Ravshan Fayz. Sog’inch she’rlari.

ravshan-fayz1 январ — Истеъдодли шоир Равшан Файз (1959-1995) таваллудининг 55 йиллиги.

     Равшан билан узоқ йиллар   ёнма-ён юрдик, бир эшикдан кириб-чиқдик, бир бинода ишладик.  Мен «Камалак» нашриёт-матбаа бирлашмасида, Равшан «Ёшлик» журналида. У билан ака-укадай эдик. Равшан мендан анча ёш бўлса-да, руҳимиз анча яқин эди. Ҳозир эсласам,ҳеч қачон бир-биримизга шеър ўқимаган эканмиз. Мен мансуб авлод давраларида ҳам камдан-кам шеърхонликлар бўларди. Деярли бўлмасди,десам тўғри бўлади. Кўпроқ шеърият, ижод масъулияти ва шоир шахсияти ҳақида суҳбатлашардик, баҳсу мунозара қилардик. Бир-биримизнинг шеъримизни ҳам ёлғизликда ўқиганмиз. Равшаннинг шеърларини ҳам ана шундай танҳолик пайтларида ўқиганман, кўнглимда, унга айтаман деган кўп фикру мулоҳазалар,яхши гаплар бор эди.
Аммо, бир умр бирга бўладигандай, ҳаёт тугамайдигандай, эртага ишониб, Равшанга  шеърлари ҳақида бир оғиз сўз айтишга улгурмадим.  Ўша фожиали август кунидаям тобути бошида турарканман,  пушаймону афсусдан юрак-бағрим эзилган эди.  Биродарларим,ота-онангга, ака-ю укангга, опа-синглингга, жўраларингга, фарзандларингга, хусусан, Равшан каби сени ака деб билган ука шоир(лар)га айтадиган сўзинг бўлса, зинҳор  кейинга қолдирмаслик керак экан, айтишга улгуриш керак экан.
36 ёшида абадиятга қараб йўлга тушган Равшандан ажойиб мисралар, шеърлар қолди. Бу шеърлар биз билан ҳамнафас ва ҳамзамон. Ишонаманки, бу шеърларни ҳали кўп авлодлар ҳаяжон билан ўқияжаклар. Жонажон укамдек яқин, масъум табиатли шоирга айтолмай қолган сўзларимни Равшан кетганда туғилган ва бугун йигит ёшига етган ёш замондошларимга, қолаверса,ўша олис набираларимга айтиб қолишни истадим.

Хуршид Даврон

 

Ориф Толиб
СОҒИНЧ ҚЎШИҚЛАРИ
08

     Истеъдодли шоир Равшан Файзнинг “Кел, эй кўнглим” китоби қўлимга тушгунгача, рости, уни “Кўнглимга орзулар солган қишлоғим” қўшиғи муаллифи сифатидагина билардим. Китобни ўқиб, оҳорли, самимий ва ўзига хос шеърият билан танишдим.
Равшан Файз шеъриятида болаларча соддалик ва тозакўнгиллик, кучли ва чинакам соғинч суврати бор. Қишлоқ, оддий одамлар ва табиат манзараларида шоирона ўткир нигоҳ сезилиб туради. Шоир қадрдон хотираларини энтикиб-энтикиб эслайди, уларга эрка бир ифода топади ва ана шу кайфият сизга ҳам кўчиб ўтади. “Қишлоқ соғинчи” деб номланган шеърнинг якунига бир эътибор беринг-а:

Туриб-туриб келади кўргим,
Сен-чи, сен ҳам садо бергин,
ҳой,
Билинарми ҳали ҳам ўрним,
Оғрийдими мен юлинган жой?!

Бу тарзда ифодаланган соғинч ўқувчига малол келмайди, аксинча, юрак-юрагига сингади. Туйғу қанчалик ҳаққоний, қанчалик табиий бўлмасин, агар муносиб ифода тополмасангиз, бошқаларни бунга ишонтириб бўлмайди.
Табиат – бетакрор шеърият, ўхшаши йўқ санъат. Унинг уйғониши, яшнаши ва ҳатто заволи ҳам гўзал. Шоир гўзалликдан завқланади, кўнгли тўлиб-тошади. Бироқ шоир табиат манзараларини қоғозга туширар экан, сувраткашлик қилмайди, балки ана шу чизгиларга фикру хаёллари, қарашларини ҳам сингдириб юборади:

Жезтирноқ шамоллар билмай асло тин,
Жами тирикликнинг устидан кулди.
Сўнг мунис эгачим – мажнунтолларнинг
Маъюс сочларини битталаб юлди.

