Бу миллат шоирининг, ҳақиқий фарзандининг ҳайқириғи! Уни эшитмоқ учун соф қалб, тоза юрак зарур! Бу “Танланган асарлар”ни ҳам буюк Ойбекнинг шеърлари қатори “Майсага ағанаб ўқимоқ керак”. Уқмоқ керак!
МАЙСАГА АҒАНАБ ЎҚИМОҚ КЕРАК…
Анвар Абдувалиев — Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист
Бундан уч йилча аввал курсдошим, таниқли шоира Кавсар Турдиеванинг ижодий кечаси муносабати билан бўлган учрашув куни Ўзбекистон халқ шоири Хуршид Даврондан: “Ака, одамларнинг том-том китоблари чиқяпти, сизнинг асарларингиздан дарак йўқ”, деб сўрагандим, жавоб жуда қисқа бўлди:
— Топшириб қўйганман. Чиқиб қолар…
Хайрият, ўша кун келди. Қўлимда Хуршид аканинг Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси ҳомийлигида чоп этилган “Танланган асарлар” тўплами. Сўзбошига қизиқдим: Ўзбекнинг катта олими, профессор Қозоқбой Йўлдош ва қизлари, таниқли олима Муҳайёхон Йўлдошеваларнинг сўзбошисини ўқиган китобхон Хуршид Даврондай шоирнинг “шиддатли, жўшқин, ички куч ва туйғуга бой” асарлари билан танишишга, аввал ўқиган бўлса-да, қайтадан қўлига олмоққа шошилиб қолиши тайин. Китоб кўтарган одамни кўрса, ажабланадиган замонга ҳам етиб келган бир пайтда шошилиб қоладиган ўқирманлар борлигидан хурсанд бўлиб кетишингиз аниқ. Бунинг сабаби битта: ота-бола олимлар таъкидлаганидек, бу ерда “эрк ва ғурур куйчиси” бўлмиш Хуршид Давроннинг кучи бор.
Тўғриси, аввалига бир ўқувчи сифатида Хуршид Даврондай забардаст адиб ижоди ҳақида фикр билдиришга менга йўл бўлсин, деган ўй-хаёлларга бордим. Бунинг устига, адабиётимизнинг ҳақиқий жонкуярлари, ўта билимдони, Қозоқбой акадек олимлари ўз баҳосини бериб, “Танланган асарлар” ҳақида атрофлича ёзиб қўйган бўлсалар. Лекин бир ҳолат далда берди. 1990 йили радиода “Оқшом тўлқинларида” ахборот-мусиқий эшиттириши орқали асло чўчимасдан фикр билдириб юборганим ва ўша эфирда гапирганларимга аканинг самимий муносабати, ҳар гал учрашганимизда айтадиган гаплари, қолаверса, “Танланган асарлар”ни ўқиганимдан кейинги ҳаяжон ёзишга ундади.
Сўзбоши баҳонасида айтилган гапларни асло четлаб ўтиб бўлмайди:
“…Узоқ келажагини тасаввур қилмаган, унинг бугундан кўра шонлироқ бўлиши учун курашмаган миллат бахтга муносиб эмас. Кечаги кунини унутиб юборган ёки эслагиси келмаган кимсалар учун эртанги кун ҳам бўлмайди. Улар худди жонлиқлар каби фақат ҳозир билан тирикчилик қиладилар”.
Бу сатрларни ўқигач, ўйланиб қоласан киши. Ўз-ўзидан жуда кўп саволлар пайдо бўлади. Қуйилиб келаверади. Бахтга муносиб бўлмаган миллат… Орамизда кечаги кунини унутиб юборган ва эслагиси келмайдиганлар шунчалар кўпми? Жонлиқлар каби яшайдиганлар-чи? Бу ёруғ дунёга келган ҳар бир инсон бахтли яшашга ҳақли, деган гапларни эшитганмиз, китобларда ўқиганмиз. Лекин бахтли инсон, бахтли миллат…
Хуршид Давроннинг “Ойбек” деган жуда машҳур шеъри бор. Қозоқбой Йўлдош ва Муҳайёхон бу ноёб асарга муносиб баҳо бериб, ўз айтар сўзларини айтиб қўйибди. Ўқидим қайта-қайта. Эсламайин, такрор бўлгани сабаб ўқирманга эслатмайин, дегандим, бўлмади.
