3 январ — Хазрат  Алишер Навоий хотираси куни

   Панжшанба кечаси Поёб работига лашкаргоҳдан мавлоно Вайс келиб,аъло ҳазрат бу кечаси Амир Шоҳ Малик работига ташриф қилдилар, у жойдан эрталаб юриш қиладилар, деган хабарни етказди. (Амир Алишер) бомдод намозини эртароқ адо қилиб, дарҳол отга миниб, Амир Шоҳ Малик работига қараб йўлланди…Бир фарсахга яқин юрганда, соҳибқироннинг дабдабали ва кўркам муҳаффаси кўринди. Шу фурсатда,Яратганннинг тақдири билан у зотнинг муборак боши айланиб қолди…

  Ҳазрат Мир Алишер Навоий умрининг охирги йиллари оғир касалликка учрагани улуғ мутафаакирга замондош муаррихлар асарларида,шунингдек,бобомизнинг ўзлари томонидан «Хазойин ул-маоний» дебочасида аниқ ва равшан қайд этилган. Манбаларга қараганда,Хуросон ҳукмдори Султон Ҳусайн Бойқаро шаддод ва бетамиз фарзандларининг навбатдаги исёнини даф этиб Астрободдан Ҳиротга қайтаётганидан хабар топган Алишер Навоий кутиб олишга чиқади ва 1501 йилнинг январ куни Ҳусайн Байқаро билан юзма-юз бўлган бир паллада ҳушдан кетиб йиқилади.

Ҳазрат Алишер Навоий хасталиги ҳақида ва вафотига оид илк  маълумотлар,асосан,муаррих Хондамир қаламига мансуб. У Ҳазрат Навоий ўлими тафсилотларини «Макорим ул-ахлоқ» ҳамда «Ҳабиб ус-сият» асарларида етарлича ҳаққоний ва аниқ ифодалаб берган. Бу ҳақда тарихшунос олим Убайдулла Каримовнинг тадқиқоти мавжуд.

Сўнгги йилларда Ҳазрат Навоий ҳаёти ва фаолияти билан боғлиқ чуқур ва машаққатли тадқиқотлар олиб борган Шуҳрат Сирожиддиновнинг таъкидлашича, улуғ шоир вафоти билан боғлиқ энг аниқ сана Хондамирга тегишлидир. У Ҳазрат Навоий ҳижрий 906 йили,жумод ул-охир ойининг ўн иккинчиси,якшанба куни вафот этганлигини ёзиб қолдирган.

Айни 3 январ улуғ бобомиз хотирасини ёд этиш куни тарзида бугунги авлодлар учун анъанага айланишини жуда жуда истардим. Оиласи ва фарзанди бўлмаган Алишер Навоийнинг меросчилари,ҳар қадамда мақтаниб юрганимиздек,маълум маънода,унинг фарзандлари эканмиз, бобомиз хотирасини ёд этиш ва авайлаш бизнинг маънавий бурчимиз ва буюк ватандошимиз олдидаги қарзимиздир.

