Ozod Sharafiddinov. So’nggi jadid qissasi

022

Кейинги пайтларда матбуотимизда «фалончи сўнгги жадид», «писмадончи сўнгги жадид» деган ёзувлар тез-тез учрайдиган бўлиб қолди, ҳатто бу мукарррам калимани маърифатчилик бобида тайинлик иш қилмаган бир-икки кишига нисбатан қўлланилганига гувоҳ бўлдим. Бугун сизга тақдим этилаётган устоз Озод Шарафиддиновнинг 2006 йили босилган мақоласи ҳам «Сўнгги жадид қиссаси» деб номланади. Мақола атоқли маърифатпарвар олим Бегали Қосимовга бағишланган.  Мен «сўнгги жадид» калимасига қарши эмасман. Аммо,мен бу калимадаги «сўнгги» сўзининг Бегали Қосимовга нисбатан қўлланишига қаршиман. Чунки, менинг назаримда, Бегали Қосимов сўнгги жадид эмас, у янги жадид эди. У мустақиллик туфайли бошланган янги ҳаётимизда узоқ йиллик қатағондан кейин жадидчилик ҳаракатини уйғотган муаллим эди.

   Мен Бегали аканинг 2002 йилда нашр этилган «Миллий уйғониш» китобига бағишланган мақоламда ёзганимдек, Миллий уйғониш” китоби том маънода Бегали Қосимов илмий-ижодий фаолиятининг энг юксак чўққиси сифатида баҳоланиши керак. Менинг назаримда, бу китоб фақат олис ўтмиш ҳодисоти ҳақида эмас, бугунги кунда ҳам ўзбек зиёлисини қийнаётган саволларга жавоб топишга ёрдам ва йўлланма берадиган, маърифатпарвар боболаримиз тажрибаларидан, уларнинг хато ва адашувларидан огоҳлантирадиган, ютуқ ва камчиликларидан хулоса чиқарадиган дастуриламалдир. Бугунги янги жамият, янги маданият ва янги адабиёт қандай тамойиллар заминида шаклланиши лозим? Бугун ўзбек кишиси, аввалан, зиёлиси қайси йўлни танламоғи, нимани ҳимоя этмоғи, нимага қарши курашмоғи, халқни, унинг илғор қисмини қандай ишларга даъват қилмоғи керак? (Мақолани тўлиқ ҳолда мана бу саҳифада ўқинг.)
Бегали Қосимов халқимизнинг миллий истиқлол учун курашида ёрқин саҳифани ташкил этган жадид адабиётини ўрганишга бутун умрини бахш этди, ўзи ҳам жадидона фидойилик билан яшади, ижод қилди, улуғ маърифатчи инсонларнинг мақсади қисматига, орзулари ҳаёти мазмунига айланди.У бугунги кун жадиди эди.

Хуршид Даврон

04

Озод Шарафиддинов
СЎНГГИ ЖАДИД ҚИССАСИ

04

021   Ўртоқлари ҳазиллашиб уни шундай деб аташарди. Дарҳақиқат, Бегали Қосимов илмий фаолиятининг ҳаммасини тўлалигича жадидлар мавзуига бағишлаган, уларнинг маърифатпарварлик соҳасидаги, миллатни уйғотиб ҳозирги замон цивилизациясига эш қилиш йўлидаги ҳаракатларини давом эттирган эди. Деярли ярим аср давом этган бу иш жараёнида Бегалининг ўзи ҳам жадидларнинг қай бир хислатларини ўзлаштириб олгандек кўринарди. Шунинг учун “Сўнгги жадид” деган лақаб унга жуда мос тушган эди.

Бегали Қашқадарё вилоятининг Касби туманига қарашли кичикроқ бир қишлоқда туғилиб ўсган эди. Унинг болалиги уруш йилларига тўғри келди. У кезлари, айниқса, қишлоқларда шароит оғир эди. Шунинг учун Бегали ҳам бошқа қишлоқ болалари каби болаликнинг кўпгина қувончларидан маҳрум бўлиб ўсган. Қишлоқ аҳли чорвачилик билан шуғулланарди. Қўй-қўзиларнинг кетидан юриш, уларни парвариш қилиш, вақти келганда улоқлар билан қувлашмачоқ ўйнашлар қишлоқ болаларининг ягона овунчоғи эди.

Бундан ташқари, она табиат Бегалининг қалбида илк марта ватан туйғусини уйғотди. Қашқадарё адирлари, айниқса, баҳор кезларида бетакрор бир гўзаллик касб этади. Адирлар ям-яшил либос кияди, ўт-ўланлар, майсалар кишига хуш ёқувчи муаттар ҳидлар таратиб гуркираб ўсади, теварак-атрофдан узлуксиз эшитилиб турадиган қўй-қўзиларнинг маъраши адирлар бағрида ёқимли музика садоларидек туюлади. Ложувард осмон тип-тиниқ, кишида аллақандай номаълум ҳис-туйғуларни уйғотади. Бу гўзаллик ичида яшаб, улғайиб уни севиб қолмаслик мумкин эмас.

Бегали она қишлоғини, унинг теварагидаги паст-баланд адирларни жуда яхши кўрарди. У 50 ёшга кирганида бир гуруҳ дўстларини қишлоққа таклиф этганди. Қишлоқ озода, саришта, ғоятда файзли эди. Бегали ўзи ўқиган мактабни, болалиги ўтган қишлоқдаги кўчалару манзилларни қандайдир ички бир ғурур билан бизга кўз-кўз қилди. Кейин бизни туман марказидан унча олис бўлмаган қабристонга етаклади. Қабристон қадимий бўлиб, жуда катта эди. Ҳар бир мақбара таъмирланган, супириб-сидирилган.
Одамларнинг бу қабристонга ихлоси ва ҳурмати ғоят баландлиги аён кўриниб турарди. Бу қабристонда жуда кўп улуғ уламоларнинг жасади қўйилган экан.

У пайтлари Ўзбекистон мустақил ривожланиш йўлидаги биринчи қадамларини қўймоқда эди. Шунинг учун ҳали шўролар замонидаги баъзи удумлар бекор бўлмаган, ўтмишда яшаган буюк алломалар ва уламоларни, азиз авлиёларни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш кўнгилдагидек эмасди. Лекин Касби яқинидаги қабристон бундан мустасно. Мени ҳайрон қолдирган нарса шу бўлдики, Бегали ҳар бир мақбарадаги азиз-авлиёнинг кимлиги, қайси даврда яшагани, қандай ишлар билан халқ ўртасида донг чиқаргани, улар тўғрисида қандай эски-эски китобларда маълумот берилганини жуда яхши биларди. Бегали бу тўғрида тўлиб-тошиб гапирар экан, биз гўё олис тарихнинг садоларини эшитаётгандек ҳис қилдик ўзимизни. Мен Бегалидан бу гапларни қаердан билишини сўрадим.

