Ўша учрашувни мен ҳозиргидай яхши эслайман. Ўша пайтлар роса ғариб яшардим, ҳатто нонга ҳам тез-тез пул тополмай қийналардим. Менинг бир дўстим ҳам бор эди. У ҳам мендан қолишмайдиган камбағал ёзувчи эди. Биз бирга яшардик. Ҳамма ишни биргалашиб бажарардик: ишлардик, китоб ўқирдик, биргаликда сайр қилардик. Қорнимиз оч қолганида ҳам иккаламиз баробар оч бўлардик. Бир марта уч доллар пулга росаям зориқиб қолдик. Нима учун айнан уч долларга муҳтож бўлганимизни ҳозир эслай олмайману, бироқ ўша пулни кечгача топишимиз зарур бўлгани ёдимда қолган.

Асл исм-шарифи Семуел Ленгхорн Клеменс бўлган америкалик ёзувчи, жаҳон адабиётининг йирик намояндаси — Марк Твен (Mark Twain) ўспиринлик ва йигитлик йилларида дарбадарликда кун кечирган, турли касблар билан шуғулланиб, тирикчилик ўтказган, кейинчалик газета таҳририятларида ишлаган.
Фолклор сюжети асосида ёзилган «Калаверасдан чиққан машҳур сакровчи қурбақа» асари (1865)да соддадил америкаликларнинг ҳазил-мутойибаси ва ҳаёти тасвирланган. 1867 йилда Европа ва Фаластин бўйлаб саёҳат қилган. «Чет эллардаги соддадил кишилар» (1869) юмористик очерклар, «Тобланганлар» (1872) очерклар китобларига кирган асарлар ана шу саёҳатлар таассуротлари асосида майдонга келган.

«Зарҳал аср» (1873, Ч. Уорнер билан ҳамкорликда) романи молиявий-сиёсий коррупсия ҳақида, «Ялтироқ аср» (1874) сатирик романида эса жамият иллатлари ҳажв этилади. Юмористик ва сатирик йўсинда ёзилган «Эски ва янги ҳикоялар» (1875), «Теннесидаги журналистика» (1869), «Мени губернаторликка қандай сайлашгани» (1870), «Қишлоқ хўжалиги газетасига қандай муҳаррирлик қилдим» (1870) цингари тўпламларига кирган асарларида Америка хаётининг турли қирралари тасвирланган.

«Геклберри Финнинг бошидан кечирганлари» (1884) романида америкача ҳаётнинг етук ижтимоий танқиди, мурувват ва илтифотнинг манфаатпарастлик ва шафқатсизлик билан ёнмаён мавжудлиги кўзга ташланса, «Қирол Артур саройидаги коннектикутлик янкилар» (1889) қиссасида ижтимоий қарама-қаршилик дунёси крраланади. «Миссисипидаги эски даврлар» (1875), «Миссисипидаги ҳаёт» (1883) китоблари, «Шаҳзода ва гадо» (1882), «Овсар Вилсон» (1894), «Том Соер чет элда» (1894), «Том Соер — жосус» (1897), «Сирли нотаниш одам» (1916) каби роман ва қиссалар муаллифи.

Ёзувчининг 1895 йилдаги жаҳон бўйлаб саёҳати «Экватор бўйлаб» (1897) китобида, шунингдек, памфлетлар туркуми, шу жумладан «Қоронғида ўтирган одамга» (1901), «Ҳарбий ибодат» (1923 йилда нашр этилган) асарларида акс этган.

Болаларга атаб ёзилган асарлари болалар адабиётининг мумтоз намуналари саналади («Том Соернинг бошидан кечирганлари», 1876 ва б.). «Том Соернинг бошидан кечирганлари» асари (А. Пирназаров таржимаси) ўзбек тилида бир неча бор нашр этилган. Шунингдек, «Геклберри Финнинг бошидан кечирганлари», «Ҳикоя ва памфлетлар» (1959), «Шаҳзода ва гадо» (1962) ва бошқа асарлари хам ўзбек тилига таржима қилинган, мактаб дарсликларига киритилган.

