У гўё тақдир кинояси ила гоҳ-гоҳида хизматчилар оиласида туғилиб қоладиган, ўта назокатли, гўзал ва жозибадор қизлар тоифасидан эди. Унинг ота-онасидан қолган беҳисоб бойлиги ҳам, ёрқин келажакдан умиди ҳам, бирорта бойвачча у билан танишиб, севишиб, турмуш қуришига ишончи ва имконияти ҳам бўлмагани учун ўз тақдирини Халк таълими вазирлигида ишлайдиган қуйироқ рутбадаги амалдор билан боғлади.

Ги Де МОПАССАН
ЗЕБИ ГАРДОН

МОПАССАН (Maupassant) Ги (тўлиқ номи Анри Рене Альбер Ги) де (1850.5.8, Турвилясюр-Арк яқинидаги Миромениль қалъаси —1893.6.7, Париж) — француз ёзувчиси, Руан лицейини тугатган. 1870—71 й.ларда франко-прус урушида қатнашган, Ги де Мопассан Флобернинг шогирди, рус алиби Иван Тургеневни устоз санаб, унга бағишлаб мақолалар ёзган. Адабиётга 1880 й.да шеърлар тўплами ва «Дўндиқ» новелласи б-н кириб келган. У 6 роман,18 ҳикоялар тўплами, очерк ва пьесалар, кўплаб мақолалар ва б. асарлар муаллифи. Мопассан ижоди учун турмушни объектив тасвирлаш, тилининг содда (табиий) ва таъсирчанлиги, «ҳаётни ўзиданда ишончли тасвирлаш», қаҳрамонлар образини уларнинг характер ва хис-туйғулари орқали яратишга интилиш характерли. Мопассан маънавий қашшоқ, мунофиқ кишилар образининг бутун бир силсиласини яратган («Жавоҳирот», «Оила бағрида»,«Васиятнома» «Бочкача», «Иблис» ва б.). Унинг «Дайди», «Шкаф», «Гадой» каби новеллаларида турмуш қаърига улоқтирилган нотавонлар ҳаёти тасвирланган. Муҳаббатни мол-дунёдан иборат деб билувчи, шу боис ҳар қадамда ўзини сотишга тайёр аёллар образи «Иветта»,«Ҳаққоний тарих» ва б. асарларида маҳорат б-н чизилган. Мопассан соф муҳаббат («Ой ёғдуси», «Бахт»)ни куйлайди ва маънавий юксак оддий кишиларни қадрлайди («Симон ота», «Мартен қизалоғи»), ватанпарвар ва жасоратли инсонларни тараннум этади («Дўндиқ», «Мадмуазель Фифи», «Милон амаки»). Унинг «Ҳаёт» (1883), «Азизим» (1885), «Монт-Ориоль» (1886), «Пьер ва Жан» (1887—88) каби романларида умумбашарий мавзулар, мансабпарастлар қисмати, бойлик орттиришга хуруж қилиш юксак маҳорат билан тасвирлаб берилган. «Ўлимдек кучли» (1889), «Бизнинг қалб» (1890) романларида эса психологик руҳ кучли. «Ҳаёт»,«Азизим» романлари (Иброҳим Ғафуров таржимаси) ва бир қанча ҳикоялари ўзбек тилига таржима қилинган (Ўзбекистон Миллий энциклопедиясидан).

У гўё тақдир кинояси ила гоҳ-гоҳида хизматчилар оиласида туғилиб қоладиган, ўта назокатли, гўзал ва жозибадор қизлар тоифасидан эди. Унинг ота-онасидан қолган беҳисоб бойлиги ҳам, ёрқин келажакдан умиди ҳам, бирорта бойвачча у билан танишиб, севишиб, турмуш қуришига ишончи ва имконияти ҳам бўлмагани учун ўз тақдирини Халк таълими вазирлигида ишлайдиган қуйироқ рутбадаги амалдор билан боғлади.
Унинг ортиқча зеб-зийнати йўқлиги боис, ўта одми кийиниб юрар, шу боис ҳам ўзини ўта маҳдуд ва бахтсиз хис этарди. У ўзини серҳашам ҳаёт, иззат ва икром учун туғилган деб биларди ва шу боис шип-шийдам деворлар, ғичирлоқ стуллар, ранги унниқиб кетган пардалар қуршовидаги зерикарли ва фақирона турмушини ўйлаб муттасил сиқиларди.
Камтарона ҳаётдан зерикиш унинг қалбида аччиқ надоматлар ва ушалмас орзуларни уйғотарди. У тушларида Шарқнинг харир матоларидан парда тутилган, баланд жез қандилларнинг фусункор шуъласи ёритиб турган хос хоналарнинг соқов сукунатини, ипак шалвар кийган савлатли хизматкорларни, буғли иситкичларнинг ҳароратидан бўшашиб, юмшок курсиларда мудраб ётган кишиларни кўрарди. Унинг тушларига кўҳна гиламлар осилган, қимматбаҳо зеб-зийнатларга тўла хонтахталар қўйилган шинам салонлар, чошглҳ пайтида яқин дўстларни, ҳар кандай аёлнинг диққатини торта оладиган олий мартабали кишиларни бир пиёла чойга чакириш мумкин бўлган муаттар мехмонхоналар кирарди.
У ҳар гал тамадди қилиш учун эрининг рўпарасида, тўгарак стол олдига ўтираркан, эри декчанинг қопқоғини кўтариб, ёш боладек, қувончдан қичқириб юборарди: «О, карам шўрва! Бундан яхшироқ егулик йўқ оламда!»- Аёлининг кўнгли эса, деворларида афсонавий қахрамонлар, жаннат қушлари акс этган гиламлар осилган муҳташам кошоналарда, шоҳона дастурхонга чинни идищларда тортиладиган лаззатли таомларни, муаттар шамлар қуршовида ва эҳтиросли эркалашлар оғушидаги дабдабали зиёфатларни тусарди.
Унинг пардоз буюмлари ҳам, зеб-зийнати ҳам, умуман хеч балоси йўқ эди. У эса, ўзини айнан ҳою ҳашам ичида кўришни орзу қилар, ўзини фақат шунинг учун яралган деб биларди. У бошкаларга ёқишни, дабдабали кўринишни, ўзига яраша эътибор қозонишни, ҳамма аёллар унга ҳасад билан қарашини истарди. У гоҳида ўзи билан бирга монастирда тарбияланган бойвучча дугонасининг уйига бориб турар, уникидан қайтаётганида, юрак-багри эзилганидан бу хонадонга қайтиб келмаслика аҳд қиларди. У кейин кун буйи аламдан, ўз-ўзига раҳми келгаиндан, пешонаси шўрилигидан куйиб йигларди.
