirlarni ham davr yetishtiradi. O‘zbekiston xalq artisti Shukur Burhonov, akademik Matyoqub Qo‘shjonov singari ustozlar Shukur akaning dastavval inson, qolaversa Shaxs sifatida shakllanishida bebaho hissa qo‘shgan. Men Shukur akaning buyuk yozuvchi ekaniga havas qilish asnosida shunday buyuk yozuvchini yetishtirgan ona xalqimizning cheksiz ijodkorlik salohiyati qoshida qayta-qayta ta’zim qilaman. Binobarin, buyuk shaxslaru allomalar betimsol xalq kuch-qudratining hamisha yorqin ko‘zgusi hisoblanadi.

Shukur aka ustozi akademik Matyoqub Qo‘shjonovning quyidagi nasihatini shior qilib yashaganini esselaridan birida e’tirof etadi:

— Hamma narsa “Adabiyot uchun” deb hisoblashing kerak. Abdulla Qahhorning bir gapi bor: “Boshqa sohalardan pul topib, adabiyotga yedirgin”, deydi. Adabiyot – xolis-fidoyi odamlarning ishi. Hayoti ham deyish mumkin.

Matyoqub Qo‘shjonov bashorat qilgandek, “adabiyot, xalq oldida mukammal asarlar yaratishdek vazifani” sharaf bilan uddalagan, “yoshiga nisbatan erta ulg‘aygan, ijod dardi, alami va quvonchlarini ham juda erta his qilgan va bir umr shu hissiyotlariga sodiq buyuk yozuvchi” (To‘lepbergen Qayipbergenov) Shukur Xolmirzayev siyratini chizishda to‘plam hammualliflari hamfikr ekani ham ulkan adibimiz shaxsining naqadar beqiyosligidan dalolat beradi. O‘zbekiston Qahramoni, ustoz Abdulla Oripov “Men bunday irodali, mehnatkash yozuvchini kam uchratganman” deya hayratlansa, qator mulliflar singari Erkin A’zam “hayotda ham, ijodda ham kamyob hodisa ekani”ni ta’kidlaydi. Nazar Eshonqul esa ayni fikrni yana ham teranlashtiradi: “Adabiyotda iste’dodlar talaygina bo‘ladi. Iste’dodlarini turli sohalarga sarflaydi. Ammo ham hayotda, ham ijodda shaxslar kamdan-kam tug‘iladi. Bu ikkisi muqoyasa kelganda, adabiyotda Shukur Xolmirzayev va Rauf Parfilar tug‘iladi”.

O‘zbekiston xalq yozuvchisi O‘tkir Hoshimov uning “haqiqiy adabiyot fidoyisi, haqiqiy adib” ekanini yana bir karra e’tirof etsa, shoir Abdumajid Azim “katta iroda, jasorat, sabot-matonat, jur’at bilan o‘z ulug‘vor maqsadiga erishgan”, “sobit e’tiqod sohibi” – Shukur Xolmirzayevni haqli ravishda “o‘zbek prozasining birinchi raqamli yozuvchisi” sifatida ehtirom bilan tilga oladi.

Aksariyatimiz inson baxt uchun dunyoga keladi, degan ishonch bilan umrguzaronlik qilamiz. Shukur Xolmirzayev singari atoqli adiblarning fidokorona hayot tarzi esa inson baxt uchun emas, balki sinov uchun dunyo kelishiga ishontiradi – o‘zbek Gamleti bo‘lish qancha faxrli bo‘lsa, ehtimol undan yuz chandon ziyoda mashaqqat talab etadi.

Ustoz Baxtiyor Nazarov Shukur Xolmirzayev singari atoqli shoirimiz Rauf Parfining ham shaxsi va ijodiga xos “millatparvarlik” xususiyatini alohida tilga oladi. Qolaversa, gamletona adolatparvarlik, jasorat, shijoat, fidokorlik, “dunyoni mukammal ko‘rish”dek (Abdulla Oripov) yuksak maqsadga, “hayotning, adabiyotning o‘zgarmas o‘lchamlariga” (Nabijon Boqiy) sadoqat borasida ham har ikki Ustoz hayoti va ijodi kelgusi avlodlar uchun benazir dorilfunun vazifasini o‘tashi shubhasiz.

Xotiralarda qayd etilgandek, buyuk adibimiz favqulodda mehnatsevarligi bilan hayratlantiradi. Binobarin, talabalik yillarida Shukur aka dorilfununda tahsilni davom ettirish barobarida drama to‘garagida faol ishtirok etadi — Shekspir, Tagor dramalari asosida sahnalashtirilgan tomoshalarda asosiy qahramonlar timsolini yaratadi. Ayni paytda ijodiy faoliyat bilan jiddiy shug‘ullanadi. Hikoya-qissalari turli davriy nashrlarda peshma-pesh nashr qilinadi.