Марк Твен
КУЧУКЧА ВА УЧ ДОЛЛАР ПУЛ

Мен ҳаммавақт одам ҳалол яшаши керак, деб ишониб келганман. Доимо битта гапни такрорлардим: “Ҳеч қачон ўзинг тер тўкиб топмаган нонни оғзингга олмагин”.
Ҳозир сизга бутун умрим мобайнида нечоғлик ҳалол яшаганимни исботлаб берувчи битта ҳикояни айтиб бермоқчиман.

Бир-икки кун илгари яқин дўстимнинг уйида Майлс исмли генерал билан учрашиб қолдик. Генерал Майлс тенги йўқ одам экан, у билан тезда тил топишиб олдик.
“Сиз мабодо 1867 йилда Вашингтонда яшаган эмасмисиз?”- дея дабдурустдан сўраб қолди генерал.
“Ҳа, яшаганман”, — деб жавоб бердим мен.
“Буни қаранг-а, ўшандан бери ҳеч юз кўриша олмадикми?”- деди генерал афсусланиб.
“Генерал”, — дея унинг гапини бўлдим мен. “Ўшандан кейин биз юз кўриша ололмасдик. Сиз ўша пайтдаям аллақачон катта генерал бўлганингизни, мени эса ҳали номи чиқмаган ва китоблариниям ҳеч ким ўқимайдиган бечорагина ёзувчи бўлганимни унутган кўринасиз. Сиз мени эслай ололмайсиз, деб ўйлайман, лекин биз ўша вақтда Вашингтонгда бир мартагина кўришиб қолгандик”.

Ўша учрашувни мен ҳозиргидай яхши эслайман. Ўша пайтлар роса ғариб яшардим, ҳатто нонга ҳам тез-тез пул тополмай қийналардим. Менинг бир дўстим ҳам бор эди. У ҳам мендан қолишмайдиган камбағал ёзувчи эди. Биз бирга яшардик. Ҳамма ишни биргалашиб бажарардик: ишлардик, китоб ўқирдик, биргаликда сайр қилардик. Қорнимиз оч қолганида ҳам иккаламиз баробар оч бўлардик. Бир марта уч доллар пулга росаям зориқиб қолдик. Нима учун айнан уч долларга муҳтож бўлганимизни ҳозир эслай олмайману, бироқ ўша пулни кечгача топишимиз зарур бўлгани ёдимда қолган.

“Биз дарҳол уч доллар топишимиз шарт”, — дедим дўстимга. “Мен бу пулни топишга ҳаракат қиламан, лекин сен ҳам жим ўтираверма.”
Уйдан чиқиб кетганим билан қаерга бориб, қандай қилиб уч долларни топа олишимни билмай бошим гаранг эди. Бир соатча Вашингтон кўчалари бўйлаб сандироқлаб юра-юра, ахийри тинка-мадорим қуриди. Ниҳоят битта катта меҳмонхона олдига келдим. “Ичкарига кириб, бироз нафасимни ростлаб олай”, — деб хаёл қилдим ўзимча.
Меҳмонхона залига кириб, диванга ўтирдим. То жажжигина, ёқимтой бир кучукча залда пайдо бўлиб қолгунича ўша ерда ўтиравердим. Кучукча ниманидир қидириб юрарди. Ҳа, чинданам ғаройиб кучук экан, дея хаёлимдан ўтказсам-да, бироқ қўлимдан ҳеч нима келмасди, охири мен уни ёнимга чақириб, у билан бирга ўйнай бошладим.
Нотаниш бир эркак меҳмонхонага кириб келганида мен ҳалиям ит билан ўйнаб ўтирардим. Бояги эркакнинг эгнидаги кўркамгина формасидан мен дарҳол уни Генерал Майлс эканлигини фаҳмладим. Мен илгаридан уни газеталардаги суратлари орқали яхши танирдим.