Кунларнинг бирида эри уйга тантанавор қиёфада қайтди ва унинг қўлига каттагина хатжилд тутқазди:
— Ушла, — деди эри, -бу сенга совға.
Аёл дарҳол хатжилдни йиртиб, ичидан чиройли таклифноани чиқарди. Унда ёзилган эдики:
«Халқ таълими вазири ва Жорж Рампонно хоним муҳтарам Луазеллар оиласини 18 январ душанба куни вазирликда бўлиб ўтадиган оқшомга таклиф этади.» Аёл жудди эри кутганидек, ҳаяжондан ўзини йўқотиб қўйиш ўрнига таклифномани умидсизлик билан стол устига қўйди.
— Менга бунинг нима кераги бор?
— Бу нима деганинг, азизим? Жуда қувониб кетсанг керак, деб ўйловдим. Бунақа имконият ҳамиша бўлавермайди. бу таклифномани катта қийинчилик билан қўлга киритган эдим ўзи? У ерга ҳамма ҳам боравермайди, ҳар кимни ҳам таклиф қилишавермайди. У ерда сен факат казо-казоларни учратишинг мумкин.
У эрига ёвқараш қилди-да, энсаси қотиб тўнғиллади:
— Нима кийиб бораман у ёққа? Эгнимга ҳеч бало йўқ-ку?
Эри шу томонини ўйлаб кўрмаган экан, ўзича ғудранди:
— Ўша, театрга кийиб брадиган кўйлагингни киявер. Менимча, сенга жуда ярашарди.
Шу топда хотининг йиғлай бошлаганини куриб, алам Билан лабини тишлади. Икки дона йирик-йирик ёш томчилари аелнинг ноқларидан думалаб, мийиғига келиб тўхтади.
— Ҳа, сенга ним-ма бўлди, — сўради эр журъатсизлик билан.
Аёл аранг ўзини босди-да, хўл ёноқларини артиб, сокин овушда тилга кирди:
— Ҳеч нима. Пардоз андозим, зеб-зийнатим бўлмаса, тузукрок ийимим бўлмаса, унақа оқшомларга бориб нима қиламан. Биронта амкасбингнинг хотинида меникидан кура тузукроқ кийим бош бўлса, шанга берақол таклифномани.
Эри асабилашиб хотинини кундиришга уринди:
— Қулоқ сол, Матилда. Сен зиёфатга кийиб боришинг учун арур бўлган ўшанака кўйлакларнинг сал бундайроғи қанча туради, ўзи?
Хотини бир муддат жим қолди-да, тежамкор эридан сўраши мумкин бўлган миқдорда ўзи учун кетадиган харажатларни ҳисоб-китоб қила бошлади.
— Аниқ билмадим-у, менимча, тўрт юз франк етиб қолса керак, — дея жавоб қайтарди у ниҳоят ийманиб.
Эрининг хиёл қути учди: У ёзда оғайнилари билан Нантера яланглигида тўрғай овига кетиш учун милтик сотиб оламан деб худди шунча миқдорда пул жамғариб қўйган эди.
— Бўпти. Сенга тўрт юз франк бераман, — деди ниҳоят у тантилик билан. — Фақат тиктиражак кўйлагинг жуда ярашиқли бўлсин.
Зиёфат куни якинлашиб келар, Луазел хоним гарчи куйлаги битган бўлса-да, ҳануз чиройи очилмас, ўзини қўярга жой тополмай юрарди. Бир куни кечки эри буни пайкаб қолди:
— Нима бўлди сенга? Кейинги пайтларда сал ғалатироқ бўпқолдингми?
— Нима қилай? Куйлагим бўлса-ю, уни очиб турадиган бирорта тузукроқ тақинчоғим бўлмаса? Кўрганлар нима дейди? Яхшиси бормай қўя қоламан.
— Куйлагингни ёқасига табиий гуллардан такиб олсанг бўлмасмикин? Қиш пайти гул одамни жуда очиб юборади. Ўн франкка уч-тўртта чиройли атиргул олса бўлади.
Аёл бўш келмади:
— Йўқ, истамайман… бой-бадавлат аёлларни ичида бунақа ғариб кўриниб, кулгига қолгим йўқ.
Шу чоқ эрининг миясига зўр фикр келди:
— Каллани ишлатсанг-чи? Дугонанг Форестье хонимнинг олдига бориб илтимос қилсанг, биронта тақинчоғини бир кунга бериб турар, ўлдими? Жондек дугонанг-ку? Хотини қувончдан кичқириб юборди:
— Тўппа-тўғри. шу нарса хаёлимга келмабди.
Эртасига у Форестье дугонасининг уйига бориб, ўз дардиниайтди. Дугонаси эса, йнали шикофдан каттакон қутичани келтириб, Луазел хонимнинг кўз олдида очди:
— Танла, жонгинам.
Аёл аввал билакузукни, кейин марварид шодасини, охирида Венетсиялик заргарлар ишлаган турли кимматбаҳо тошлар қадалган олтин салибни томоша қилди. У кўзгу қаршисида тақинчоқларни ўзига ўлчаб кўрар, эгасига қайтариб бергиси келмагандай тавозу билан солланарди.
— Сенда булардан бошка яна борми? — сўради у сир бой бермаслик учун.
— Бор. Ўзинг танлаб олавер, ахир мен сенга қайси бири ёқишини билмасам.
Дафъатан тақинчоклар орасида атлас ғилофдаги олмослар қадалган зебигардонни кўрди-ю, юраги ҳаприқиб кетди. У такинчоқни титрок қўлларига олиб, кўйлагинг кенг ёқалари устидан буйнига тўғрилаб, кўзга олдига келди ва хайратдан бир ўзини йўқотиб қўйди. Кейин дугонасидан юрак ютиб суради:
— Мана шуни бериб туролмайсанми?
— Албатта, ол, олавер.
Луазел хоним дугонасиниг буйнидан учиб уни мехр-ла ўпаркан, тақинчоқни бағрига босганча кўчага отилди.
Кутилгани кун ҳам етиб келди. Луазел хоним ўзида йўқ шод эди. У жозибадорлиги, латофати, қувноқлиги ва бахтдан сархущлигибилан ҳаммадан ажралиб трарди. Эркакларнинг нигоҳи унга кадалган, ҳаммаси унинг кимлигини билишга кизикар, убилан танишишга ҳзир эди. Юқори мартабали амалдорларнинг барчаси у билан ракс тушишга ошиқарди. У ҳатто вазирнинг эътиборидан четда қолмади.