— Болаликда уйимизда ҳам, мактабда ҳам кўп гапиришарди. Неча марта қабристонни зиёрат қилиб, бу ерда ётган азиз-авлиёларни тавоф қилганман. Қолган гапларни ҳар хил китоблардан ўқиб билиб олганман.

Суҳбатдошимга яна бир бор қойил қолдим — мен унинг билимдонлигини билардим, аммо ўз қишлоғини, унинг тарихини, қадриятларини бу қадар эъзозлашини билмасдим. Демак, унинг ёшлик йиллари шунчаки ўйинқароқлик билан ўтмаган экан. Бегали болалик кезларидан синчков, ҳар нарсага қизиқадиган, ҳар нарсани таг-туги билан чуқур билиб олишга интиладиган одам бўлиб ўсган экан. Хуллас, бу синчковлик, юрт тарихига, маданиятига қизиқиш уни ҳозирги Миллий университет даргоҳига олиб келди.

Бегали ўз гуруҳидаги талабалар ичида энг жуссаси кичиги эди. Эркин адирлар бағрида, ўт-ўланлар салтанатида, бир чўпончалик қўй-қўзилар кетидан югуриб ўсган Бегали нега бунчалик кичкина бўлиб қолган, билмадим. Лекин бир-икки йил ўқигандан кейин спорт билан астойдил шуғулланиб, бу қусурини анча тўғрилаб олди. У университет командасида 15—20 йил муттасил волейбол ўйнади. Жуда эпчил ва чаққон эди. Жуда қийин тўпларни ҳам ўйинга қайтара олар, умуман, яхши ўйинчилардан бири ҳисобланарди. Бегали дурустгина шахмат ҳам ўйнарди. Кафедрамиз аъзолари ёзги таътил вақтларида ҳар хил сафарлар ва саёҳатларга кўп бориб турарди. Бегали бу сафарларнинг доимий иштирокчиси эди.

У билан Қашқадарёнинг тоғлиқ ҳудудларига сафар қилганмиз. Ҳисорак шоввасини, Қизил эмчак тоғини, Ғилон деган афсонавий масканни бирга кезганмиз. Узоқ Шарққа, Бадахшонга, Арошан бува булоғига, Сурхон воҳасига бирга борганмиз. Бегали жуда дилкаш йигит эди. У кўп гапирмас, лекин индамас ҳам эмасди. У ҳадеб бўлар-бўлмасга кулавермас, бироқ кулса, чин дилдан куларди. Бирон нарсадан ранжиса ёки жаҳли чиқса, дарғазаб бўлиб, бақириб-чақирмас, балки бирон оғиз заҳарханда гап айтиб ёки бирон пичинг билан, қошларини чимириб, муносабатини маълум қиларди.

Бегали жуда яхши ўқиди. У айниқса эски ўзбек тилини, араб ёзувини мукаммал ўрганди, бу унинг мумтоз адабиёт билан шуғулланишига имкон берди. У семинарларда, илмий конференцияларда жуда мазмунли маърузалар қилар, ўрни келганда, илмий масалаларда мунозара қилишдан қочмасди. Унинг ҳар бир чиқишида, албатта, қандайдир янгилик бўларди.

Бегалининг фаоллиги ва ғайрати, илмга астойдил берилгани домлаларнинг назаридан четда қолмади. Айниқса, профессор Ғулом Каримов унга алоҳида эътибор билан қарай бошлади. Кўп ўтмай улар ўртасидаги муносабат устоз-шогирдлик муносабатига айланди. Кейин Бегали Ғулом Каримовнинг аспиранти бўлди. Албатта, унинг номзодлик иши ҳам жадидчиликка бағишланган эди.

Лекин Бегали, эҳтимол, Ғулом Каримовнинг маслаҳати билан бўлса керак, жадидчиликнинг умумий муаммолари устида эмас, бу ҳаракатнинг атоқли вакили Мирмуҳсин ижоди устида иш бошлади ва “Мирмуҳсин Шермуҳамедов (Фикрий) ва унинг адабий муҳити” мавзуидаги номзодлик диссертациясини муваффақият билан якунлади. Натижада унинг номи тикланди, ўзбек адабиёти ўзининг яна бир йирик сиймосини қайтадан бағрига қайтарди. Бу Бегали Қосимовнинг илмий жасорати эди.

Шундан кейин Бегали докторлик диссертацияси устида иш бошлади. Табиийки, бу тадқиқот ҳам жадидизм масаласига бағишланган бўлиб, энди Бегали уни катта кўламда, ҳамма назарий жиҳатлари билан бирга ёритишни мақсад қилиб қўйган эди. Бироқ бу пайтга келиб, мафкурамизда яна бир эврилиш содир бўлди — энди жадидлар масаласини умуман тилга олиш мушкул бўлиб қолди.

Маҳаллий “доҳийлар”имиздан аллақайсиси, билса-билмаса, “Жадидлар синфий душманимиздир”, деган ҳикматни айтипти. Шўролар даврида, айниқса, Ўзбекистонда мафкура ана шунақа аҳволда эди. Нима қилмоқ керак? Бу мавзудан воз кечиш — ўзбек адабиётининг чорак асрлик тарихидан воз кечиш, демак эди. ХХ аср биринчи чорагидаги адабиёт тарих саҳифаларидан ўчириб ташланса, адабиёт ривожида узилиш рўй берар, унинг тадрижий ривожланиш йўлларини изоҳлаш мумкин бўлмай қоларди. Бунинг устига, материаллар жадидчилик ҳаракатининг халқчил, демократик ҳаракат бўлганидан далолат бериб турган бўлса, ундан қандай воз кечиш мумкин?