“Shukur Xolmirzayev mag‘rur odam edi. Garchi qahramonlariga qo‘shilib ming alvonda turlansa-da, zamonga moslashib keta olmadi. Balki shuning uchun ham umri qisqa bo‘ldi.

Shukur aka ko‘rgan behalovat, birinchi qarashda o‘ta betartib hayotda aslida qattiq tartib hukmron edi. U adabiyotga halol, beg‘araz va beta’ma xizmat qildi. Xizmati evaziga izzat talab qilmadi”, — deya ustoz adibni ehtirom bilan eslagan taniqli yozuvchimiz Murod Muhammad Do‘stning xotira maqolasi: “Unga tuzukroq mehr ko‘rsatolmagan bo‘lsak, bu – bizning aybimiz”, degan armon bilan yakunlanadi.

Bu armon qaysidir ma’noda tavba-tazarru tusiga ham ega. Biroq “Adabiyot oyini mis tovoqqa alishmagan” (Ibrohim G‘afurov) Shukur Xolmirzayev hech kimning iltifotiga zor bo‘lmaganiga to‘plam hammulliflari kitobxonni ishontiradi. Qolaversa, Shukur Xolmirzayev ona xalqimizning buyuk mehriga zarracha shubha qilmay yashadi va ayni mehrning otashin tafti bilan mardona ijod qildi. Mavlono Muqimiy: “Kelur oxir sani ham yo‘qlaguday bir zamon yaxshi” deya qorong‘u qismatini nurli kelajak umidi bilan yoritishga uringan bo‘lsa, Shukur Xolmirzayev xalqimizning ehtiromiga qayta-qayta sazovor bo‘lgani xotiralar to‘plamida hayotiy voyeqalar misolida o‘z isbotini topgan. Binobarin, adibimiz Shoyim Bo‘tayev “Ixlos” xotira-hikoyasida shifokor Jo‘rabek aka shaxsan Shukur Xolmirzayev sharafiga ziyofat uyushtirganini, uni azbaroyi e’zoz bilan kutib olganini mamnuniyat bilan yozadi:

“Jo‘rabek aka elburutdan bashorat qilgandek roppa-rosa soat besh yarimda u yashaydigan ko‘p qavatli uyning podyezdiga yetib keldik. U yerdagi manzarani ko‘rib, men bu yerda boshqa biron tadbir ham bo‘lsa kerak deb o‘yladim. Nega deganda podyezd oldida bir xil atlas ko‘ylakdagi to‘rt-beshta qizaloqlar non va tuz ushlab turishardi. Orqaroqda boshqa odamlar ham to‘planishgan edi. Jo‘rabek aka Shukur akani qo‘ltiqlab tikka non-tuz tutib turgan atlas ko‘ylakli qizaloqlar tomon boshladi.

Ular ham non-tuz tutgancha bir ovozdan:

Xush kelibsiz! — deyishdi.

Shukur aka biroz xijolat chekkandek indamay non-tuz totingan bo‘ldi. Uning harakatlarini biz ham takrorlagandan keyin Jo‘rabek aka podyezdga tomon boshladi, uchinchimi-to‘rtinchi qavatda turar ekan. Tavba, chiqa-chiqquncha zinalarga cho‘g‘dek gilam to‘shalgan edi, o‘zi shunaqamikan, desam keyinchalik bilishimcha, Shukur akaning kelishiga atay poyondoz yozdirgan ekan”.

Qashqadaryoni sohibqiron Amir Temiru ustoz Abdulla Oripov, Xorazmni Pahlavon Mahmud va Hazrat Ogahiy, Oltin vodiy gavhari Andijonni Mirzo Bobir va Abdulhamid Cho‘lpon tavallud topgan zamin sifatida ham e’zozlaymiz. Shukur Xolmirzayevning benazir hayoti va ijodi, qolaversa unga ergashib ayni o‘lkadan yetishib chiqqan va chiqayotgan adibu shoirlar sharofati bilan madaniyatimiz-ma’naviyatimiz, xususan adabiyotimiz xaritasidan qadim va navqiron Surxon vohasiyu muazzam Boysun tog‘lari yana ham mustahkam o‘rin egalladi.

Atoqli adibimizning adabiyot va ijod haqidagi mulohazalari xotiranavislarning Shukur Xolmirzayev to‘g‘risidagi teran fikrlarini to‘ldiradi.