У бор вужуди ила берилиб, эҳтирос, завқ-шавққа тўлиб, севинчдан терисига сиғмай, ҳеч нарсани ўйламай, ўз латофатининг тантанасидан сархушланганича рақс тушар, гўёки, фараҳ ва ўзига қадалган ўнлаб нигоҳлар, аёл қалбини ҳамиша маҳв этишга қодир сирли илтфотлар таъсирида ўзини мутлақо музаффар ҳис этиб, булутлар устида беармон сузаётгандек эди.
Улар тонгги соат тўртларда қайтишди. Эри ярим оқшомда хотинлари билан кунгиллари истаганча ўйнаб-кулишган уч нафар ҳамкасабаси даврасида санжоб бир ҳужрада ухлаб олганди. У ҳар куни кийиб юрадиган одмиёна мурсагини аёлининг очиқ елкаларига ташлади, бу кўримсиз ёпинчиқ аёлнинг олиймақом машшотасига, базмда қўлга киритга иззату эъзозига тўғри келмасди. Аёл буни яхши тшугани учун, қалин мўйнали либосларга
бурканиб олган кибор аеллар пайкаб қолмасидан жуфтакни ростлаб қолмқчи эди.
Луазел уни ушлаб қолди:
— Шошмай тур. Кўча совуқ, шамоллаб қоласан. Мен ҳозир бирорта фойтун топиб келаман.
У эрига қулоқ солмай, шошқич зинапояга отилди. Яқин атрофда фойтун кўринмасди. Улар анча олислаб кетган извошчиларнинг ркасидан анчагача қўл силкиб қолишди.
Улар совуқдан титраб-кақшаганча, умидсизлик билан ларё бўйига тушишди. Ниҳоят соҳил бўйлаб, тунги извошчиларнинг Париж кўчаларида эҳтимолки, ўзининг хароблигидан уялиб, факат кечалари изғийдиган шалоқ бир экипажи келиб қолди.
Улар ана шу фойтунда бир амаллаб Фидойилар кўчасидаги бошпаналарига етиб келишди ва жимгина уйга киришди. аёл учун энди ҳаммаси хотима топган эди. Эр эса, эртага соат ўнда азирликка етиб бориш лозимлиги хақида ўйларди.
Аёл ўзининг ҳашам қўйнидаги вужудини яна бир карра томоша илиш учун кўзгу қаршисида елкасидаги мурсакни олди. Ва бирдан ичкириб юборди. Бўйнидаги зебигардон…
— Нима бўлди, — сўради чала-ярим ечинган эри.
— Анув… буйнимдаги… Форестье хонимнинг тақинчоғи тушиб олибди.
Эри саросимада ўрнидан сапчиб турди.
— Нима? Наҳотки? Бўлиши мумкин эмас!
Улар кўлак ва мурсакнинг астару аврасини, чунтакларини, уллас ҳаммаёғини қараб чиқишди. Топишолмади.
— Эслаб кўр-чи, зиёфатдан чиқаётганимизда бормиди? – сўради эри.
— Бор эди. Вазирликнинг ичида қўлим билан ушлаб кўрганим эсимда.
— Кўчада тушиб қолганида, овозидан пайкаган бўлардик. Демак, фойтуннинг ичида колган.
— Тўғри. Менам шу фикрдаман. Фойтуннинг рақами эсингдами?
— Йўқ. Сенам қарамабмидинг?
Улар бир-бирларига узоқ муддат чорасиз термилиб қолишди. Кейин Луазел кийинмоқка тутнди.
— Кетдим, -деди. — Пиёда юриб келган йўлимизни қараб келай-чи. Шояд топилиб қолса?
У чиқиб кетди. Аёли байрамона либосини ҳам ечмай, ҳатто чироқни ёқишга ҳам ўзида куч тополмай, ўликдек жойида қотиб турарди. Эри эрталаб еттиларда ҳеч нарса тополмай қайтиб келди. Кейин у кун бўйи политсия махкамаларида, эълон бериш учун газет таҳририятларида, извош бекатларида — хуллас, умид килиш мумкин
булган барча жойларни кезиб чиқди. Аёл ногаҳон бошларига тушган бу мусибатдан ҳамон ўзига келолмай кун бўйи яхши хабар келишини кутарди. Луазел кечки пат ранги-раҳмони учиб, шалвираганча қайтиб келди. Ҳеч қандай янгилик йўк эди.
— Дугонангга такинчоқнинг кичик бир ҳалкаси синиб кетди, уни тузатишга бердик, дея ёзи юбор. Шунда биз вақтдан ютамиз. унгача бирор йўлини қилармиз.
Хотини унинг айтганини қилди. эри айтиб турди, у ёзди.
Ҳафтанинг охирига бориб, уларнинг умидлари тамомила узилди. Бир ҳафтада беш ешга кариган Луазел йўқолган буюмнинг ўрнини тўлдиришдан бошқа илож йўқлигини маълум қилди.
Эртаси куни улар зебигардн ғилофини олиб, унинг қопқоғида битилган заргарнинг манзилини топиб боришди. Заргар аллакандай дафтарини узок титкилади:
— Бу зебигардонни мен сотмаганман. Фақат, шу ғилофни сотганман, холос.
Шундан кейин кисматнинг бу аччиқ зарбасидан буларича бўлган эр-хотин заргарма-заргар юриб хдди ўша йўқолган тақинчоқнинг ўзига ўхшаган зебигардонни кидиришга тушдилар. Пале-Роялдаги дўконларнинг бирида айнан ўзлари қидириб юрган тақинчоққа дуч келишди. Унинг нарзи қирқ беш минг фрак турарди. Стувчи энг ками билан ларга ўттиз олти минг франкка стиши мумкинлигини маълум қилди.
Улар сотувчидан бу тақинчоқни уч кунгача сотмай туришни, агар йўқолган зебигардон февралнинг охиригача топилгудек бўлса, бунисини ўттиз тўрт минг франк эвазига қайтраиб олиш шарти Билан харид қилишларини айтишди. Луазелнинг отасидан ўн саккиз минг франк мерос қолгади.
Пулнинг қолган ярмини қарз кўтариб тўлашга қарор қилди. Шу кундан эътиборан, биовдан минг, бировдан беш юз, бир жойдан юз, бошқа бир жойдан икки юз франкдан қарз олиб, тўплай бошлади. Турфа судхўрлар ва саррофлар билан танишиб, катта фоиз Билан қайтариш эвазига тилхат бериб, улардан ҳам қарз кўтарди.