Хуллас, бу ерда мавзуни тасдиқлатиш учун анчагина муғомбирлик ишлатишга тўғри келди. Бегали ишнинг мавзуини “ХХ аср боши ўзбек поэзияси (Инқилобий шеъриятнинг шаклланиши ва тараққиёт масалалари. (1905—1917)”, деб белгилади. Албатта, биринчи қарашда жадид адабиётини “инқилобий” адабиёт деб аташ эриш туюлади. Бироқ масаланинг моҳиятига назар ташланса, бу ерда ҳеч қандай муболаға ёки сохталик йўқ эди. Негаки, эски тартибларга, феодал муносабатларга, қотиб қолган расм-русумларга қарши чиққан жадидлар ўзбекларнинг турмуш тарзини замонавийлаштириб, бутунлай янги йўлга солиб юбориш ғоясини олға сурган эдилар. Бу эса, шубҳасиз, инқилобий ғоя эди. Шундай қилиб диссертация темаси тасдиқланди ва Бегали ғайрат билан ишга киришди.

Иш жараёнида Бегалининг олим сифатидаги муҳим бир хислати намоён бўлди ва камолга етди. Бу — академизм эди. Шўро замонида илмдаги академизм мактаби у ер-бу ерда сақланиб қолган бўлса-да, илмда енгил-елпи йўлларни қидирган ва осонгина фан чўққиларига кўтарилиб, шон-шуҳрат орттиришни истаган одамлар академизмни қоралай бошладилар. Улар академизмни услубий жиҳатдан мураккаб деб эълон қилдилар. Бу йўл билан яратилган асарлар кенг халқ оммасига тушунарли эмас деб даъво қилдилар. Ҳолбуки, бу академизмдан халос бўлган тадқиқотлар адабиётшуносликдаги саёзликни, масаланинг моҳиятига чуқур кира билмасликни, фактларни умумлаштириш салоҳиятининг заифлигини оқлар эди. Бегали бу йўлдан қочди ва тадқиқот услубида, Ғулом Каримов каби академизмга содиқ қолди.

Бироқ бу тадқиқот устида бир неча баравар кўпроқ ва қаттиқроқ меҳнат қилишни, ишдаги ҳар бир факт, тилга олинган ҳар бир исм, унинг тўғрисидаги маълумотлар аниқ бўлишини талаб этарди. Бу усулда иш кўрувчи олим баландпарвозликдан, юзакиликдан қочмоғи, олдинга сураётган ҳар бир фикрини, ҳар қандай ғоясини ҳар томонлама далиллаши керак эди. Абдулла Қаҳҳор таъбири билан айтганда, ўз фикрини олға сураётган олим бу фикрни деворга мих қоққандек қоқиб, бу михнинг қалпоғини узиб ташламоғи лозим эди, шунда бу михни, яъни фикрни ҳеч ким жойидан суғуриб ололмайди. Бегалининг докторлик диссертациясининг материаллари тарқоқ ҳолда эди. Бу тадқиқотчи олдига қўшимча қийинчиликлар қўярди.

Жадидлар гарчи ХХ асрда, яъни нисбатан яқинда яшаб ўтгани учун, шўро ҳукуматининг сиёсатида қоралангани важидан, асарлари деярли унутилаёзган эди. Бегали бу борада ҳам чинакам матонат ва ғайрат билан иш юритди.

Олим Тошкент ёки Самарқанд кутубхоналаридаги материалларни аниқлаш ва тўплаш билангина шуғуллангани йўқ. У материал тўплаш учун қўшни республикаларга илмий сафарлар қилди, айниқса, Татаристон ва Бошқирдистон кутубхоналарида кўп ишлади. Айтмоқ керакки, Уфада ва Қозонда ХХ аср бошидаги ўзбек адабиёти намуналари Тошкентдагига қараганда кўпроқ сақланиб қолган.

Масалан, мен ҳам Чўлпоннинг Ўзбекистондан топилмаган биринчи шеърий тўплами “Булоқлар”ни Қозон университетининг фундаментал кутубхонасидан топган эдим. Умуман, бу кутубхона каталогидан ўзбек адабиётининг менга маълум бўлмаган 400га яқин намуналарининг номини ёзиб олгандим.

Хуллас, Бегали материалларни мисқоллаб йиғди. Ниҳоят, материал излаш жараёнида у Қиримнинг Боғчасарой шаҳарчасига ва унинг яқинидаги Ғаспирали қишлоғига ҳам борди. Бу қишлоқда бутун туркийлар дунёсини уйғотган, маърифат ғояларини тарқатган улуғ инсон Исмоилбек Ғаспирали туғилиб ўсган ва ижод қилган эди. Бегали бу буюк зотнинг уй-жойи, унинг хотираси билан боғлиқ жойлар, шу жумладан, унинг қабри ҳам қаровсиз, хароб бўлиб ётганини кўриб қаттиқ изтиробга тушди ва бу тўғрида мақолалар ёзди. Албатта, Бегали йиллар давомида тўплаган материаллар уни бу соҳанинг зукко билимдонига айлантирди.

Бутун Ўзбекистондаги Миллий Уйғониш даврини, унинг адабиётини ўрганишни истаган ёшлар Бегали атрофига уюша бошлади, бутун бир илмий мактаб шаклланди. Бу эса, кейинчалик Миллий университет таркибида Миллий Уйғониш даври адабиёти кафедрасини ташкил қилишга имкон берди. Кафедрага тўпланган илмий жамоа қисқа муддатда катта ишларни амалга оширди. Жумладан, ҳозир “Маънавият” нашриёти чоп этаётган “Истиқлол фидойилари” туркумида биринчи марта жадид адиблар ва шоирларининг асарлари нисбатан тўла равишда дунё юзини кўрди.

Бу китоблар, жадидларга бағишланган монографиялар, рисолалар, мақолалар Бегалининг номини фақат бизда эмас, чет эл илмий доираларида ҳам танитди. Америка, Франция, Германия олимлари билан унинг ўртасида ёзишмалар вужудга келди, улар манба сифатида Бегали чоп қилган асарларга мурожаат эта бошладилар. Туркиядаги туркшунос олимлар эса, туркий халқлар адабиёти бўйича ўнлаб жилддан иборат тадқиқотлар матнларини нашрга тайёрлаш ва чоп этиш ишига Бегалини муаллиф ва муҳаррир сифатида таклиф қилишди. Бегали бир неча марта Туркияга таҳрир ҳайъатининг мажлисларига борди. У ерда нутқлар сўзлади. Бегалининг айтишича, бу улкан нашрнинг ўзбек адабиётига бағишланган жилдлари лойиҳасида парокандалик ва юзакилик мавжуд эди. Уни тузганлар ўзбек адабиётини яқиндан билмасликларини ошкор этиб қўйганлар.