“Воажабо! Қандай чиройли кучукча экан-а!”- дея ҳайратланди у. “Сизникими?”
Энди жавоб айтиш учун оғиз жуфтлаган эдим:
“Кучугингизни сотмайсизми?”- деб сўраб қолди у.
“Уч доллар”- деб юбордим бехосдан.
“Уч доллар?”- дея ажабланди генерал. “Жудаям арзон-ку. Мен сизга кучугингиз эвазига 50 доллар тақдим этаман”.
“Йўқ, йўқ, керак эмас. Атиги уч доллар кифоя қилади, жаноб”.
“Майли, нимаям дердим. Кучук сизники. Модомики фақат уч долларгина истар экансиз, камина итингизни жон-жон деб сотиб оламан”.

Генерал Майлс менга уч доллар берди-да, итни олиб, хонасига чиқиб кетди.
Орадан ўн дақиқа ўтар-ўтмас бир қария залга ҳаллослаганча югуриб кирди. У зал узра зириллаб кўз югуртира бошлади. Чолнинг нимадир қидираётганини тушундим.
“Афтидан, бир кучукчани қидираётган кўринасиз, жаноб?” – дея илтифот қилиб сўрадим.
“О, ҳа! Уни кўрдингизми?”- деб сўради қария суюниб кетиб.
“Итингиз атиги беш дақиқа аввал шу ерда эди, уни бир эркак билан кетганига кўзим тушгандай бўлувди”, — дедим мен шоша-пиша. “Агар йўқ демасангиз, уни топишда сизга кўмаклашиб юбораман”.

Қария хурсанд бўлиб кетди ва унга ёрдамлашишимни илтимос қилди.
“Сизга ёрдамим тегса, бошим осмонга етарди, бироқ бу ҳол андак вақтимни ўғирлайди-да, шунга…”
“Кетган вақтингиз ҳисобини ўзим тўлайман”, — деди қария жонҳолатда. “Қанча истайсиз?”
“Уч доллар”- деб ҳозиржавоблик билан жавоб бердим мен.
“Уч доллар”, — худди генерал каби ажабланди қария ҳам. “Бироқ биласизми, менинг итим бебаҳо кучук эди.
Агар уни менга топиб берсангиз, сизга ўн доллар ҳам тўлашга розиман”.
“Йўқ, жаноб, мен фақат уч долларгина истайман, холос, ундан ортиқ бир тийини ҳам керак эмас”, — дея ҳотамтойлик қилдим мен.
Шундан сўнг мен тўппа-тўғри Генерал Майлс хонасига кўтарилдим. Генерал янги меҳмони билан ўйнаб ўтирган экан.
“Итни қайтариб олгани келдим”, — деб маълум қилдим мен қатъий.
“Лекин энди бу ит сизники эмас – уни мен сотиб олдим. Бунинг эвазига сизга уч доллар пул ҳам инъом этдим”, — дея ҳайрон қолди Генерал.
“Сизга берган пулингизни қайтариб бераман, лекин итни олиб кетишим зарур”, — деб оёғимни тираб олдим мен ҳам.
“Аммо сиз кучукни менга пуллаб бўлдингиз, у энди менинг итим”.
“Афсуски, уни сизга сота олмас эканман, жаноб, негаки у меники эмас эди”.
“Буниси билан нима ишим бор, бироқ сиз кучукни уч доллар эвазига менга сотиб бўлгансиз”.
“Буни қаранг-а, ит ўзимники бўлмаса, уни сизга қандай қилиб сотиб юбораман? Сиз мендан кучук учун неча пул истайсиз, деб сўрадингиз, мен эса уч долларга зориқиб турганимни айтдим, бўлган гап шу, холос. Лекин сира-сира ит меники, деган гапни оғзимга ҳам олмадим”.

Энди Генерал Майлснинг тепа сочи тикка бўлди.
“Берган уч долларимни чўзиб қўйинг-да, итингизни олиб кетаверинг”, — деб бақирди у.
Кучукчани ўз эгасига олиб борганимда, боёқишнинг боши кўкка етди, қувончи терисига сиғмай, ваъда қилган уч доллар пулини қўлимга тутқазди. Менинг ҳам кўнглим жойига тушганди, зеро мана энди пешона терим билан ишлаб топган уч доллар пулга эга бўлгандим.
Ана энди сиз нима сабабдан менинг ҳалоллик борасидаги айтган сўзларимни англаб етгандирсиз, зеро ошинг ҳалол бўлса кўчада ичгин , дейдилар, одам ҳеч қачон бели оғриб топмаган нонни оғзига олмаслиги жоиздир.