У бу қарзларни қандай қайтаришини ҳам уйламай, ўзини умрбод қуллик асоратига солиши мумкин булган васиқаларг имзо чекди ва якинлашиб келаетган ғам-андуҳли, азобли, қора кунларнинг ғир хаеллари остида эзилганича янги тақинчокни сотиб олгани дўконга йўл олди ва пештахта устига ўттиз олти минг франкни тахлаб қўйди.
Луазел хоним омонатни Форесте хонимнинг уйинга олиб бриб берганида, у бироз норозилик билан атдики:
— Мунча кайтариб келишинг кийин бўлди? У менга керак булиб қолишини ўйламадингми?
У ҳатто ғилофини ҳам очмиб ўтирмади, — дугонаси худи шундан қўрққан эди. Агар тикинчок алмашиб қолганини пайқаса, хоним нима деб ўйлаган, нима деган бўларди? Эҳтимол, уни ўғрига, товламачига чикарган бўлармиди?
Луазел хоним камбагаллик кандайин бало эканини энди билди. Шундай эса-да, у қисматнинг бу тақозосини мардна карши олди. Ахир, қанда булмасин, бу даҳшатли қарздан қутулишлари керак эди. У ҳам қарзни тулашда эрига ёрдамлашиши керак. Шу боис, хизматкорлар билан хиоб-китоб килиб ларнинг жавобини беришди.
яшаётган квартираларини ҳам алмаштиришди ва эски бир бостирмани ижарага олишди.
Аёл рузғор юмушлари канчалик оғир бўлишини,, жини суймайдиган қозон-товоқ ташвишини ўз кўзи билан кўрди. Ўғ босган идишларни ювавериб, пштиранг тирнокларинин кучириб юбрди. Кир-чирни тўлиқ ўзи ювадиган бўлди. Ҳар куни чиқиндиларни ўзи кўчага чикариб, сувдан ташиб келадиган бўлди. Энг фақир аеллар кийимида сават кўтариб, бозорлик қилиш учун ўзи дўконма-дукон юрар, пулни тжаб ишлатиш мақсадида ҳар бир чақа учун сотувчилар талашиб-тортишар, хуллас, кичик бир оиланинг ҳамма ташвишлари ўзининг зиммасида эди.
Шу зайлда хар ойда битта векселни ёпиш, бошкаларини янгилаш, учинчисининг муддатини яна оркарокқа суришга туғри келарди. Эри эса, бир тожирнинг балансларини тартибга солиш учун ёлланиб, кечалари билан ухламай, қоғоз қралар ва ҳар сахифа учун беш су оларди.
Шу зайлдаги хаёт ўн йил давом этди. Ўн йил ичида улар ҳамма карзлардан, ҳатто ноинсофлик билан белгилаган устамаларгача тўлаб қутулишди. луазел хоним жуда тез кариди. Унинг елкалари кенгаиб, факир уй бекаларига ухшаб қўпол ва нофорам бир тусга кирганди. У энди юбкасини бир тарафга қийшайтириб, ёқавайрон бўлиб юрар, иссик сув билан пол юваверганидан қўллари қизариб кетган, овози ҳам дўриллаб колган эди. баъзида эри ишга кетган пайтларда у дераза енида утирганча, ўзини бағоят бахтиер ва масрур ҳис этган, ҳамманинг эътиборини қозонган ўша оқшом, уша зиёфатни эсга оларди.
Ўша лаънати тақинчоқ йўқолмаганида ҳозир қандай яшаётган бўлишарди-я? Ким билсин? Ким бил-син?! Ҳаёт бунчалар инжиқ ва шафқатсиз бўлмаса? Инсонни халос этиш ҳам, ҳалок этиш ҳам бунчалар осон бўлмаса?
Аллақайси якшанбада бир ҳафта давомида ишлаб чарчагани боис, озгина кунгил ёзиб келиш учун Елисей мадонида аланиб юрган пайти бола етаклаб кетаётган бир аёлни кўриб қолди. У Форестье хоним эди, хали-ҳамон ёш, гўзал ва тароватли эди у.
Луазел хоним хаяжонланиб кетди. У билан бориб гаплашсами? Албатта-да!Ахир у энди ҳамма карзларидан кутулиб бўлди, энди ҳаммасини айтиб берса бўлади. Ҳа, айтиши шарт.
У аелга яқинлашди:
— Салом, Жанна!
— Салом… сиз… хоним… билмадим-у, мени бировга ўхшатяпсизми?
— Наҳотки, мени таниадинг? Мен Матильда Луазелман.
Дугонаси кичқириб юборди:
— Матилда, дугонажон! Шунчалар ўзгариб кетдингми?
— Ҳа. Сен билан сўнгги бор кўришгандан кейин биз учун оғир кунлар бошланди. Камбағаллашиб кетдик. Ночорликда кун кечирдик… Сени деб…
— Мени деб? Қанакасига?
— Эсингдами? Вазирликдаги зиёфатга тақиб бориш учун сенинг зебигардонингни олиб тургандим.
— Эсимда. Хўш, кейин-чи?
— Мен уни йўқотиб қўйгандим.
— Нима? Ахир, сени уни қайтариб берувдинг-ку?
— У бошка эди, худди сеникига ўхшаш. Биз ўн йил давомида ўшанинг карзини тулаб келдик. Қанчалик қийналганимизни биласанми? Ҳеч вақойимиз қолмади. Мана, шукрки, ҳаммаси тугади. Шунинг учун ўзимда йўқ хурсандман.
Форестье хоинм турган ерида қотиб қолди.
— Ҳали меникининг ўрнига янги зебигардон сотиб олдик, дегин?
— Ҳа. сезмагансан, улар бир-биридан ҳечам фарқ қилмасди, -деди у тантанавор ва самимий илжайиб.
Форестъе хоним хаяжонда дугонасининг қўлларига ёпишди:
— Матильда! Шўрликкинам менинг! Ахир у тақинчоқ қалбаки олмосдан ясалган эди-ку! Энг ошиб борса, уч юз франк турарди.

Рус тилидан Рустам Жабборов таржимаси

U go‘yo taqdir kinoyasi ila goh-gohida xizmatchilar oilasida tug‘ilib qoladigan, o‘ta nazokatli, go‘zal va jozibador qizlar toifasidan edi. Uning ota-onasidan qolgan behisob boyligi ham, yorqin kelajakdan umidi ham, birorta boyvachcha u bilan tanishib, sevishib, turmush qurishiga ishonchi va imkoniyati ham bo‘lmagani uchun o‘z taqdirini Xalk ta’limi vazirligida ishlaydigan quyiroq rutbadagi amaldor bilan bog‘ladi.