Албатта, катта меҳнат сарфланиб тайёрланган лойиҳанинг танқид қилиниши ҳеч кимга ҳам ёқмайди. Унинг устига, адабиётлар бўйича янгидан лойиҳага яна нималарнидир киритиш ҳақидаги таклифлар ҳам жуда катта қийинчилик билан қабул қилинади. Чунки ҳажм чекланган, уни ҳадеб кенгайтираверишнинг имкони йўқ. Бегали бу масалаларда принципиал позицияда турди, турли мамлакатлардан келган туркшунослардан ташкил топган таҳрир ҳайъатини ўзининг танқидий фикрлари ва таклифларига кўндиришга муваффақ бўлди. Натижада лойиҳадаги ўзбек адабиётига бағишланган жилд анча тўла, илмий жиҳатдан асосланган ҳолда нашр этилди. Фақат афсусланадиган жойи шундаки, бу қимматли китобдан Ўзбекистонга 2-3 донагина етиб келди, холос! Бегали бу жилдни менга кўрсатган, ҳатто бир неча кунга бериб ҳам турган эди. Мен у билан танишиб чиққач, бу китоб ҳақида тақриз ёзишни буюрдим ва уни “Жаҳон адабиёти” журналида эълон қилдик.

Бегали Қосимов фақат етук истеъдодли тадқиқотчи олим эмас эди, у айни чоғда ўқитувчилик санъатини пухта эгаллаган моҳир педагог ҳам эди. Талабалар уни жуда яхши кўришар ва унинг теварагидан аримасди. Бегали ҳам талабаларни ғоятда ҳурмат қиларди. Бироқ бу ҳурмат ҳар нарсада уларга ён босишда, уларни етаклашда эмас, аксинча, маърузаларнинг сифатида, уларда ҳар гал қандайдир илмий янгиликларга интилишида, уларнинг адабиёт тарихидан олинган мароқли ҳикояларга бойлигида кўринарди. Бегали талабаларни ҳар қанча ҳурмат қилмасин, уларга нисбатан талабчанликни асло бўшаштирмас эди. Унинг фанидан имтиҳон топшириш ғоятда қийин эди, бироқ бу қийинчилик домланинг ўринсиз инжиқлигидан туғиладиган сунъий қийинчилик эмасди.

Талаба материални Бегалининг кўнглидагидек тўла ўзлаштирмаса, буюрилган бадиий адабиётларни ўқиб чиққан бўлмаса, Бегали унга ижобий баҳо қўймас эди. Албатта, кўпгина нўноқ талабаларнинг кетидан юрадиган “илтимосчи” одамлар кўп бўларди. Улар қўрқа-писа Бегалидан ҳам илтимос қилишарди. Бироқ Бегали уларнинг кўпчилигига рад жавобини берарди. У ҳатто менга ҳам шунақа муомала қилган. Мен ким тўғрисидадир илтимос қилган эдим. Бегалининг энсаси қотди, қошларини чимириб, истеҳзо билан:
— Ўқиб келсин, майли, қўйиб берарман, — деди.

Бегали талабчан бўлса-да, адолат билан иш тутар, имтиҳонни талабадан ўч олиш қуролига айлантирмас эди. Эҳтимол, университетда бунақа талабчан домла жуда кам бўлгандир, ҳар ҳолда, талабаларнинг Бегалидан ўқиган фанидан билимлари пишиқ-пухта бўларди. Бегалининг талабчанлиги ўз фанини жуда яхши кўрганидан, унга садоқатидан туғилган эди. Қани энди ҳамма домлалар шундай бўлса, менингча, таълим савиясини ошириш, биринчи навбатда, ўқитувчининг талабчанлигига боғлиқ.

Сўнгги марта биз Бегали билан 2004 йилнинг июл ойида кўришдик. Яхши мутахассис ва ажойиб инсон Омонилла Мадаев ўқитувчиларнинг таътилга чиқиши олдидан яқин дўстларига маҳалла чойхонасида ош қилиб берадиган одат чиқарган. Бегали ҳам шу йиғинларга келарди, лекин ҳар доимгидек бардам ва ҳаракатчан эмас эди. Ранги ҳам сўлғин, кайфияти паст. Ҳеч нарса емайди ҳисоб. Фақат домлалар билан гаплашиб, нима гаплигини сўрасак, ошқозони безовта қилаётганини айтди. Кейин орадан бир ой ҳам ўтмасдан Бегалининг касали жиддий эмиш, операция қилмаса бўлмас эмиш деган гап тарқалди. Лекин маълум бўлишича, операция учун 250 минг сўм тўлаш керак экан. Шунда университетнинг аввалги ректори, академик Тўрабек Долимов валломатлик қилди. У университет ҳисобидан керакли пулни ўтказиб берди.

Мен операциядан кейин 5-6 кун ўтгач, уни кўргани бордим. Бегали мени кўриши билан ётган жойидан турмоқчи бўлди. Мен, албатта, “Қимирламанг, ётаверинг”, деб уни тинчитдим ва бунақа пайтларда беморга айтиладиган тасалли сўзларини айтдим. Унинг кайфияти яхши эди — унга ҳам, менга ҳам операция муваффақиятли ўтди, ҳа демай тузалиб кетади дейишди. Биз Бегали билан келажакдаги илмий режаларимиз тўғрисида гаплашдик. Бегали Уйғониш даври адабиёти деган илмий дарсликни нашриётга топширганини айтди. Кўп ўтириш мумкин эмас эди. Бирор ўн дақиқадан сўнг қўзғалдим. Сўнг менинг ўзим ҳам шифохонага тушиб қолдим.

Кейин Бегалини уйига жавоб беришганини, анча мазаси қочганини айтишди. Юрагим “шув” этди. Уни операция қилган доктор Бегалининг рак эканини айтди. Қаттиқ қайғурдим, лекин бандасининг қўлидан нима ҳам келарди. Мен телефонда видолашдим. Йиғи босиб гапларимни айта олмадим. Бегали ҳам жуда ҳаяжонланиб кетди, икки марта “Раҳмат, Озод ака!”, “Раҳмат, Озод ака!”, деди. Бу унинг менга айтган сўнгги сўзлари бўлди.
Профессор Бегали Қосимов шу тарзда ҳаётдан кўз юмди. Шубҳа йўқки, бу ажойиб инсоннинг номи тарихдан муносиб ўрин эгаллади.

«Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг 2006 йил 24-сонидан олинди.