Ойбекнинг шеърини далага чиқиб,
Майсага ағанаб ўқимоқ керак.
Ва сокин шивирни-оҳангни уқиб,
“Ойбекми? Майсами?” — деб толсин юрак.
Ойбекнинг шеърини бедазор аро,
Сой саси аралаш тингламоқ зарур,
Билмай қолсин юрак сув узрами ё
Ойбекнинг шеърида ўйнайди бу нур?
Назаримда, бу шеър Хуршид Давроннинг буюк Ойбек домлага бўлган юксак эҳтироми, унинг ижодига меҳри, муносабатигина эмас, балки ўлмас ижоднинг мусаввир Хуршид Даврон томонидан чизилган, даврлар, йиллар ўтса-да, асло ўчмайдиган, аксинча, одамларни ҳайратлантирадиган, ўзига тортиб ром қиладиган ноёб асар-сурати дейиш мумкин. Бу шеърни ўқигач, шеъриятни сал-пал тушунадиган бугунги кун ўқувчиси ҳам Ойбек домла асарлари жамланган китобни қўлтиғига қистириб, далага чиқиб кетгиси келиб қолади. Беихтиёр эгат бошига бориб ёнбошлаганида, шудринг тарқамаган майсадаги нам таъсири белига ўтганини ҳам сезмай, ўқирманга айланиши ҳеч гап эмас.
Кўзларимдан айрилиб кўрдим бутун дунёни…
Абу Абдуллоҳ Рудакийнинг асаридаги сатрлар эпиграф қилиб олинган ажойиб бир шеър бор.
— Дунё гўзал, — деди,
қари шоирнинг
ўйилган кўзлари менга боқарди.
— Дунё гўзал, — деди
бўш қабоқларнинг
қаъридан ситилиб қонлар оқарди.
Дунё гўзал… Ҳақ гап. Лекин биз кўзи очиқлар, ҳаммамиз ҳам шу гўзалликни сўқирча бўлмай, ҳис қилмай яшамаяпмизми? Бу ёруғ дунёнинг гўзаллигини билмайдиганлар қанча? Шу гўзалликни топтайдиганлар, хўрлайдиганлар, кунпаякун қилаётганлар-чи? Тоғ бағрига боринг, боғ ораланг, кимсасиз чўлу биёбонга боқинг: гўзаллик бор. Фақат уни кўра билиш керак.
Ўтган асрда Тошкентда Ўрол Тансиқбоев деган бир мусаввир яшаган. Ўша рассом поездда қорни очганини ҳам эсдан чиқариб, қозоқ чўлларига маҳлиё бўлиб кетаётганида, ҳамроҳларидан бири: “Оға, тушликка юринг, томоша қиладиган нима бор бу яйдоқ чўлда?” деган гапни айтади. Шу заҳотиёқ бу ҳамроҳлар рассом учун бегонага айланади. Табиатни жондан яхши кўрган буюк мусаввир улар билан гаплашмай қўяди. Мана гўзалликни кўрган-у кўрмайдиганлар орасидаги фарқ. Гўзалликни кўрмаслар ҳаракати оқибатида инсоният бошига не ташвишлар тушаётганини кўпчилик билиб, кўриб турибди. Эртага нима бўлади? Дунё гўзаллигини кўриш учун кўзлар очиқ бўлишининг ўзи етмаскан. Шоир Хуршид Даврон нидоси:
— Дунё гўзал, — деди, — боқма кўзимга,
Бу гўзал дунёда минг ранг, минг оҳанг.
Ҳали ишонасан менинг сўзимга
Сен ҳам кўзларингдан бир кун айрилсанг.