Gi De MOPASSAN
ZEBI GARDON

MOPASSAN (Maupassant) Gi (to’liq nomi Anri Rene Al`ber Gi) de (1850.5.8, Turvilyasyur-Ark yaqinidagi Miromenil` qal’asi —1893.6.7, Parij) — frantsuz yozuvchisi, Ruan litseyini tugatgan. 1870—71 y.larda franko-prus urushida qatnashgan, Gi de Mopassan Floberning shogirdi, rus alibi Ivan Turgenevni ustoz sanab, unga bag’ishlab maqolalar yozgan. Adabiyotga 1880 y.da she’rlar to’plami va «Do’ndiq» novellasi b-n kirib kelgan. U 6 roman,18 hikoyalar to’plami, ocherk va p`esalar, ko’plab maqolalar va b. asarlar muallifi. Mopassan ijodi uchun turmushni ob’ektiv tasvirlash, tilining sodda (tabiiy) va ta’sirchanligi, «hayotni o’zidanda ishonchli tasvirlash», qahramonlar obrazini ularning xarakter va xis-tuyg’ulari orqali yaratishga intilish xarakterli. Mopassan ma’naviy qashshoq, munofiq kishilar obrazining butun bir silsilasini yaratgan («Javohirot», «Oila bag’rida»,«Vasiyatnoma» «Bochkacha», «Iblis» va b.). Uning «Daydi», «Shkaf», «Gadoy» kabi novellalarida turmush qa’riga uloqtirilgan notavonlar hayoti tasvirlangan. Muhabbatni mol-dunyodan iborat deb biluvchi, shu bois har qadamda o’zini sotishga tayyor ayollar obrazi «Ivetta»,«Haqqoniy tarix» va b. asarlarida mahorat b-n chizilgan. Mopassan sof muhabbat («Oy yog’dusi», «Baxt»)ni kuylaydi va ma’naviy yuksak oddiy kishilarni qadrlaydi («Simon ota», «Marten qizalog’i»), vatanparvar va jasoratli insonlarni tarannum etadi («Do’ndiq», «Madmuazel` Fifi», «Milon amaki»). Uning «Hayot» (1883), «Azizim» (1885), «Mont-Oriol`» (1886), «P`er va Jan» (1887—88) kabi romanlarida umumbashariy mavzular, mansabparastlar qismati, boylik orttirishga xuruj qilish yuksak mahorat bilan tasvirlab berilgan. «O’limdek kuchli» (1889), «Bizning qalb» (1890) romanlarida esa psixologik ruh kuchli. «Hayot»,«Azizim» romanlari (Ibrohim G’afurov tarjimasi) va bir qancha hikoyalari o’zbek tiliga tarjima qilingan (O’zbekiston Milliy entsiklopediyasidan).

U go‘yo taqdir kinoyasi ila goh-gohida xizmatchilar oilasida tug‘ilib qoladigan, o‘ta nazokatli, go‘zal va jozibador qizlar toifasidan edi. Uning ota-onasidan qolgan behisob boyligi ham, yorqin kelajakdan umidi ham, birorta boyvachcha u bilan tanishib, sevishib, turmush qurishiga ishonchi va imkoniyati ham bo‘lmagani uchun o‘z taqdirini Xalk ta’limi vazirligida ishlaydigan quyiroq rutbadagi amaldor bilan bog‘ladi.
Uning ortiqcha zeb-ziynati yo‘qligi bois, o‘ta odmi kiyinib yurar, shu bois ham o‘zini o‘ta mahdud va baxtsiz xis etardi. U o‘zini serhasham hayot, izzat va ikrom uchun tug‘ilgan deb bilardi va shu bois ship-shiydam devorlar, g‘ichirloq stullar, rangi unniqib ketgan pardalar qurshovidagi zerikarli va faqirona turmushini o‘ylab muttasil siqilardi.
Kamtarona hayotdan zerikish uning qalbida achchiq nadomatlar va ushalmas orzularni uyg‘otardi. U tushlarida Sharqning xarir matolaridan parda tutilgan, baland jez qandillarning fusunkor shu’lasi yoritib turgan xos xonalarning soqov sukunatini, ipak shalvar kiygan savlatli xizmatkorlarni, bug‘li isitkichlarning haroratidan bo‘shashib, yumshok kursilarda mudrab yotgan kishilarni ko‘rardi. Uning tushlariga ko‘hna gilamlar osilgan, qimmatbaho zeb-ziynatlarga to‘la xontaxtalar qo‘yilgan shinam salonlar, choshglh paytida yaqin do‘stlarni, har kanday ayolning diqqatini torta oladigan oliy martabali kishilarni bir piyola choyga chakirish mumkin bo‘lgan muattar mexmonxonalar kirardi.
U har gal tamaddi qilish uchun erining ro‘parasida, to‘garak stol oldiga o‘tirarkan, eri dekchaning qopqog‘ini ko‘tarib, yosh boladek, quvonchdan qichqirib yuborardi: «O, karam sho‘rva! Bundan yaxshiroq yegulik yo‘q olamda!»- Ayolining ko‘ngli esa, devorlarida afsonaviy qaxramonlar, jannat qushlari aks etgan gilamlar osilgan muhtasham koshonalarda, shohona dasturxonga chinni idiщlarda tortiladigan lazzatli taomlarni, muattar shamlar qurshovida va ehtirosli erkalashlar og‘ushidagi dabdabali ziyofatlarni tusardi.
Uning pardoz buyumlari ham, zeb-ziynati ham, umuman xech balosi yo‘q edi. U esa, o‘zini aynan hoyu hasham ichida ko‘rishni orzu qilar, o‘zini faqat shuning uchun yaralgan deb bilardi. U boshkalarga yoqishni, dabdabali ko‘rinishni, o‘ziga yarasha e’tibor qozonishni, hamma ayollar unga hasad bilan qarashini istardi. U gohida o‘zi bilan birga monastirda tarbiyalangan boyvuchcha dugonasining uyiga borib turar, unikidan qaytayotganida, yurak-bagri ezilganidan bu xonadonga qaytib kelmaslika ahd qilardi. U keyin kun buyi alamdan, o‘z-o‘ziga rahmi kelgaindan, peshonasi sho‘riligidan kuyib yiglardi.
Kunlarning birida eri uyga tantanavor qiyofada qaytdi va uning qo‘liga kattagina xatjild tutqazdi:
— Ushla, — dedi eri, -bu senga sovg‘a.