 

04

Ozod Sharafiddinov
SO’NGGI JADID QISSASI

04

Keyingi paytlarda matbuotimizda «falonchi so’nggi jadid», «pismadonchi so’nggi jadid» degan yozuvlar tez-tez uchraydigan bo’lib qoldi.Ustoz Ozod Sharafiddinovning 2006 yili bosilgan maqolasi ham «So’nggi jadid qissasi» deb nomlanadi. Maqola atoqli ma’rifatparvar olim Begali Qosimovga bag’ishlangan. Men «so’nggi jadid» kalimasiga qarshi emasman, men bu kalimani Begali Qosimovga nisbatan qo’llanishiga qarshiman, xolos. Chunki, mening nazarimda, Begali Qosimov so’nggi jadid emas, u yangi jadid edi. U mustaqillik tufayli boshlangan yangi hayotimizda uzoq yillik qatag’ondan keyin jadidchilik harakatini uyg’otgan muallim edi.
Men Begali akaning 2002 yilda nashr etilgan «Milliy uyg’onish» kitobi haqida yozgan maqolamda yozganimdek, Milliy uyg’onish” kitobi tom ma’noda Begali Qosimov ilmiy-ijodiy faoliyatining eng yuksak cho’qqisi sifatida baholanishi kerak. Mening nazarimda, bu kitob faqat olis o’tmish hodisoti haqida emas, bugungi kunda ham o’zbek ziyolisini qiynayotgan savollarga javob topishga yordam va yo’llanma beradigan, ma’rifatparvar bobolarimiz tajribalaridan, ularning xato va adashuvlaridan ogohlantiradigan, yutuq va kamchiliklaridan xulosa chiqaradigan dasturilamaldir. Bugungi yangi jamiyat, yangi madaniyat va yangi adabiyot qanday tamoyillar zaminida shakllanishi lozim? Bugun o’zbek kishisi, avvalan, ziyolisi qaysi yo’lni tanlamog’i, nimani himoya etmog’i, nimaga qarshi kurashmog’i, xalqni, uning ilg’or qismini qanday ishlarga da’vat qilmog’i kerak? (Maqolani to’liq holda mana bu sahifada o’qing.)
Begali Qosimov xalqimizning milliy istiqlol uchun kurashida yorqin sahifani tashkil etgan jadid adabiyotini o’rganishga butun umrini baxsh etdi, o’zi ham jadidona fidoyilik bilan ijod qildi, ulug’ ma’rifatchi insonlarning maqsadi qismatiga, orzulari hayoti mazmuniga aylandi.U bugungi kun jadidi edi.

Xurshid Davron

04

021O’rtoqlari hazillashib uni shunday deb atashardi. Darhaqiqat, Begali Qosimov ilmiy faoliyatining hammasini to’laligicha jadidlar mavzuiga bag’ishlagan, ularning ma’rifatparvarlik sohasidagi, millatni uyg’otib hozirgi zamon sivilizatsiyasiga esh qilish yo’lidagi harakatlarini davom ettirgan edi. Deyarli yarim asr davom etgan bu ish jarayonida Begalining o’zi ham jadidlarning qay bir xislatlarini o’zlashtirib olgandek ko’rinardi. Shuning uchun “So’nggi jadid” degan laqab unga juda mos tushgan edi.

Begali Qashqadaryo viloyatining Kasbi tumaniga qarashli kichikroq bir qishloqda tug’ilib o’sgan edi. Uning bolaligi urush yillariga to’g’ri keldi. U kezlari, ayniqsa, qishloqlarda sharoit og’ir edi. Shuning uchun Begali ham boshqa qishloq bolalari kabi bolalikning ko’pgina quvonchlaridan mahrum bo’lib o’sgan. Qishloq ahli chorvachilik bilan shug’ullanardi. Qo’y-qo’zilarning ketidan yurish, ularni parvarish qilish, vaqti kelganda uloqlar bilan quvlashmachoq o’ynashlar qishloq bolalarining yagona ovunchog’i edi.

Bundan tashqari, ona tabiat Begalining qalbida ilk marta vatan tuyg’usini uyg’otdi. Qashqadaryo adirlari, ayniqsa, bahor kezlarida betakror bir go’zallik kasb etadi. Adirlar yam-yashil libos kiyadi, o’t-o’lanlar, maysalar kishiga xush yoquvchi muattar hidlar taratib gurkirab o’sadi, tevarak-atrofdan uzluksiz eshitilib turadigan qo’y-qo’zilarning ma’rashi adirlar bag’rida yoqimli muzika sadolaridek tuyuladi. Lojuvard osmon tip-tiniq, kishida allaqanday noma’lum his-tuyg’ularni uyg’otadi. Bu go’zallik ichida yashab, ulg’ayib uni sevib qolmaslik mumkin emas.

Begali ona qishlog’ini, uning tevaragidagi past-baland adirlarni juda yaxshi ko’rardi. U 50 yoshga kirganida bir guruh do’stlarini qishloqqa taklif etgandi. Qishloq ozoda, sarishta, g’oyatda fayzli edi. Begali o’zi o’qigan maktabni, bolaligi o’tgan qishloqdagi ko’chalaru manzillarni qandaydir ichki bir g’urur bilan bizga ko’z-ko’z qildi. Keyin bizni tuman markazidan uncha olis bo’lmagan qabristonga yetakladi. Qabriston qadimiy bo’lib, juda katta edi. Har bir maqbara ta’mirlangan, supirib-sidirilgan. Odamlarning bu qabristonga ixlosi va hurmati g’oyat balandligi ayon ko’rinib turardi. Bu qabristonda juda ko’p ulug’ ulamolarning jasadi qo’yilgan ekan.

U paytlari O’zbekiston mustaqil rivojlanish yo’lidagi birinchi qadamlarini qo’ymoqda edi. Shuning uchun hali sho’rolar zamonidagi ba’zi udumlar bekor bo’lmagan, o’tmishda yashagan buyuk allomalar va ulamolarni, aziz avliyolarni e’zozlash, hurmatini joyiga qo’yish ko’ngildagidek emasdi. Lekin Kasbi yaqinidagi qabriston bundan mustasno. Meni hayron qoldirgan narsa shu bo’ldiki, Begali har bir maqbaradagi aziz-avliyoning kimligi, qaysi davrda yashagani, qanday ishlar bilan xalq o’rtasida dong chiqargani, ular to’g’risida qanday eski-eski kitoblarda ma’lumot berilganini juda yaxshi bilardi. Begali bu to’g’rida to’lib-toshib gapirar ekan, biz go’yo olis tarixning sadolarini eshitayotgandek his qildik o’zimizni. Men Begalidan bu gaplarni qaerdan bilishini so’radim.