Яқинда буюк алломанинг ҳаёти акс этган “Алихонтўра Соғуний ҳақида хотиралар” деб номланган китобни ўқиб қолдим. Маршал буванинг набираси Баҳманёр Шокир ёзган бу кичик китобда катта гаплар айтилган экан. Ундан ўрин олган “Боғи Эрам” деб номланган лавҳадан бир парча:
“Бобом ниҳоятда юксак дидли, таъби назм соҳиби эдилар. Эсимда, бир куни эндигина қуёш кўтарилган тонг маҳали — субҳидамда боғда юрган эдилар. Бир маҳал уларнинг: “Баҳманёр ўғлим, тез келинг, мана буни кўринг!” деганларини эшитдим. Югуриб ёнларига борсам, бобом сал энгашиб, атиргул баргидаги шудринг томчисига завқ билан тикилиб турибдилар.
“Қаранг, ўғлим, бунинг гўзаллигини кўринг, — дедилар бобом, — дунёнинг бутун ранглари шу қатрада мужассам! Мўъжиза-ку бу, субҳоноллоҳ, субҳоноллоҳ!”
Ана, бутун ҳаётини эрк ва озодлик йўлига тиккан буюк инсон, маршал бобонинг гўзалликка муносабати! Соғуний ҳазратлари талайгина шеърлар ёзгани ҳам бежиз эмас. Хуршид Даврон шеърияти билан танишган ўқирман шоирнинг табиатга бўлган ажиб муҳаббатини кўриши аниқ. Гўзалликни кўра олиш, ундан завқланиш шоир Хуршид Даврон шеъриятида ярқ этиб кўзга ташланади. Бунда Соғуний бобо билан Хуршид ака ўртасида қандайдир яқинлик бордай кўринди менга.
Шоир борки, Ватан ҳақида шеър ёзади. Шеър нималигини тушуниб етмаган қизалоқ ҳам Ватан ҳақида шеър ёзишга ҳаракат қилади. Лекин шундай шеърлар борки, Ватан ҳақида сен айтмоқчи бўлган гапни олдиндан айтиб қўяди, юмилган кўзларни очади, тасаввурингизни уйғотиб юборади. Буни ҳақиқий шеърият дейдилар.
Шоир юрагидан отилиб чиққан сатрлар дилингизга яқинлиги учун шеърда ўзингизни кўрасиз. Уни ўқиб, кўзингизни юмгач, тасаввурингизда остона, туғилиб ўсган қишлоғингиз — Ватаннинг бир бўлаги пайдо бўлади. Таниш манзарага дуч келасиз. Мусофирлик нималигини англаб етганларнинг кўпчилигидан: “Қишлоққа борсам, яйраб кетаман”, деган гапларни эшитганман.
“Ия-ия, қачон келдинг?
Бормисан бу дунёда ўзи?” —
дея мени кутиб олар қишлоққа қайтсам,
йўл четида ўсган гиёҳлар…
Ортга қайтсам:
“Сен кимсан?” — деб танимас шаҳар.
Йўл четида ўсган гиёҳларнинг ҳам кутиб олиши… Ватаннинг улуғлигини кўрсатиш учун баландпарвоз гапларнинг кераги йўқ. Хуршид Даврон шеърини ўқиб, бунга яна бир бор тан берасиз. Ўзингиз ўқимасангиз, набирангизга ўқитиб, тингланг. Аслида, бу шеър қишлоқдан келиб, шаҳарда қўним топганларнинг қўшиғи. Қўшиқ бўлгандаям ҳаётнинг ўзи.
“Ўзбек тили — Давлат тили” деб кариллаймиз. Ҳар йили 21 октябрда бир кун байрам ҳам қиламиз. Оммавий ахборот воситалари борки, ҳаммаси тилга киради. Лекин бу тилни давлат тили қиламиз, деб куйиб ёнганларнинг дарди ичида. Нега? Ҳафсаласи пир бўлганми?