Инглиз тилидан Қандилат Юсупова таржимаси

Asl ism-sharifi Semuyel Lengxorn Klemens bo‘lgan amerikalik yozuvchi, jahon adabiyotining yirik namoyandasi. O‘spirinlik va yigitlik yillarida darbadarlikda kun kechirgan, turli kasblar bilan shug‘ullanib, tirikchilik o‘tkazgan, keyinchalik gazeta tahririyatlarida ishlagan.Folklor syujeti asosida yozilgan «Kalaverasdan chiqqan mashhur sakrovchi qurbaqa» asari (1865)da soddadil amerikaliklarning hazil-mutoyibasi va hayoti tasvirlangan. 1867 yilda Yevropa va Falastin bo‘ylab sayohat qilgan. «Chet ellardagi soddadil kishilar» (1869) yumoristik ocherklar, «Toblanganlar» (1872) ocherklar kitoblariga kirgan asarlar ana shu sayohatlar taassurotlari asosida maydonga kelgan.«Zarhal asr» (1873, Ch. Uorner bilan hamkorlikda) romani moliyaviy-siyosiy korrupsiya haqida, «Yaltiroq asr» (1874) satirik romanida esa jamiyat illatlari hajv etiladi. Yumoristik va satirik yo‘sinda yozilgan «Eski va yangi hikoyalar» (1875), «Tennesidagi jurnalistika» (1869), «Meni gubernatorlikka qanday saylashgani» (1870), «Qishloq xo‘jaligi gazetasiga qanday muharrirlik qildim» (1870) singari to‘plamlariga kirgan asarlarida Amerika xayotining turli qirralari tasvirlangan.«Geklberri Finning boshidan kechirganlari» (1884) romanida amerikacha hayotning yetuk ijtimoiy tanqidi, muruvvat va iltifotning manfaatparastlik va shafqatsizlik bilan yonmayon mavjudligi ko‘zga tashlansa, «Qirol Artur saroyidagi konnektikutlik yankilar» (1889) qissasida ijtimoiy qarama-qarshilik dunyosi krralanadi. «Missisipidagi eski davrlar» (1875), «Missisipidagi hayot» (1883) kitoblari, «Shahzoda va gado» (1882), «Ovsar Vilson» (1894), «Tom Soyer chet elda» (1894), «Tom Soyer — josus» (1897), «Sirli notanish odam» (1916) kabi roman va qissalar muallifi.Yozuvchining 1895 yildagi jahon bo‘ylab sayohati «Ekvator bo‘ylab» (1897) kitobida, shuningdek, pamfletlar turkumi, shu jumladan «Qorong‘ida o‘tirgan odamga» (1901), «Harbiy ibodat» (1923 yilda nashr etilgan) asarlarida aks etgan.Bolalarga atab yozilgan asarlari bolalar adabiyotining mumtoz namunalari sanaladi («Tom Soyerning boshidan kechirganlari», 1876 va b.). «Tom Soyerning boshidan kechirganlari» asari (A. Pirnazarov tarjimasi) o‘zbek tilida bir necha bor nashr etilgan. Shuningdek, «Geklberri Finning boshidan kechirganlari», «Hikoya va pamfletlar» (1959), «Shahzoda va gado» (1962) va boshqa asarlari xam o‘zbek tiliga tarjima qilingan, maktab darsliklariga kiritilgan