— Bolalikda uyimizda ham, maktabda ham ko’p gapirishardi. Necha marta qabristonni ziyorat qilib, bu yerda yotgan aziz-avliyolarni tavof qilganman. Qolgan gaplarni har xil kitoblardan o’qib bilib olganman.

Suhbatdoshimga yana bir bor qoyil qoldim — men uning bilimdonligini bilardim, ammo o’z qishlog’ini, uning tarixini, qadriyatlarini bu qadar e’zozlashini bilmasdim. Demak, uning yoshlik yillari shunchaki o’yinqaroqlik bilan o’tmagan ekan. Begali bolalik kezlaridan sinchkov, har narsaga qiziqadigan, har narsani tag-tugi bilan chuqur bilib olishga intiladigan odam bo’lib o’sgan ekan. Xullas, bu sinchkovlik, yurt tarixiga, madaniyatiga qiziqish uni hozirgi Milliy universitet dargohiga olib keldi.

Begali o’z guruhidagi talabalar ichida eng jussasi kichigi edi. Erkin adirlar bag’rida, o’t-o’lanlar saltanatida, bir cho’ponchalik qo’y-qo’zilar ketidan yugurib o’sgan Begali nega bunchalik kichkina bo’lib qolgan, bilmadim. Lekin bir-ikki yil o’qigandan keyin sport bilan astoydil shug’ullanib, bu qusurini ancha to’g’rilab oldi. U universitet komandasida 15—20 yil muttasil voleybol o’ynadi. Juda epchil va chaqqon edi. Juda qiyin to’plarni ham o’yinga qaytara olar, umuman, yaxshi o’yinchilardan biri hisoblanardi. Begali durustgina shaxmat ham o’ynardi. Kafedramiz a’zolari yozgi ta’til vaqtlarida har xil safarlar va sayohatlarga ko’p borib turardi. Begali bu safarlarning doimiy ishtirokchisi edi.

U bilan Qashqadaryoning tog’liq hududlariga safar qilganmiz. Hisorak shovvasini, Qizil emchak tog’ini, G’ilon degan afsonaviy maskanni birga kezganmiz. Uzoq Sharqqa, Badaxshonga, Aroshan buva bulog’iga, Surxon vohasiga birga borganmiz. Begali juda dilkash yigit edi. U ko’p gapirmas, lekin indamas ham emasdi. U hadeb bo’lar-bo’lmasga kulavermas, biroq kulsa, chin dildan kulardi. Biron narsadan ranjisa yoki jahli chiqsa, darg’azab bo’lib, baqirib-chaqirmas, balki biron og’iz zaharxanda gap aytib yoki biron piching bilan, qoshlarini chimirib, munosabatini ma’lum qilardi.

Begali juda yaxshi o’qidi. U ayniqsa eski o’zbek tilini, arab yozuvini mukammal o’rgandi, bu uning mumtoz adabiyot bilan shug’ullanishiga imkon berdi. U seminarlarda, ilmiy konferentsiyalarda juda mazmunli ma’ruzalar qilar, o’rni kelganda, ilmiy masalalarda munozara qilishdan qochmasdi. Uning har bir chiqishida, albatta, qandaydir yangilik bo’lardi.

Begalining faolligi va g’ayrati, ilmga astoydil berilgani domlalarning nazaridan chetda qolmadi. Ayniqsa, professor G’ulom Karimov unga alohida e’tibor bilan qaray boshladi. Ko’p o’tmay ular o’rtasidagi munosabat ustoz-shogirdlik munosabatiga aylandi. Keyin Begali G’ulom Karimovning aspiranti bo’ldi. Albatta, uning nomzodlik ishi ham jadidchilikka bag’ishlangan edi.

Lekin Begali, ehtimol, G’ulom Karimovning maslahati bilan bo’lsa kerak, jadidchilikning umumiy muammolari ustida emas, bu harakatning atoqli vakili Mirmuhsin ijodi ustida ish boshladi va “Mirmuhsin Shermuhamedov (Fikriy) va uning adabiy muhiti” mavzuidagi nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyat bilan yakunladi. Natijada uning nomi tiklandi, o’zbek adabiyoti o’zining yana bir yirik siymosini qaytadan bag’riga qaytardi. Bu Begali Qosimovning ilmiy jasorati edi.

Shundan keyin Begali doktorlik dissertatsiyasi ustida ish boshladi. Tabiiyki, bu tadqiqot ham jadidizm masalasiga bag’ishlangan bo’lib, endi Begali uni katta ko’lamda, hamma nazariy jihatlari bilan birga yoritishni maqsad qilib qo’ygan edi. Biroq bu paytga kelib, mafkuramizda yana bir evrilish sodir bo’ldi — endi jadidlar masalasini umuman tilga olish mushkul bo’lib qoldi.

Mahalliy “dohiylar”imizdan allaqaysisi, bilsa-bilmasa, “Jadidlar sinfiy dushmanimizdir”, degan hikmatni aytipti. Sho’rolar davrida, ayniqsa, O’zbekistonda mafkura ana shunaqa ahvolda edi. Nima qilmoq kerak? Bu mavzudan voz kechish — o’zbek adabiyotining chorak asrlik tarixidan voz kechish, demak edi. XX asr birinchi choragidagi adabiyot tarix sahifalaridan o’chirib tashlansa, adabiyot rivojida uzilish ro’y berar, uning tadrijiy rivojlanish yo’llarini izohlash mumkin bo’lmay qolardi. Buning ustiga, materiallar jadidchilik harakatining xalqchil, demokratik harakat bo’lganidan dalolat berib turgan bo’lsa, undan qanday voz kechish mumkin?

Xullas, bu yerda mavzuni tasdiqlatish uchun anchagina mug’ombirlik ishlatishga to’g’ri keldi. Begali ishning mavzuini “XX asr boshi o’zbek poeziyasi (Inqilobiy she’riyatning shakllanishi va taraqqiyot masalalari. (1905—1917)”, deb belgiladi. Albatta, birinchi qarashda jadid adabiyotini “inqilobiy” adabiyot deb atash erish tuyuladi. Biroq masalaning mohiyatiga nazar tashlansa, bu yerda hech qanday mubolag’a yoki soxtalik yo’q edi. Negaki, eski tartiblarga, feodal munosabatlarga, qotib qolgan rasm-rusumlarga qarshi chiqqan jadidlar o’zbeklarning turmush tarzini zamonaviylashtirib, butunlay yangi yo’lga solib yuborish g’oyasini olg’a surgan edilar. Bu esa, shubhasiz, inqilobiy g’oya edi. Shunday qilib dissertatsiya temasi tasdiqlandi va Begali g’ayrat bilan ishga kirishdi.