Ayol darhol xatjildni yirtib, ichidan chiroyli taklifnoani chiqardi. Unda yozilgan ediki:
«Xalq ta’limi vaziri va Jorj Ramponno xonim muhtaram Luazellar oilasini 18 yanvar dushanba kuni vazirlikda bo‘lib o‘tadigan oqshomga taklif etadi.» Ayol juddi eri kutganidek, hayajondan o‘zini yo‘qotib qo‘yish o‘rniga taklifnomani umidsizlik bilan stol ustiga qo‘ydi.
— Menga buning nima keragi bor?
— Bu nima deganing, azizim? Juda quvonib ketsang kerak, deb o‘ylovdim. Bunaqa imkoniyat hamisha bo‘lavermaydi. bu taklifnomani katta qiyinchilik bilan qo‘lga kiritgan edim o‘zi? U yerga hamma ham boravermaydi, har kimni ham taklif qilishavermaydi. U yerda sen fakat kazo-kazolarni uchratishing mumkin.
U eriga yovqarash qildi-da, ensasi qotib to‘ng‘illadi:
— Nima kiyib boraman u yoqqa? Egnimga hech balo yo‘q-ku?
Eri shu tomonini o‘ylab ko‘rmagan ekan, o‘zicha g‘udrandi:
— O‘sha, teatrga kiyib bradigan ko‘ylagingni kiyaver. Menimcha, senga juda yarashardi.
Shu topda xotining yig‘lay boshlaganini kurib, alam Bilan labini tishladi. Ikki dona yirik-yirik yosh tomchilari ayelning noqlaridan dumalab, miyig‘iga kelib to‘xtadi.
— Ha, senga nim-ma bo‘ldi, — so‘radi er jur’atsizlik bilan.
Ayol arang o‘zini bosdi-da, xo‘l yonoqlarini artib, sokin ovushda tilga kirdi:
— Hech nima. Pardoz andozim, zeb-ziynatim bo‘lmasa, tuzukrok iyimim bo‘lmasa, unaqa oqshomlarga borib nima qilaman. Bironta amkasbingning xotinida menikidan kura tuzukroq kiyim bosh bo‘lsa, shanga beraqol taklifnomani.
Eri asabilashib xotinini kundirishga urindi:
— Quloq sol, Matilda. Sen ziyofatga kiyib borishing uchun arur bo‘lgan o‘shanaka ko‘ylaklarning sal bundayrog‘i qancha turadi, o‘zi?
Xotini bir muddat jim qoldi-da, tejamkor eridan so‘rashi mumkin bo‘lgan miqdorda o‘zi uchun ketadigan xarajatlarni hisob-kitob qila boshladi.
— Aniq bilmadim-u, menimcha, to‘rt yuz frank yetib qolsa kerak, — deya javob qaytardi u nihoyat iymanib.
Erining xiyol quti uchdi: U yozda og‘aynilari bilan Nantera yalangligida to‘rg‘ay oviga ketish uchun miltik sotib olaman deb xuddi shuncha miqdorda pul jamg‘arib qo‘ygan edi.
— Bo‘pti. Senga to‘rt yuz frank beraman, — dedi nihoyat u tantilik bilan. — Faqat tiktirajak ko‘ylaging juda yarashiqli bo‘lsin.
Ziyofat kuni yakinlashib kelar, Luazel xonim garchi kuylagi bitgan bo‘lsa-da, hanuz chiroyi ochilmas, o‘zini qo‘yarga joy topolmay yurardi. Bir kuni kechki eri buni paykab qoldi:
— Nima bo‘ldi senga? Keyingi paytlarda sal g‘alatiroq bo‘pqoldingmi?
— Nima qilay? Kuylagim bo‘lsa-yu, uni ochib turadigan birorta tuzukroq taqinchog‘im bo‘lmasa? Ko‘rganlar nima deydi? Yaxshisi bormay qo‘ya qolaman.
— Kuylagingni yoqasiga tabiiy gullardan takib olsang bo‘lmasmikin? Qish payti gul odamni juda ochib yuboradi. O‘n frankka uch-to‘rtta chiroyli atirgul olsa bo‘ladi.
Ayol bo‘sh kelmadi:
— Yo‘q, istamayman… boy-badavlat ayollarni ichida bunaqa g‘arib ko‘rinib, kulgiga qolgim yo‘q.
Shu choq erining miyasiga zo‘r fikr keldi:
— Kallani ishlatsang-chi? Dugonang Foreste xonimning oldiga borib iltimos qilsang, bironta taqinchog‘ini bir kunga berib turar, o‘ldimi? Jondek dugonang-ku? Xotini quvonchdan kichqirib yubordi:
— To‘ppa-to‘g‘ri. shu narsa xayolimga kelmabdi.
Ertasiga u Foreste dugonasining uyiga borib, o‘z dardiniaytdi. Dugonasi esa, ynali shikofdan kattakon qutichani keltirib, Luazel xonimning ko‘z oldida ochdi:
— Tanla, jonginam.
Ayol avval bilakuzukni, keyin marvarid shodasini, oxirida Venetsiyalik zargarlar ishlagan turli kimmatbaho toshlar qadalgan oltin salibni tomosha qildi. U ko‘zgu qarshisida taqinchoqlarni o‘ziga o‘lchab ko‘rar, egasiga qaytarib bergisi kelmaganday tavozu bilan sollanardi.
— Senda bulardan boshka yana bormi? — so‘radi u sir boy bermaslik uchun.
— Bor. O‘zing tanlab olaver, axir men senga qaysi biri yoqishini bilmasam.
Daf’atan taqinchoklar orasida atlas g‘ilofdagi olmoslar qadalgan zebigardonni ko‘rdi-yu, yuragi hapriqib ketdi. U takinchoqni titrok qo‘llariga olib, ko‘ylaging keng yoqalari ustidan buyniga to‘g‘rilab, ko‘zga oldiga keldi va xayratdan bir o‘zini yo‘qotib qo‘ydi. Keyin dugonasidan yurak yutib suradi:
— Mana shuni berib turolmaysanmi?
— Albatta, ol, olaver.
Luazel xonim dugonasinig buynidan uchib uni mexr-la o‘parkan, taqinchoqni bag‘riga bosgancha ko‘chaga otildi.
Kutilgani kun ham yetib keldi. Luazel xonim o‘zida yo‘q shod edi. U jozibadorligi, latofati, quvnoqligi va baxtdan sarxuщligibilan hammadan ajralib trardi. Erkaklarning nigohi unga kadalgan, hammasi uning kimligini bilishga kizikar, ubilan tanishishga hzir edi. Yuqori martabali amaldorlarning barchasi u bilan raks tushishga oshiqardi. U hatto vazirning e’tiboridan chetda qolmadi.