   Хондамир Ғиёсиддин Муҳаммад ибн Хожа Ҳумомуддин ибн Хожа Жалолиддин Муҳаммад ибн Бурҳониддин Муҳаммад Шерозий (1473—76, Ҳирот — 1534, Манду; Деҳлида дафн этилган) — тарихчи. Она томондан Мирхондиинг набираси ва шогирди. Отаси темурийлардан Султон Махмуд мирзонинг вазири бўлган. 10 ёшида Навоийнинг кутубхонасида кутубхоначи, 1498 й. мудир. 1503 й.дан Балхда Бадиуззамон Мирзо саройида хизмат қилган.
1507—10 й.ларда Шим. Афғонистонда (Башт қишлоғида) адабий ижод билан шуғулланган. 1510 й. Хондамир Ҳиротга қайтиб келган. 1528 й. Хондамир Ҳиндистонга, бобурийлар пойтахти Аграга, яъни Бобур хузурига борган ва 1529 й. Бобурнинг Бенгалия ва Ганг дарёси соҳили томон қилган юришида қатнашган. Бобур вафотидан сўнг Хондамир унинг вориси Ҳумоюн билан ҳарбий юришларда иштирок этган. Айни вақтда у «Ҳумоюннома» асарини ёзади. Бу хизмати эвазига унга «Амирул муар- рихин» унвони берилган. Ҳумоюн билан ҳарбий юришдан қайтиб келаётганда вафот этган. Васиятига биноан, Деҳлидаги машҳур қабристонга, шоир Хусрав Деҳлавий (1253—1325) ёнига дафн этилган. Хондамир 13 та асар ёзган, бизгача 8 таси етиб келган; «Маъосир улмулук» («Ҳамаср подшохдарнинг тарихи») (1498—99); Алишер Навоийга бағишланган: «Хулосат ул ахбор фи баён улаҳвол улахёр» («Хайрли кишилар аҳволини баён этиш борасида хабарлар хулосаси») (1498— 1500) ва «Макорим ул ахлоқ» («Олийжаноб хулкдар») (1501); «Дастур ул вузаро» («Вазирлар учун қўлланма») (1500— 01); «Номаи номи» («Атокли номалар») ёки «Иншои Ғиёсиддин», «Иншои Ғиёсий» (1522—23); Мирхонднинг «Равзат ус- сафо» асарига Хондамир томонидан қўшилган илова — 7 жилд ва «Географик қўшимча» (1522—23); «Ҳабиб ус сияр фи ахбор аф- род улбашар» («Инсон зоти хабарлари ва дўстнинг таржимаи ҳоли») (1520—24); «Ҳумоюннома» (1534).
Хондамирнинг қолган 5 та асарининг номлари маълум холос: «Осор ул мулук валанбийо» («Подшоҳ ва пайғамбарлар ҳақида ҳикоялар») (1524—25); «Ахбор ул ахёр» («Яхши инсонлар ҳақида хабарлар»); «Мунтахаби тарихи Вассоф» («Вассоф тарихидан сайланма»); «Жавоҳир ул ахбор» («Хабарлар гавҳарлари»); «Ғаройиб ул асрор» («Қизиқарли сирлар»). Навоийнинг маълумотига кура, Хондамир «Накий» тахаллуси билан шеърлар ёзган. Унинг 3 жилдли «Ҳабиб ус сияр фи ахбор афрод улбашар» асарининг 1 ва 2жидди Туркистондаги хонлар, Чингизхон ва унинг авлодларининг тарихи ҳақида, 3 жилдида эса, 15-а.нинг 90-й.ларида Мовароуннахр ва Хуросондаги темурийлар ўртасидаги ўзаро курашлар, Шайбонийхон босқини ҳақида бирмунча маълумотлар бор. Хондамир Ўрта Осиё, Афғонистон, Ҳиндистон тарихига оид муҳим асарлар яратган ва бу билан жаҳон маданияти хазинасига му- носиб ҳисса қўшган.

Дилором Юсупова

3 yanvar — Xazrat Alisher Navoiy xotirasi kuni

Panjshanba kechasi Poyob rabotiga lashkargohdan mavlono Vays kelib,a’lo hazrat bu kechasi Amir Shoh Malik rabotiga tashrif qildilar, u joydan ertalab yurish qiladilar, degan xabarni yetkazdi. (Amir Alisher) bomdod namozini ertaroq ado qilib, darhol otga minib, Amir Shoh Malik rabotiga qarab yo‘llandi…Bir farsaxga yaqin yurganda, sohibqironning dabdabali va ko‘rkam muhaffasi ko‘rindi. Shu fursatda,Yaratgannning taqdiri bilan u zotning muborak boshi aylanib qoldi…

Hazrat Mir Alisher Navoiy umrining oxirgi yillari og‘ir kasallikka uchragani ulug‘ mutafaakirga zamondosh muarrixlar asarlarida,shuningdek,bobomizning o‘zlari tomonidan «Xazoyin ul-maoniy» debochasida aniq va ravshan qayd etilgan. Manbalarga qaraganda,Xuroson hukmdori Sulton Husayn Boyqaro shaddod va betamiz farzandlarining navbatdagi isyonini daf etib Astroboddan Hirotga qaytayotganidan xabar topgan Alisher Navoiy kutib olishga chiqadi va 1501 yilning yanvar kuni Husayn Bayqaro bilan yuzma-yuz bo‘lgan bir pallada hushdan ketib yiqiladi.

Hazrat Alisher Navoiy xastaligi haqida va vafotiga oid ilk ma’lumotlar,asosan,muarrix Xondamir qalamiga mansub. U Hazrat Navoiy o‘limi tafsilotlarini «Makorim ul-axloq» hamda «Habib us-siyat» asarlarida yetarlicha haqqoniy va aniq ifodalab bergan. Bu haqda tarixshunos olim Ubaydulla Karimovning tadqiqoti mavjud.

So‘nggi yillarda Hazrat Navoiy hayoti va faoliyati bilan bog‘liq chuqur va mashaqqatli tadqiqotlar olib borgan Shuhrat Sirojiddinovning ta’kidlashicha, ulug‘ shoir vafoti bilan bog‘liq eng aniq sana Xondamirga tegishlidir. U Hazrat Navoiy hijriy 906 yili,jumod ul-oxir oyining o‘n ikkinchisi,yakshanba kuni vafot etganligini yozib qoldirgan.