Ish jarayonida Begalining olim sifatidagi muhim bir xislati namoyon bo’ldi va kamolga yetdi. Bu — akademizm edi. Sho’ro zamonida ilmdagi akademizm maktabi u yer-bu yerda saqlanib qolgan bo’lsa-da, ilmda yengil-yelpi yo’llarni qidirgan va osongina fan cho’qqilariga ko’tarilib, shon-shuhrat orttirishni istagan odamlar akademizmni qoralay boshladilar. Ular akademizmni uslubiy jihatdan murakkab deb e’lon qildilar. Bu yo’l bilan yaratilgan asarlar keng xalq ommasiga tushunarli emas deb da’vo qildilar. Holbuki, bu akademizmdan xalos bo’lgan tadqiqotlar adabiyotshunoslikdagi sayozlikni, masalaning mohiyatiga chuqur kira bilmaslikni, faktlarni umumlashtirish salohiyatining zaifligini oqlar edi. Begali bu yo’ldan qochdi va tadqiqot uslubida, G’ulom Karimov kabi akademizmga sodiq qoldi.

Biroq bu tadqiqot ustida bir necha baravar ko’proq va qattiqroq mehnat qilishni, ishdagi har bir fakt, tilga olingan har bir ism, uning to’g’risidagi ma’lumotlar aniq bo’lishini talab etardi. Bu usulda ish ko’ruvchi olim balandparvozlikdan, yuzakilikdan qochmog’i, oldinga surayotgan har bir fikrini, har qanday g’oyasini har tomonlama dalillashi kerak edi. Abdulla Qahhor ta’biri bilan aytganda, o’z fikrini olg’a surayotgan olim bu fikrni devorga mix qoqqandek qoqib, bu mixning qalpog’ini uzib tashlamog’i lozim edi, shunda bu mixni, ya’ni fikrni hech kim joyidan sug’urib ololmaydi. Begalining doktorlik dissertatsiyasining materiallari tarqoq holda edi. Bu tadqiqotchi oldiga qo’shimcha qiyinchiliklar qo’yardi.

Jadidlar garchi XX asrda, ya’ni nisbatan yaqinda yashab o’tgani uchun, sho’ro hukumatining siyosatida qoralangani vajidan, asarlari deyarli unutilayozgan edi. Begali bu borada ham chinakam matonat va g’ayrat bilan ish yuritdi.

Olim Toshkent yoki Samarqand kutubxonalaridagi materiallarni aniqlash va to’plash bilangina shug’ullangani yo’q. U material to’plash uchun qo’shni respublikalarga ilmiy safarlar qildi, ayniqsa, Tatariston va Boshqirdiston kutubxonalarida ko’p ishladi. Aytmoq kerakki, Ufada va Qozonda XX asr boshidagi o’zbek adabiyoti namunalari Toshkentdagiga qaraganda ko’proq saqlanib qolgan.

Masalan, men ham Cho’lponning O’zbekistondan topilmagan birinchi she’riy to’plami “Buloqlar”ni Qozon universitetining fundamental kutubxonasidan topgan edim. Umuman, bu kutubxona katalogidan o’zbek adabiyotining menga ma’lum bo’lmagan 400ga yaqin namunalarining nomini yozib olgandim.

Xullas, Begali materiallarni misqollab yig’di. Nihoyat, material izlash jarayonida u Qirimning Bog’chasaroy shaharchasiga va uning yaqinidagi G’aspirali qishlog’iga ham bordi. Bu qishloqda butun turkiylar dunyosini uyg’otgan, ma’rifat g’oyalarini tarqatgan ulug’ inson Ismoilbek G’aspirali tug’ilib o’sgan va ijod qilgan edi. Begali bu buyuk zotning uy-joyi, uning xotirasi bilan bog’liq joylar, shu jumladan, uning qabri ham qarovsiz, xarob bo’lib yotganini ko’rib qattiq iztirobga tushdi va bu to’g’rida maqolalar yozdi. Albatta, Begali yillar davomida to’plagan materiallar uni bu sohaning zukko bilimdoniga aylantirdi.

Butun O’zbekistondagi Milliy Uyg’onish davrini, uning adabiyotini o’rganishni istagan yoshlar Begali atrofiga uyusha boshladi, butun bir ilmiy maktab shakllandi. Bu esa, keyinchalik Milliy universitet tarkibida Milliy Uyg’onish davri adabiyoti kafedrasini tashkil qilishga imkon berdi. Kafedraga to’plangan ilmiy jamoa qisqa muddatda katta ishlarni amalga oshirdi. Jumladan, hozir “Ma’naviyat” nashriyoti chop etayotgan “Istiqlol fidoyilari” turkumida birinchi marta jadid adiblar va shoirlarining asarlari nisbatan to’la ravishda dunyo yuzini ko’rdi.

Bu kitoblar, jadidlarga bag’ishlangan monografiyalar, risolalar, maqolalar Begalining nomini faqat bizda emas, chet el ilmiy doiralarida ham tanitdi. Amerika, Frantsiya, Germaniya olimlari bilan uning o’rtasida yozishmalar vujudga keldi, ular manba sifatida Begali chop qilgan asarlarga murojaat eta boshladilar. Turkiyadagi turkshunos olimlar esa, turkiy xalqlar adabiyoti bo’yicha o’nlab jilddan iborat tadqiqotlar matnlarini nashrga tayyorlash va chop etish ishiga Begalini muallif va muharrir sifatida taklif qilishdi. Begali bir necha marta Turkiyaga tahrir hay’atining majlislariga bordi. U yerda nutqlar so’zladi. Begalining aytishicha, bu ulkan nashrning o’zbek adabiyotiga bag’ishlangan jildlari loyihasida parokandalik va yuzakilik mavjud edi. Uni tuzganlar o’zbek adabiyotini yaqindan bilmasliklarini oshkor etib qo’yganlar.