U bor vujudi ila berilib, ehtiros, zavq-shavqqa to‘lib, sevinchdan terisiga sig‘may, hech narsani o‘ylamay, o‘z latofatining tantanasidan sarxushlanganicha raqs tushar, go‘yoki, farah va o‘ziga qadalgan o‘nlab nigohlar, ayol qalbini hamisha mahv etishga qodir sirli iltfotlar ta’sirida o‘zini mutlaqo muzaffar his etib, bulutlar ustida bearmon suzayotgandek edi.
Ular tonggi soat to‘rtlarda qaytishdi. Eri yarim oqshomda xotinlari bilan kungillari istagancha o‘ynab-kulishgan uch nafar hamkasabasi davrasida sanjob bir hujrada uxlab olgandi. U har kuni kiyib yuradigan odmiyona mursagini ayolining ochiq yelkalariga tashladi, bu ko‘rimsiz yopinchiq ayolning oliymaqom mashshotasiga, bazmda qo‘lga kiritga izzatu e’zoziga to‘g‘ri kelmasdi. Ayol buni yaxshi tshugani uchun, qalin mo‘ynali liboslarga
burkanib olgan kibor ayellar paykab qolmasidan juftakni rostlab qolmqchi edi.
Luazel uni ushlab qoldi:
— Shoshmay tur. Ko‘cha sovuq, shamollab qolasan. Men hozir birorta foytun topib kelaman.
U eriga quloq solmay, shoshqich zinapoyaga otildi. Yaqin atrofda foytun ko‘rinmasdi. Ular ancha olislab ketgan izvoshchilarning rkasidan anchagacha qo‘l silkib qolishdi.
Ular sovuqdan titrab-kaqshagancha, umidsizlik bilan laryo bo‘yiga tushishdi. Nihoyat sohil bo‘ylab, tungi izvoshchilarning Parij ko‘chalarida ehtimolki, o‘zining xarobligidan uyalib, fakat kechalari izg‘iydigan shaloq bir ekipaji kelib qoldi.
Ular ana shu foytunda bir amallab Fidoyilar ko‘chasidagi boshpanalariga yetib kelishdi va jimgina uyga kirishdi. ayol uchun endi hammasi xotima topgan edi. Er esa, ertaga soat o‘nda azirlikka yetib borish lozimligi xaqida o‘ylardi.
Ayol o‘zining hasham qo‘ynidagi vujudini yana bir karra tomosha ilish uchun ko‘zgu qarshisida yelkasidagi mursakni oldi. Va birdan ichkirib yubordi. Bo‘ynidagi zebigardon…
— Nima bo‘ldi, — so‘radi chala-yarim yechingan eri.
— Anuv… buynimdagi… Foreste xonimning taqinchog‘i tushib olibdi.
Eri sarosimada o‘rnidan sapchib turdi.
— Nima? Nahotki? Bo‘lishi mumkin emas!
Ular ko‘lak va mursakning astaru avrasini, chuntaklarini, ullas hammayog‘ini qarab chiqishdi. Topisholmadi.
— Eslab ko‘r-chi, ziyofatdan chiqayotganimizda bormidi? – so‘radi eri.
— Bor edi. Vazirlikning ichida qo‘lim bilan ushlab ko‘rganim esimda.
— Ko‘chada tushib qolganida, ovozidan paykagan bo‘lardik. Demak, foytunning ichida kolgan.
— To‘g‘ri. Menam shu fikrdaman. Foytunning raqami esingdami?
— Yo‘q. Senam qaramabmiding?
Ular bir-birlariga uzoq muddat chorasiz termilib qolishdi. Keyin Luazel kiyinmoqka tutndi.
— Ketdim, -dedi. — Piyoda yurib kelgan yo‘limizni qarab kelay-chi. Shoyad topilib qolsa?
U chiqib ketdi. Ayoli bayramona libosini ham yechmay, hatto chiroqni yoqishga ham o‘zida kuch topolmay, o‘likdek joyida qotib turardi. Eri ertalab yettilarda hech narsa topolmay qaytib keldi. Keyin u kun bo‘yi politsiya maxkamalarida, e’lon berish uchun gazet tahririyatlarida, izvosh bekatlarida — xullas, umid kilish mumkin
bulgan barcha joylarni kezib chiqdi. Ayol nogahon boshlariga tushgan bu musibatdan hamon o‘ziga kelolmay kun bo‘yi yaxshi xabar kelishini kutardi. Luazel kechki pat rangi-rahmoni uchib, shalviragancha qaytib keldi. Hech qanday yangilik yo‘k edi.
— Dugonangga takinchoqning kichik bir halkasi sinib ketdi, uni tuzatishga berdik, deya yozi yubor. Shunda biz vaqtdan yutamiz. ungacha biror yo‘lini qilarmiz.
Xotini uning aytganini qildi. eri aytib turdi, u yozdi.
Haftaning oxiriga borib, ularning umidlari tamomila uzildi. Bir haftada besh yeshga karigan Luazel yo‘qolgan buyumning o‘rnini to‘ldirishdan boshqa iloj yo‘qligini ma’lum qildi.
Ertasi kuni ular zebigardn g‘ilofini olib, uning qopqog‘ida bitilgan zargarning manzilini topib borishdi. Zargar allakanday daftarini uzok titkiladi:
— Bu zebigardonni men sotmaganman. Faqat, shu g‘ilofni sotganman, xolos.
Shundan keyin kismatning bu achchiq zarbasidan bularicha bo‘lgan er-xotin zargarma-zargar yurib xddi o‘sha yo‘qolgan taqinchoqning o‘ziga o‘xshagan zebigardonni kidirishga tushdilar. Pale-Royaldagi do‘konlarning birida aynan o‘zlari qidirib yurgan taqinchoqqa duch kelishdi. Uning narzi qirq besh ming frak turardi. Stuvchi eng kami bilan larga o‘ttiz olti ming frankka stishi mumkinligini ma’lum qildi.
Ular sotuvchidan bu taqinchoqni uch kungacha sotmay turishni, agar yo‘qolgan zebigardon fevralning oxirigacha topilgudek bo‘lsa, bunisini o‘ttiz to‘rt ming frank evaziga qaytraib olish sharti Bilan xarid qilishlarini aytishdi. Luazelning otasidan o‘n sakkiz ming frank meros qolgadi.