Маҳаллада яшайман. Баъзан кечқурун кўча айлансам, “продаётся дом” деган эълон-ёзувларига кўзим тушади. Ўрис яшармикан, деб бир-икки уйга харидор сифатида кириб ҳам кўрганман. Йўқ, ҳаммаси ўзбеклар. “Барака топгур, сенинг уйингни бошқа миллат олмайди, олса ҳам ўз тилингни ҳам уйингга қўшиб сотма”, дегим келади. Яна бефойда эканлигини биламан. Шунинг учун индамайман.
Яна бошқа бир манзара. Бу саҳна кўриниши эмас, ҳақиқат. Кўчада икки қиз гаплашяпти. Бировнинг гапига қулоқ солиш одобсизлик. Начора, автобус тўхташ жойи торроқ. Бир-бири билан “улуғлар тили”да гурунг қилган ўзбекларнинг сўзлашувини эшитишга мажбурсиз. Улар ор қилса керак она тилида гаплашишга. Уйида инглиз ва бошқа тилда тили чиққан боласидан хурсанд ота-онанинг қувончи чексизлигини кўриш одатий ҳолга айланяпти. Аслида, тил билганнинг нимаси ёмон? Бир эмас, ўн тилни билсин. Ундайлар билан фахрланайлик. Лекин ўз она тилини билмаслик, унутиш, шу тилда гаплашишга ор қилиш даражасига етишни нима дейиш керак? Қандай баҳоламоқ лозим?
Шундай пайтда ҳам миллат ойдинлари жим тураверишлари керакми? Миллат шоири қандай ором олиб ухлайди? Баданига тиканлар кирмайдими? Хайрият, бу миллатнинг Хуршид Давронлари бор, ҳақиқий шоирлари бор. Шунинг учун шоирнинг қоп-қора сочлари оқариб кетган. “Қани у тим қора жингалак сочлар?” дегинг келади. Дард кўп. Шоир нима қилсин? Аламини сатрларга тўкади-да. Мана ҳайқириқ, мана нидо:
Ўз тилини унутган халқнинг
боғларида ўсган гулларни
чирмаб ухлар заҳарли илон.
Ўз тилини унутган халқнинг
осмонида порламас қуёш —
нур ўрнида тўкилади тош.
Ўз тилини унутган халқнинг
уйқусида асло ором йўқ —
тегиб турар курагига ўқ.
Ўз тилини унутган халқнинг
мозорида аждодлар қабри
узра қўяр болалар тикан.
Ўзга тилга меҳр қўйиб, ўз тилини унутганлар бу сатрларни тушунмасликлари мумкин. Шоирнинг ҳайқириғини сезмасликлари ҳам тайин. Нима қилиш керак? Ҳеч бўлмаса, кўп жойларга ёзиб, шиордай осиб қўйса бўлади-ку! Бир-иккита бемаза рекламанинг ўрнини эгалласа, нима бўпти? Ўзга миллат тилида гапириб, ўз тилини унутганлар бу қандай шеър бўлди, деб сўрасалар, ўзбек тилини биладиганлар ўқиб беришса, ғафлат уйқусидан уйғониб кетар балки? Ҳа, аслида, бу асар мактабларда, болалар боғчаларида деворларга осилган шиорлар қаторидан жой оладиган шеър. Ғурури бор адабиёт муаллими ўқувчиларига бу шеърни ёдлатади.
Шоирнинг “Дўстим Шавкат Раҳмонга” деган шеъри шундай мисралар билан бошланади:
Ҳамдард излаган чоғим
Тўсатдан сени эслаб
Зирқиради юрагим.
Шу сатрларнинг ўзи бу икки ижодкорни биладиганлар, ҳақиқий шеър ўқирманлар учун етарлидай. Ҳамдард излаш… Бугун кўплар учун оғир, азобли, осон бўлмайдиган иш. Дард кўп-у, ҳамдард йўқ, дегандай.
Шеър давом этади:
Дардларимни айтай деб
Сени излаб боргандим —
Деразанг қоп-қоронғу.