Albatta, katta mehnat sarflanib tayyorlangan loyihaning tanqid qilinishi hech kimga ham yoqmaydi. Uning ustiga, adabiyotlar bo’yicha yangidan loyihaga yana nimalarnidir kiritish haqidagi takliflar ham juda katta qiyinchilik bilan qabul qilinadi. Chunki hajm cheklangan, uni hadeb kengaytiraverishning imkoni yo’q. Begali bu masalalarda printsipial pozitsiyada turdi, turli mamlakatlardan kelgan turkshunoslardan tashkil topgan tahrir hay’atini o’zining tanqidiy fikrlari va takliflariga ko’ndirishga muvaffaq bo’ldi. Natijada loyihadagi o’zbek adabiyotiga bag’ishlangan jild ancha to’la, ilmiy jihatdan asoslangan holda nashr etildi. Faqat afsuslanadigan joyi shundaki, bu qimmatli kitobdan O’zbekistonga 2-3 donagina yetib keldi, xolos! Begali bu jildni menga ko’rsatgan, hatto bir necha kunga berib ham turgan edi. Men u bilan tanishib chiqqach, bu kitob haqida taqriz yozishni buyurdim va uni “Jahon adabiyoti” jurnalida e’lon qildik.

Begali Qosimov faqat yetuk iste’dodli tadqiqotchi olim emas edi, u ayni chog’da o’qituvchilik san’atini puxta egallagan mohir pedagog ham edi. Talabalar uni juda yaxshi ko’rishar va uning tevaragidan arimasdi. Begali ham talabalarni g’oyatda hurmat qilardi. Biroq bu hurmat har narsada ularga yon bosishda, ularni yetaklashda emas, aksincha, ma’ruzalarning sifatida, ularda har gal qandaydir ilmiy yangiliklarga intilishida, ularning adabiyot tarixidan olingan maroqli hikoyalarga boyligida ko’rinardi. Begali talabalarni har qancha hurmat qilmasin, ularga nisbatan talabchanlikni aslo bo’shashtirmas edi. Uning fanidan imtihon topshirish g’oyatda qiyin edi, biroq bu qiyinchilik domlaning o’rinsiz injiqligidan tug’iladigan sun’iy qiyinchilik emasdi.

Talaba materialni Begalining ko’nglidagidek to’la o’zlashtirmasa, buyurilgan badiiy adabiyotlarni o’qib chiqqan bo’lmasa, Begali unga ijobiy baho qo’ymas edi. Albatta, ko’pgina no’noq talabalarning ketidan yuradigan “iltimoschi” odamlar ko’p bo’lardi. Ular qo’rqa-pisa Begalidan ham iltimos qilishardi. Biroq Begali ularning ko’pchiligiga rad javobini berardi. U hatto menga ham shunaqa muomala qilgan. Men kim to’g’risidadir iltimos qilgan edim. Begalining ensasi qotdi, qoshlarini chimirib, istehzo bilan:
— O’qib kelsin, mayli, qo’yib berarman, — dedi.

Begali talabchan bo’lsa-da, adolat bilan ish tutar, imtihonni talabadan o’ch olish quroliga aylantirmas edi. Ehtimol, universitetda bunaqa talabchan domla juda kam bo’lgandir, har holda, talabalarning Begalidan o’qigan fanidan bilimlari pishiq-puxta bo’lardi. Begalining talabchanligi o’z fanini juda yaxshi ko’rganidan, unga sadoqatidan tug’ilgan edi. Qani endi hamma domlalar shunday bo’lsa, meningcha, ta’lim saviyasini oshirish, birinchi navbatda, o’qituvchining talabchanligiga bog’liq.

So’nggi marta biz Begali bilan 2004 yilning iyul oyida ko’rishdik. Yaxshi mutaxassis va ajoyib inson Omonilla Madaev o’qituvchilarning ta’tilga chiqishi oldidan yaqin do’stlariga mahalla choyxonasida osh qilib beradigan odat chiqargan. Begali ham shu yig’inlarga kelardi, lekin har doimgidek bardam va harakatchan emas edi. Rangi ham so’lg’in, kayfiyati past. Hech narsa yemaydi hisob. Faqat domlalar bilan gaplashib, nima gapligini so’rasak, oshqozoni bezovta qilayotganini aytdi. Keyin oradan bir oy ham o’tmasdan Begalining kasali jiddiy emish, operatsiya qilmasa bo’lmas emish degan gap tarqaldi. Lekin ma’lum bo’lishicha, operatsiya uchun 250 ming so’m to’lash kerak ekan. Shunda universitetning avvalgi rektori, akademik To’rabek Dolimov vallomatlik qildi. U universitet hisobidan kerakli pulni o’tkazib berdi.

Men operatsiyadan keyin 5-6 kun o’tgach, uni ko’rgani bordim. Begali meni ko’rishi bilan yotgan joyidan turmoqchi bo’ldi. Men, albatta, “Qimirlamang, yotavering”, deb uni tinchitdim va bunaqa paytlarda bemorga aytiladigan tasalli so’zlarini aytdim. Uning kayfiyati yaxshi edi — unga ham, menga ham operatsiya muvaffaqiyatli o’tdi, ha demay tuzalib ketadi deyishdi. Biz Begali bilan kelajakdagi ilmiy rejalarimiz to’g’risida gaplashdik. Begali Uyg’onish davri adabiyoti degan ilmiy darslikni nashriyotga topshirganini aytdi. Ko’p o’tirish mumkin emas edi. Biror o’n daqiqadan so’ng qo’zg’aldim. So’ng mening o’zim ham shifoxonaga tushib qoldim.

Keyin Begalini uyiga javob berishganini, ancha mazasi qochganini aytishdi. Yuragim “shuv” etdi. Uni operatsiya qilgan doktor Begalining rak ekanini aytdi. Qattiq qayg’urdim, lekin bandasining qo’lidan nima ham kelardi. Men telefonda vidolashdim. Yig’i bosib gaplarimni ayta olmadim. Begali ham juda hayajonlanib ketdi, ikki marta “Rahmat, Ozod aka!”, “Rahmat, Ozod aka!”, dedi. Bu uning menga aytgan so’nggi so’zlari bo’ldi.Professor Begali Qosimov shu tarzda hayotdan ko’z yumdi. Shubha yo’qki, bu ajoyib insonning nomi tarixdan munosib o’rin egalladi.

«O’zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2006 yil 24-sonidan olindi.

хдк

(Tashriflar: umumiy 345, bugungi 1)

Izoh qoldiring