Шоир мажнунтолларни “мунис эгачим” деб атайди. Шамол эса уларнинг сочларини битталаб юлади. Бу рамзий мисралар умр ўткинчилиги, ҳаётнинг адолатсиз ўйинлари олдида инсон кўпинча ожиз қолажаги ҳақида эслатади, кишида шундай кайфият уйғотади. Лекин тўртликни оддий кузги табиат тасвири деб ҳам қабул қилиш мумкин. Рамзнинг афзаллиги шунда – фикрни қаватлаб айтиш мумкин.

Гоҳида каттароқ машаққатларни, ҳатто мусибатларни ҳам яхши одамларнинг кўмаги, яқинларимизнинг далдаси сабаб осон енгиб ўтамиз. Бироқ ўзингдан бошқа ҳеч ким англаб етолмайдиган дардлар, бировга айтилмайдиган сирлар ҳам бўлади. Уларни арзи ҳол қилишдан, кимгадир кўнгил ёришдан наф йўқ. Кўрган-билганлар сени соппа-соғ, хотиржам деб ўйлайди, ҳавас билан қарайди. Бироқ…

Ўзингдан ўтгани ўзингга аён,
Ҳеч кимга кўринмас дилнинг куйиги.

Севги тўғрисида илҳом билан, чин кўнгилдан ёзилган шеър истараси иссиқ қизга ўхшайди. Турли ясан-тусанларсиз ҳам сизни мафтун этаверади. Тўқилган шеърлар эса ясама сўз ўйинлари, шеър санъатларига қанчалик бой бўлмасин, ўқувчига сингмайди, кўнглини ололмайди.
Шоирнинг халқ достонлари йўлида, бахшилар айтишуви шаклида битилган “Ойбаланд” асари ҳам эътиборга молик. Наср қисми ҳам, назм қисми ҳам равонлиги, оҳангдорлиги билан кишини ўзига тортади:

Сеҳрини топтирмай сил қилар созим,
Ичимни куйдириб оқар овозим –
Баҳорим ўтмасдан келдими ёзим,
Менга не бўлди, дўст, менга не бўлди.

Севиб қолган бахшининг сўзлари бу. Эътибор беринг-а: “Ичимни куйдириб оқар овозим”. Муҳаббат шундай: кўнгилда тўсатдан гулхан ёқади, бирдан изтиробга солади, довдиратади ва бахтиёр этади.
Гарчи достон анъанавий усулда ёзилган бўлса-да, кутилмаган шаклда якунланади. Бола бахши ва Ойбаланд эртаклардагидай “мурод-мақсадига етиб”, бахтли-тахтли бўлиб кетмайди. Уларнинг орасига бир умрлик ҳижрон тушади, ҳар ким бошқанинг қўлини тутади. Бу тарздаги якун ҳам асарнинг салмоғини оширади. Шафқатсиз ечим ўқувчини ўйга толдиради, аччиқ ҳақиқатга юзма-юз қилади.

Фавқулодда фикр ёки образ мисраларга гўё “жон бағишлаб юборади”. Бундай яшовчан сатрлар Равшан Файз ижодида кўп учрайди. “Севги” деб аталган шеърни олайлик.

Қоядаги гул эдинг, жоним,
Узмоқ бўлдим – қўлим етмади,

деб афсусланади шеър қаҳрамони. Севгилисига етишишнинг иложи йўқ, шу боис ёниб-куяди, мажнун бўлиб куйлайди, бироқ ундан воз кечиб кетишнинг-да имкони йўқ. Шунда севги рамзи – гул қоядан пастга – боғга тушади. Ошиқ унга етишади:

Ҳансираб, ҳапқириб кўксимга босиб,
Ҳаётнинг энг нозик ҳисларин туйдим.
Сўнг йиғлаб юбордим кафтимни очиб –
Сени меҳрим билан ўлдириб қўйдим.