Умид билан излаб борганда қоп-қоронғи дераза кутиб олса. Бу ҳолатни билмоқ, тушунмоқ учун икки шоир Хуршид Даврон ва Шавкат Раҳмон дунёсига кирмоқ керак. Аммо бу дунёга кириш осон эмас. Бошқача олам. Буни ҳамдардлар дунёси дейдилар. Ахир ҳамма ҳам ҳамдард бўлавермайди…
Тўпламда Хуршид Давроннинг яна “Шаҳидлар шоҳи” деб номланган ажойиб бир асари бор. Бу асарни катта ёзувчининг уйқусиз тунлари, машаққатли меҳнати эвазига яратилган, ўзбек адабиётини бойитган шоҳ асарлардан бири дейиш билан чекланганим маъқул.
“Босқинчилик қаҳрамонлик бўладими?”
Сарлавҳанинг ўзи кўп нарсани айтиб турибди. “Звезда Востока” ойномасининг ўша вақтдаги бош муҳаррири С.Татурга ёзилган бу очиқ хатни миллат фарзандининг жасорати дейиш мумкин.
Очиқ хат мазмунига ўтишдан олдин бир воқеани эслашга тўғри келди. Ўтган асрнинг ўрталарида Соҳибқирон Амир Темур номини тилга олишдан одамлар чўчиб юрган кунлари ўзбекнинг бир алломаси, академик Иброҳим Мўминов катта олимларни тўплаб, буюк бобомиз ҳақида асар ёзиш таклифини ўртага ташлайди. Ҳамма жим. Ниҳоят, домланинг ўзлари ёзади. Шундай қилиб, “Амир Темурнинг тарихдаги ўрни ва роли” деб номланган кичик рисола пайдо бўлади. Ундан кейин домлага қилинган ҳужумларнинг қай даражада бўлганлигини кўпчилик билади. Лекин бир ҳақиқат бор. Ўшанда академик Мўминов тарихий жасорат кўрсатганди.
Хуршид Даврон ҳам ўзининг бу очиқ хати билан ҳақиқий жасорат кўрсатди. Ўшанда ойноманинг 3-сонида Михаил Поповнинг “Ак-паша — белый генерал” деб номланган мақоласи босилади. Хуршид ака ҳам айримларга ўхшаб “битта ўрис бола алжираса алжирабди-да”, деб қўя қолса бўларди. Йўқ! У жим ўтириб томошабин бўладиганлардан эмас. Очиқ хат бошланишида миллатимизнинг бошига оғир кунлар тушганда ҳимоячиларидан бири бўлган буюк адиб Чингиз Айтматовнинг “Босқинчи қаҳрамон бўлолмайди” деган сўзлари ўрин олган. Шундан сўнг ёзувчи Хуршид Даврон босқинчининг қаҳрамон бўла олмаслигини исботлаган. Хуршид Даврон Айтматовнинг бу сўзлари орқали бугунги кунда ҳам босқинчиларга нисбатан қарашлари ўзгармаган кимсаларга жавоб бериб қўя қолган. Поповнинг мақоласи тўқсон тўққиз фоиз ёлғондан иборат эканлигини билдириб, бирма-бир аниқ жавоб қайтарган. Хуршид ака бундан аввал ҳам Чор Россиясининг мустамлакачилик сиёсати ҳақида бир нечта мақола ёзган. Лекин буниси бошқача бўлганди. Мақолани ўша куниёқ тўлиғича республика радиосининг ўз пайтида тингловчилар назарига тушган “Оқшом тўлқинларида” ахборот-мусиқий эшиттириш орқали ўқиб бергандим. Сал чўчиброқ бўлсаям, муносабатимни билдириб юборганман. “Қўш-қўш унвонлари бор тарихчи олимлар, қайдасиз? Сизларнинг ишингизни миллатнинг зўр шоири бажариб қўйганлигини тан олсангиз керак”, деган гапларни ҳам айтгандим. Эртасига олимлардан жавоб кутганман. Жимжитлик… Биз шундаймиз!