Pulning qolgan yarmini qarz ko‘tarib to‘lashga qaror qildi. Shu kundan e’tiboran, biovdan ming, birovdan besh yuz, bir joydan yuz, boshqa bir joydan ikki yuz frankdan qarz olib, to‘play boshladi. Turfa sudxo‘rlar va sarroflar bilan tanishib, katta foiz Bilan qaytarish evaziga tilxat berib, ulardan ham qarz ko‘tardi.
U bu qarzlarni qanday qaytarishini ham uylamay, o‘zini umrbod qullik asoratiga solishi mumkin bulgan vasiqalarg imzo chekdi va yakinlashib kelayetgan g‘am-anduhli, azobli, qora kunlarning g‘ir xayellari ostida ezilganicha yangi taqinchokni sotib olgani do‘konga yo‘l oldi va peshtaxta ustiga o‘ttiz olti ming frankni taxlab qo‘ydi.
Luazel xonim omonatni Foreste xonimning uyinga olib brib berganida, u biroz norozilik bilan atdiki:
— Muncha kaytarib kelishing kiyin bo‘ldi? U menga kerak bulib qolishini o‘ylamadingmi?
U hatto g‘ilofini ham ochmib o‘tirmadi, — dugonasi xudi shundan qo‘rqqan edi. Agar tikinchok almashib qolganini payqasa, xonim nima deb o‘ylagan, nima degan bo‘lardi? Ehtimol, uni o‘g‘riga, tovlamachiga chikargan bo‘larmidi?
Luazel xonim kambagallik kandayin balo ekanini endi bildi. Shunday esa-da, u qismatning bu taqozosini mardna karshi oldi. Axir, qanda bulmasin, bu dahshatli qarzdan qutulishlari kerak edi. U ham qarzni tulashda eriga yordamlashishi kerak. Shu bois, xizmatkorlar bilan xiob-kitob kilib larning javobini berishdi.
yashayotgan kvartiralarini ham almashtirishdi va eski bir bostirmani ijaraga olishdi.
Ayol ruzg‘or yumushlari kanchalik og‘ir bo‘lishini,, jini suymaydigan qozon-tovoq tashvishini o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi. O‘g‘ bosgan idishlarni yuvaverib, pshtirang tirnoklarinin kuchirib yubrdi. Kir-chirni to‘liq o‘zi yuvadigan bo‘ldi. Har kuni chiqindilarni o‘zi ko‘chaga chikarib, suvdan tashib keladigan bo‘ldi. Eng faqir ayellar kiyimida savat ko‘tarib, bozorlik qilish uchun o‘zi do‘konma-dukon yurar, pulni tjab ishlatish maqsadida har bir chaqa uchun sotuvchilar talashib-tortishar, xullas, kichik bir oilaning hamma tashvishlari o‘zining zimmasida edi.
Shu zaylda xar oyda bitta vekselni yopish, boshkalarini yangilash, uchinchisining muddatini yana orkarokqa surishga tug‘ri kelardi. Eri esa, bir tojirning balanslarini tartibga solish uchun yollanib, kechalari bilan uxlamay, qog‘oz qralar va har saxifa uchun besh su olardi.
Shu zayldagi xayot o‘n yil davom etdi. O‘n yil ichida ular hamma karzlardan, hatto noinsoflik bilan belgilagan ustamalargacha to‘lab qutulishdi. luazel xonim juda tez karidi. Uning yelkalari kengaib, fakir uy bekalariga uxshab qo‘pol va noforam bir tusga kirgandi. U endi yubkasini bir tarafga qiyshaytirib, yoqavayron bo‘lib yurar, issik suv bilan pol yuvaverganidan qo‘llari qizarib ketgan, ovozi ham do‘rillab kolgan edi. ba’zida eri ishga ketgan paytlarda u deraza yenida utirgancha, o‘zini bag‘oyat baxtiyer va masrur his etgan, hammaning e’tiborini qozongan o‘sha oqshom, usha ziyofatni esga olardi.
O‘sha la’nati taqinchoq yo‘qolmaganida hozir qanday yashayotgan bo‘lishardi-ya? Kim bilsin? Kim bil-sin?! Hayot bunchalar injiq va shafqatsiz bo‘lmasa? Insonni xalos etish ham, halok etish ham bunchalar oson bo‘lmasa?
Allaqaysi yakshanbada bir hafta davomida ishlab charchagani bois, ozgina kungil yozib kelish uchun Yelisey madonida alanib yurgan payti bola yetaklab ketayotgan bir ayolni ko‘rib qoldi. U Foreste xonim edi, xali-hamon yosh, go‘zal va tarovatli edi u.
Luazel xonim xayajonlanib ketdi. U bilan borib gaplashsami? Albatta-da!Axir u endi hamma karzlaridan kutulib bo‘ldi, endi hammasini aytib bersa bo‘ladi. Ha, aytishi shart.
U ayelga yaqinlashdi:
— Salom, Janna!
— Salom… siz… xonim… bilmadim-u, meni birovga o‘xshatyapsizmi?
— Nahotki, meni taniading? Men Matilda Luazelman.
Dugonasi kichqirib yubordi:
— Matilda, dugonajon! Shunchalar o‘zgarib ketdingmi?
— Ha. Sen bilan so‘nggi bor ko‘rishgandan keyin biz uchun og‘ir kunlar boshlandi. Kambag‘allashib ketdik. Nochorlikda kun kechirdik… Seni deb…
— Meni deb? Qanakasiga?
— Esingdami? Vazirlikdagi ziyofatga taqib borish uchun sening zebigardoningni olib turgandim.
— Esimda. Xo‘sh, keyin-chi?
— Men uni yo‘qotib qo‘ygandim.
— Nima? Axir, seni uni qaytarib beruvding-ku?
— U boshka edi, xuddi senikiga o‘xshash. Biz o‘n yil davomida o‘shaning karzini tulab keldik. Qanchalik qiynalganimizni bilasanmi? Hech vaqoyimiz qolmadi. Mana, shukrki, hammasi tugadi. Shuning uchun o‘zimda yo‘q xursandman.
Foreste xoinm turgan yerida qotib qoldi.
— Hali menikining o‘rniga yangi zebigardon sotib oldik, degin?
— Ha. sezmagansan, ular bir-biridan hecham farq qilmasdi, -dedi u tantanavor va samimiy iljayib.
Forest’e xonim xayajonda dugonasining qo‘llariga yopishdi:
— Matilda! Sho‘rlikkinam mening! Axir u taqinchoq qalbaki olmosdan yasalgan edi-ku! Eng oshib borsa, uch yuz frank turardi.

Rus tilidan Rustam Jabborov tarjimasi