Mark Tven
Kuchukcha va uch dollar pul

Men hammavaqt odam halol yashashi kerak, deb ishonib kelganman. Doimo bitta gapni takrorlardim: “Hech qachon o‘zing ter to‘kib topmagan nonni og‘zingga olmagin”.
Hozir sizga butun umrim mobaynida nechog‘lik halol yashaganimni isbotlab beruvchi bitta hikoyani aytib bermoqchiman.
Bir-ikki kun ilgari yaqin do‘stimning uyida Mayls ismli general bilan uchrashib qoldik. General Mayls tengi yo‘q odam ekan, u bilan tezda til topishib oldik.
“Siz mabodo 1867 yilda Vashingtonda yashagan emasmisiz?”- deya dabdurustdan so‘rab qoldi general.
“Ha, yashaganman”, — deb javob berdim men.
“Buni qarang-a, o‘shandan beri hech yuz ko‘risha olmadikmi?”- dedi general afsuslanib.
“General”, — deya uning gapini bo‘ldim men. “O‘shandan keyin biz yuz ko‘risha ololmasdik. Siz o‘sha paytdayam allaqachon katta general bo‘lganingizni, meni esa hali nomi chiqmagan va kitoblariniyam hech kim o‘qimaydigan bechoragina yozuvchi bo‘lganimni unutgan ko‘rinasiz. Siz meni eslay ololmaysiz, deb o‘ylayman, lekin biz o‘sha vaqtda Vashingtongda bir martagina ko‘rishib qolgandik”.
O‘sha uchrashuvni men hozirgiday yaxshi eslayman. Unda men rosa g‘arib yashardim, hatto nonga ham tez-tez pul topolmay qiynalardim. Mening bir do‘stim ham bor edi. U ham mendan qolishmaydigan kambag‘al yozuvchi edi. Biz birga yashardik. Hamma ishni birgalashib bajarardik: ishlardik, kitob o‘qirdik, birgalikda sayr qilardik. Qornimiz och qolganida ham ikkalamiz barobar och bo‘lardik. Bir marta uch dollar pulga rosayam zoriqib qoldik. Nima uchun aynan uch dollarga muhtoj bo‘lganimizni hozir eslay olmaymanu, biroq o‘sha pulni kechgacha topishimiz zarur bo‘lgani yodimda qolgan.
“Biz darhol uch dollar topishimiz shart”, — dedim do‘stimga. “Men bu pulni topishga harakat qilaman, lekin sen ham jim o‘tiraverma.”
Uydan chiqib ketganim bilan qayerga borib, qanday qilib uch dollarni topa olishimni bilmay boshim garang edi. Bir soatcha Vashington ko‘chalari bo‘ylab sandiroqlab yura-yura, axiyri tinka-madorim quridi. Nihoyat bitta katta mehmonxona oldiga keldim. “Ichkariga kirib, biroz nafasimni rostlab olay”, — deb xayol qildim o‘zimcha.
Mehmonxona zaliga kirib, divanga o‘tirdim. To jajjigina, yoqimtoy bir kuchukcha zalda paydo bo‘lib qolgunicha o‘sha yerda o‘tiraverdim. Kuchukcha nimanidir qidirib yurardi. Ha, chindanam g‘aroyib kuchuk ekan, deya xayolimdan o‘tkazsam-da, biroq qo‘limdan hech nima kelmasdi, oxiri men uni yonimga chaqirib, u bilan birga o‘ynay boshladim.
Notanish bir erkak mehmonxonaga kirib kelganida men haliyam it bilan o‘ynab o‘tirardim. Boyagi erkakning egnidagi ko‘rkamgina formasidan men darhol uni General Mayls ekanligini fahmladim. Men ilgaridan uni gazetalardagi suratlari orqali yaxshi tanirdim.
“Voajabo! Qanday chiroyli kuchukcha ekan-a!”- deya hayratlandi u. “Siznikimi?”
Endi javob aytish uchun og‘iz juftlagan edim:
“Kuchugingizni sotmaysizmi?”- deb so‘rab qoldi u.
“Uch dollar”- deb yubordim bexosdan.
“Uch dollar?”- deya ajablandi general. “Judayam arzon-ku. Men sizga kuchugingiz evaziga 50 dollar taqdim etaman”.