Хуршид Даврон ёзади:
“А. Аминов, Б. Бобохўжаев каби совет тарихчилари маҳаллий халқ рус босқинчиларига деярли қаршилик кўрсатмайдилар, деб уялмай-нетмай ёзганларида, ўз она юртлари Туркистонни душманлардан ҳимоя қилиб ҳалок бўлган қаҳрамонлар хотирасини топтаганларини ўйлаб кўрганмилар? Илмий ҳақиқатга хиёнат қилган тарихчилар Тошкент шаҳрининг забт этилишига ҳисса қўшган Абдураҳмонбек Шодмонбеков, Қўқон хонлигида кечган миллий озодлик курашини бостиришда фон Кауфмандан маслаҳатларини аямаган Мирза Ҳаким парвоначи, Самарқанднинг ботир ўғлони Бобонбек Алибой ўғлини русларга тутиб берган Саидхон Каримхоновга ўхшаган сотқинлар билан тенг турадилар”.
Ёшлигимда кексалардан “Искобилга бордик”, “Искобилнинг чинорлари кўп”, деган гапларни кўп эшитганман. Тўғриси, ўшанда бу Искобил дегани қандай жой эканлигини билмаганман. Улар бугунги Фарғонани Искобил деган эканлар. Скобелев каби қонхўр босқинчилар номи билан аталган яна бир қанча жойлар яқин-яқингача бўлганлигини кўпчилик, айниқса, кексалар яхши билишади.
Хуршид Давроннинг бу очиқ хатини романларга тенглашадиган асар дегим келади. Бу асарда Чор ҳукуматининг босқинчилик сиёсати аниқ маълумотлар орқали фош қилиб ташланган. Тарихий ҳақиқат исботланган. “Генерал Скобелев ким?” деган саволга жавоб берилган.
“Генерал М.Д.Скобелев ташаббуси билан қўзғолончи қипчоқларга қарши “Икки сув ораси” деб номланган уруш ҳаракатномаси ишлаб чиқилади. Бу ҳаракатнома, асосан, қўзғолончиларга қарши қаратилган бўлиб, яна бир марта уруш уюштириш, қўзғолончиларнинг асосий кучларини тор-мор этиш кўзланган эди.
Қонхўр генерал бу ниятини амалга ошириш мақсадида йўлида учраган барча қишлоқларни култепага айлантириб, 1876 йилнинг 8 январида Андижон остонасига етади. Ўртада даҳшатли жанг бошланади. Андижонликлардан 20 минг одам ўлдирилади…
— Халқ қонини дарё қилиб оқизган, йўлида учраган барча қишлоқлар кулини кўкка совурган, тирик жонни, бола демай, аёл, қари демай, тиғдан ўтказган генерал Скобелев эса 1876 йилнинг 19 февралида подшоҳ ҳукми билан ташкил этилган Фарғона областининг ҳарбий губернатори деб эълон қилинди”.
Бу асарда Чор босқинчиларининг ўлкамизда амалга оширган ёвуз ишлари тўғрисида жуда кўплаб воқеалар келтирилади. Асосли тарихий ҳақиқат Поповнинг ёлғонларини чилпарчин қилади. Ёлғон аралашмаган ҳақиқат кучли экани кўрсатилади.
Ўзбек фарзандлари Чор Россияси босқини даври ҳақида билиши шарт бўлган маълумотлар борлиги билан ҳам бу асар мактабларда дарслик сифатида ўқилиши керак, деган хулосага келишга асос бўла олади. Хуршид ака ўзининг бу асарини алоҳида китобча қилиб чоп эттирса, яхши бўларди. Чунки бу китоб орқали “босқинчи ким?” деган саволга жавоб ҳам топилади. Ота-боболарининг аянчли қисматидан хабардор авлод учун ҳозирда ҳам тез-тез отилиб турган тошларга жавоб беришда бундай асар кучи, салмоғи катта бўлади. Хуршид Даврон ўзининг бу асари орқали бир ижодкор сифатида ўз миллати олдидаги вазифасини, бурчини бажариб қўйган:
Бу дунёда босқинчидек ғар,
Босқинчидек золим йўқ, халқим!