Ayni 3 yanvar ulug‘ bobomiz xotirasini yod etish kuni tarzida bugungi avlodlar uchun an’anaga aylanishini juda juda istardim. Oilasi va farzandi bo‘lmagan Alisher Navoiyning meroschilari,har qadamda maqtanib yurganimizdek,ma’lum ma’noda,uning farzandlari ekanmiz, bobomiz xotirasini yod etish va avaylash bizning ma’naviy burchimiz va buyuk vatandoshimiz oldidagi qarzimizdir.

Xondamir G‘iyosiddin Muhammad ibn Xoja Humomuddin ibn Xoja Jaloliddin Muhammad ibn Burhoniddin Muhammad Sheroziy (1473—76, Hirot — 1534, Mandu; Dehlida dafn etilgan) — tarixchi. Ona tomondan Mirxondiing nabirasi va shogirdi. Otasi temuriylardan Sulton Maxmud mirzoning vaziri bo‘lgan. 10 yoshida Navoiyning kutubxonasida kutubxonachi, 1498 y. mudir. 1503 y.dan Balxda Badiuzzamon Mirzo saroyida xizmat qilgan.
1507—10 y.larda Shim. Afg‘onistonda (Basht qishlog‘ida) adabiy ijod bilan shug‘ullangan. 1510 y. Xondamir Hirotga qaytib kelgan. 1528 y. Xondamir Hindistonga, boburiylar poytaxti Agraga, ya’ni Bobur xuzuriga borgan va 1529 y. Boburning Bengaliya va Gang daryosi sohili tomon qilgan yurishida qatnashgan. Bobur vafotidan so‘ng Xondamir uning vorisi Humoyun bilan harbiy yurishlarda ishtirok etgan. Ayni vaqtda u «Humoyunnoma» asarini yozadi. Bu xizmati evaziga unga «Amirul muar- rixin» unvoni berilgan. Humoyun bilan harbiy yurishdan qaytib kelayotganda vafot etgan. Vasiyatiga binoan, Dehlidagi mashhur qabristonga, shoir Xusrav Dehlaviy (1253—1325) yoniga dafn etilgan. Xondamir 13 ta asar yozgan, bizgacha 8 tasi yetib kelgan; «Ma’osir ulmuluk» («Hamasr podshoxdarning tarixi») (1498—99); Alisher Navoiyga bag‘ishlangan: «Xulosat ul axbor fi bayon ulahvol ulaxyor» («Xayrli kishilar ahvolini bayon etish borasida xabarlar xulosasi») (1498— 1500) va «Makorim ul axloq» («Oliyjanob xulkdar») (1501); «Dastur ul vuzaro» («Vazirlar uchun qo‘llanma») (1500— 01); «Nomai nomi» («Atokli nomalar») yoki «Inshoi G‘iyosiddin», «Inshoi G‘iyosiy» (1522—23); Mirxondning «Ravzat us- safo» asariga Xondamir tomonidan qo‘shilgan ilova — 7 jild va «Geografik qo‘shimcha» (1522—23); «Habib us siyar fi axbor af- rod ulbashar» («Inson zoti xabarlari va do‘stning tarjimayi holi») (1520—24); «Humoyunnoma» (1534).
Xondamirning qolgan 5 ta asarining nomlari ma’lum xolos: «Osor ul muluk valanbiyo» («Podshoh va payg‘ambarlar haqida hikoyalar») (1524—25); «Axbor ul axyor» («Yaxshi insonlar haqida xabarlar»); «Muntaxabi tarixi Vassof» («Vassof tarixidan saylanma»); «Javohir ul axbor» («Xabarlar gavharlari»); «G‘aroyib ul asror» («Qiziqarli sirlar»). Navoiyning ma’lumotiga kura, Xondamir «Nakiy» taxallusi bilan she’rlar yozgan. Uning 3 jildli «Habib us siyar fi axbor afrod ulbashar» asarining 1 va 2jiddi Turkistondagi xonlar, Chingizxon va uning avlodlarining tarixi haqida, 3 jildida esa, 15-a.ning 90-y.larida Movarounnaxr va Xurosondagi temuriylar o‘rtasidagi o‘zaro kurashlar, Shayboniyxon bosqini haqida birmuncha ma’lumotlar bor. Xondamir O‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Hindiston tarixiga oid muhim asarlar yaratgan va bu bilan jahon madaniyati xazinasiga mu- nosib hissa qo‘shgan.

Dilorom Yusupova