Шоир ҳамма кўриб юрган, тилининг учида турган, аммо айтолмаган гапни топади: ҳатто меҳр ҳам севгининг сўнишига сабаб бўлиши мумкин. Бу фикрни гўзал ҳаётий мисол билан тасвирлайди. Шоирнинг усталиги, кашфиётчилиги шунда.

Шеър ўқишдан мақсад маънавий-руҳий озуқа олиш. Ўхшатиш шеърнинг озуқа қувватини (калориясини) оширадиган, унга шира, тот берадиган масаллиқдир. Чиройли ўхшатиш топган ва уни жойида ишлата олган шоирнинг эса ошиғи олчи. “Совчи” шеърида севган қизининг уйига совчи келганини кўрган йигитнинг аҳволи чиройли ташбеҳлар билан чизиб берилади:

Кўзларим куйдириб-эй, кўзларимнинг ўнгида
Бойлигим, бисотимга ўғри тушди, ёв тушди.
Қафасдаги шер мисол ўтирибман мўлтираб,
Ўтолмайман сен томон – ўртамизга ғов тушди.

Бойлигига ўғри тушган ва бундан хабар топган ҳар қандай тирик ва эс-ҳуши жойида бўлган одам бақир-чақир қилиб бошқаларни ёрдамга чақиради. Шеър қаҳрамони эса мум тишлайди, гапирмайди, гапиролмайди. Тушунчалар зиддиятига қурилган ташбеҳ йигитнинг руҳий ҳолатини яқиндан ҳис қилишга ёрдам беради. Ожизликни энг кучли, энг йиртқич, лекин қафасда мўлтираб ўтирган шер тимсолида бериш ҳам жуда ўринли.

Равшан Файз ижоди манзарали, ҳиссий-ишқий мавзудаги асарлардангина иборат эмас. Турли фалсафий кузатишлар, олам ва одам ҳақидаги ўйлар, болаларбоп мавзуларга ҳам шоир алоҳида эътибор берган. Унинг шеърларидаги умумий руҳ бироз ҳазиндек туюлади. Аслида, бу шеъриятга хос хусусият. Ижодкор дунёни ўзи истаганидек, тасаввур этганидек кўришни хоҳлайди. Ҳаёт ҳақиқати орзуларига терс келганида эса қайғуга ботади, изтироб чекади ва бу ўз-ўзидан қоғозга ҳам кўчади.

Шу ўринда ижоддаги яна бир жиҳатга ҳам эътибор бериш зарур. Таъби назми бор, сўзни тушунадиган кишиларнинг кўплиги яхши, бироқ ҳақиқий шоирлар камёб бўлади. Тўртта сўзни қофия қилиш ёки шуни ҳам эплолмай ранда тегмаган мисраларни ёзиш кўпчиликнинг қўлидан келади. Аммо истеъдод бошқа, сўзни, унинг масъулиятини ҳис этиш, шоирликка жиддий ёндашиш тамоман бўлак нарса:

Ўзимни қийнадим, юракни сиқдим,
Сўнг тоғни менгардим, деворни йиқдим –
Ўлсам ҳам сўзимнинг устидан чиқдим.
Нимаики қилсам қилдим-у, лекин
Сўзимга хиёнат қилмадим фақат.

Сўзига хиёнат қилмаган ижодкор асарларини қайта-қайта ўқиш керак. Мана, тағин “Кел, эй кўнглим” китобини қўлимга оламан, қадрдон бўлиб қолган шеър ёки мисраларни ўқиб тураман. Гўё шоир билан юзма-юз суҳбат қургандек бўламан. Яхши шеър муаллифидан узоқроқ умр кўради. Равшан Файз ижодида бундай шеърлар анчагина.

2012 йил январ

“Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасининг 2012 йил 10 август сонида чоп этилган.

орипов

РАВШАН ФАЙЗНИНГ «КЕЛ,ЭЙ КЎНГЛИМ» КИТОБИНИ CALAMEO ДАСТУРИ ЁРДАМИДА МУТОЛАА ҚИЛИШИНГИЗ ЁКИ ЮКЛАБ ОЛИШИНГИЗ МУМКИН.

089

(Tashriflar: umumiy 328, bugungi 1)

Izoh qoldiring