“Yo‘q, yo‘q, kerak emas. Atigi uch dollar kifoya qiladi, janob”.
“Mayli, nimayam derdim. Kuchuk sizniki. Modomiki faqat uch dollargina istar ekansiz, kamina itingizni jon-jon deb sotib olaman”.
General Mayls menga uch dollar berdi-da, itni olib, xonasiga chiqib ketdi.
Oradan o‘n daqiqa o‘tar-o‘tmas bir qariya zalga halloslagancha yugurib kirdi. U zal uzra zirillab ko‘z yugurtira boshladi. Cholning nimadir qidirayotganini tushundim.
“Aftidan, bir kuchukchani qidirayotgan ko‘rinasiz, janob?” – deya iltifot qilib so‘radim.
“O, ha! Uni ko‘rdingizmi?”- deb so‘radi qariya suyunib ketib.
“Itingiz atigi besh daqiqa avval shu yerda edi, uni bir erkak bilan ketganiga ko‘zim tushganday bo‘luvdi”, — dedim men shosha-pisha. “Agar yo‘q demasangiz, uni topishda sizga ko‘maklashib yuboraman”.
Qariya xursand bo‘lib ketdi va unga yordamlashishimni iltimos qildi.
“Sizga yordamim tegsa, boshim osmonga yetardi, biroq bu hol andak vaqtimni o‘g‘irlaydi-da, shunga…”
“Ketgan vaqtingiz hisobini o‘zim to‘layman”, — dedi qariya jonholatda. “Qancha istaysiz?”
“Uch dollar”- deb hozirjavoblik bilan javob berdim men.
“Uch dollar”, — xuddi general kabi ajablandi qariya ham. “Biroq bilasizmi, mening itim bebaho kuchuk edi. Agar uni menga topib bersangiz, sizga o‘n dollar ham to‘lashga roziman”.
“Yo‘q, janob, men faqat uch dollargina istayman, xolos, undan ortiq bir tiyini ham kerak emas”, — deya hotamtoylik qildim men.
Shundan so‘ng men to‘ppa-to‘g‘ri General Mayls xonasiga ko‘tarildim. General yangi mehmoni bilan o‘ynab o‘tirgan ekan.
“Itni qaytarib olgani keldim”, — deb ma’lum qildim men qat’iy.
“Lekin endi bu it sizniki emas – uni men sotib oldim. Buning evaziga sizga uch dollar pul ham in’om etdim”, — deya hayron qoldi General.
“Sizga bergan pulingizni qaytarib beraman, lekin itni olib ketishim zarur”, — deb oyog‘imni tirab oldim men ham.
“Ammo siz kuchukni menga pullab bo‘ldingiz, u endi mening itim”.
“Afsuski, uni sizga sota olmas ekanman, janob, negaki u meniki emas edi”.
“Bunisi bilan nima ishim bor, biroq siz kuchukni uch dollar evaziga menga sotib bo‘lgansiz”.
“Buni qarang-a, it o‘zimniki bo‘lmasa, uni sizga qanday qilib sotib yuboraman? Siz mendan kuchuk uchun necha pul istaysiz, deb so‘radingiz, men esa uch dollarga zoriqib turganimni aytdim, bo‘lgan gap shu, xolos. Lekin sira-sira it meniki, degan gapni og‘zimga ham olmadim”.
Endi General Maylsning tepa sochi tikka bo‘ldi.
“Bergan uch dollarimni cho‘zib qo‘ying-da, itingizni olib ketavering”, — deb baqirdi u.
Kuchukchani o‘z egasiga olib borganimda, boyoqishning boshi ko‘kka yetdi, quvonchi terisiga sig‘may, va’da qilgan uch dollar pulini qo‘limga tutqazdi. Mening ham ko‘nglim joyiga tushgandi, zero mana endi peshona terim bilan ishlab topgan uch dollar pulga ega bo‘lgandim.
Ana endi siz nima sababdan mening halollik borasidagi aytgan so‘zlarimni anglab yetgandirsiz, zero oshing halol bo‘lsa ko‘chada ichgin , deydilar, odam hech qachon beli og‘rib topmagan nonni og‘ziga olmasligi joizdir.

Ingliz tilidan Qandilat Yusupova tarjimasi