“Haqiqiy – asrlar osha yashaydigan, chinakam san’at namunasi bo‘lgan asarlar juda og‘ir, mashaqqatli mehnat evaziga dunyoga keladi”, — deb yozadi Shukur Xolmirzayev. Ustoz Ibrohim G‘afurovning quyidagi esdaliklari ayni fikrlarning tasdig‘iday yangraydi:

“Shukur uchun adabiyot va yozuvchilik muqaddas edi. Ulkan insoniy matonat bilan asarlari ustida ishlashni bir zum to‘xtatmadi. Uning o‘ziday mehnatkash, kichkina yozuv mashinkasi bor edi. Mashinka nihoyatda eskirib ketgandi. Temirdan yasalgan bo‘lsa ham, egasining zabtiga chidamasdi. Yozuvchi uni qo‘ltiqlab dam-badam remontga ko‘tarib yurardi. Ammo ta’mirdan chiqqach, mashinka misoli “maksimka” puletyotiday ishlardi. Egasining o‘qi, uning “chaq-chaq”i tugamasdi. Sahifalarni dalva-dalva qilib, ilma-teshik qilib ishlardi. Uning mashinkada o‘tirib, qanchalar qahr va itob bilan yozishiga bir necha bor guvoh bo‘lganman”.

Taniqli shoir Azim Suyunning quyidagi to‘rtligi aynan Shukur aka Xolmirzayev haqida bitilganday:

Shon-shuhratni ko‘zga ilmadi,
Mol-dunyoga parvo qilmadi.
E’tiqodin ushladi mahkam,
Shuhrat keldi, molu davlat ham.

To‘plamdan joy olgan yodnomalarda buyuk adibimizning barhayot ijodi xolisona tahlil ham qilingan. Jumladan, shoir Mirza Kenjabek adibning “Tanholik” hikoyasiga alohida to‘xtalgan. Mazkur hikoya — Shukur Xolmirzayev shaxs va adib sifatida kamolot pallasiga yuksalgan davrda yaratilgan shoh asar. Bashariyat murabbiylaridan biri, Tangritog‘day sarbaland Lev Tolstoy siymosini yaratishdek mas’uliyatli vazifani Shukur aka buyuk yozuvchi sifatida qoyilmaqom uddalagan. M.Kenjabek ta’kidlagandek, “O‘zbek adibining hikoyasida chin insoniy vijdoni, iymoni bilan so‘zlaydi Tolstoy. Shukur Xolmirzaning chin odamiy qalbi ana shu!”

Lev Tolstoy umrining poyonida qiziga suyangandek, Shukur aka ham jigargo‘shasi Sayyora Xolmirzayevani voris sifatida tanlab, yanglishmagani mazkur to‘plam misolida yana bir karra o‘z isbotini topdi.

Shukur Xolmirzayev ijodiy an’analarini davom ettib, milliy adabiyotimiz ravnaqiga baholi qudrat hissa qo‘shayotgan iste’dodli adib Shoyim Bo‘tayev haqqoniy e’tirof etgandek: “Shukur Xolmirzayev fenomeni hali qo‘riqligicha ochilmay turibdi.

Gap uning asarlari haqida ilmiy ishlar yozish-u ilmiy unvonlar yoqlab olishda ham emas. Hamma gap uni Shaxs va Ijodkor sifatida idrok eta olishda: shundagina uni barpo etgan Muhit va uni muttasil to‘lg‘oqqa solgan Dard sir-asrorlari namoyon bo‘ladi. Uning nimalar qilganini ko‘pchili biladi yoki jilla qursa, shuni bilaman, deb o‘ylashadi. Lekin, endi uning bizga nimalar berganini o‘ylashimiz va misqol-misqollab o‘lchab olaverishimiz kerak, shunda u qoldirgan xazinadan qo‘ni-qo‘njimiz to‘lib-toshib ketadi, bu boylik ongu tafakkurimizni o‘zgartiradi, qalbimizni yangilaydi, turmush tashvishlaridan egik qaddimizni ko‘taradi, yelkalarimizni yuksaltiradi — u saxiy. Uning qoldirgan merosi barcha yetadi, faqat xazina yonidan bilmay o‘tib ketib qolmasangiz, bas!”

[1] Shukur Xolmirzayev zamondoshlari xotirasida. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, T. 2010 yil.

Shukur Xolmirzayev. Saylanma. 4-Jild. Esselar by Khurshid Davron on Scribd

09

(Tashriflar: umumiy 97, bugungi 1)

Izoh qoldiring