Бу миллат шоирининг, ҳақиқий фарзандининг ҳайқириғи! Уни эшитмоқ учун соф қалб, тоза юрак зарур! Бу “Танланган асарлар”ни ҳам буюк Ойбекнинг шеърлари қатори “Майсага ағанаб ўқимоқ керак”. Уқмоқ керак!
Манба: «Ҳуррият»_газетаси (2026 йил 8-апрел 14-сони)
Bu millat shoirining, haqiqiy farzandining hayqirig’i! Uni eshitmoq uchun sof qalb, toza yurak zarur! Bu “Tanlangan asarlar”ni ham buyuk Oybekning she’rlari qatori “Maysaga ag’anab o’qimoq kerak”. Uqmoq kerak!
MAYSAGA AG’ANAB O’QIMOQ KERAK…
Anvar Abduvaliyev — O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan jurnalist
Bundan uch yilcha avval kursdoshim, taniqli shoira Kavsar Turdiyevaning ijodiy kechasi munosabati bilan bo’lgan uchrashuv kuni O’zbekiston xalq shoiri Xurshid Davrondan: “Aka, odamlarning tom-tom kitoblari chiqyapti, sizning asarlaringizdan darak yo’q”, deb so’ragandim, javob juda qisqa bo’ldi:
— Topshirib qo’yganman. Chiqib qolar…
Xayriyat, o’sha kun keldi. Qo’limda Xurshid akaning O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi homiyligida chop etilgan “Tanlangan asarlar” to’plami. So’zboshiga qiziqdim: O’zbekning katta olimi, professor Qozoqboy Yo’ldosh va qizlari, taniqli olima Muhayyoxon Yo’ldoshevalarning so’zboshisini o’qigan kitobxon Xurshid Davronday shoirning “shiddatli, jo’shqin, ichki kuch va tuyg’uga boy” asarlari bilan tanishishga, avval o’qigan bo’lsa-da, qaytadan qo’liga olmoqqa shoshilib qolishi tayin. Kitob ko’targan odamni ko’rsa, ajablanadigan zamonga ham yetib kelgan bir paytda shoshilib qoladigan o’qirmanlar borligidan xursand bo’lib ketishingiz aniq. Buning sababi bitta: ota-bola olimlar ta’kidlaganidek, bu yerda “erk va g’urur kuychisi” bo’lmish Xurshid Davronning kuchi bor.
To’g’risi, avvaliga bir o’quvchi sifatida Xurshid Davronday zabardast adib ijodi haqida fikr bildirishga menga yo’l bo’lsin, degan o’y-xayollarga bordim. Buning ustiga, adabiyotimizning haqiqiy jonkuyarlari, o’ta bilimdoni, Qozoqboy akadek olimlari o’z bahosini berib, “Tanlangan asarlar” haqida atroflicha yozib qo’ygan bo’lsalar. Lekin bir holat dalda berdi. 1990 yili radioda “Oqshom to’lqinlarida” axborot-musiqiy eshittirishi orqali aslo cho’chimasdan fikr bildirib yuborganim va o’sha efirda gapirganlarimga akaning samimiy munosabati, har gal uchrashganimizda aytadigan gaplari, qolaversa, “Tanlangan asarlar”ni o’qiganimdan keyingi hayajon yozishga undadi.
So’zboshi bahonasida aytilgan gaplarni aslo chetlab o’tib bo’lmaydi:
“…Uzoq kelajagini tasavvur qilmagan, uning bugundan ko’ra shonliroq bo’lishi uchun kurashmagan millat baxtga munosib emas. Kechagi kunini unutib yuborgan yoki eslagisi kelmagan kimsalar uchun ertangi kun ham bo’lmaydi. Ular xuddi jonliqlar kabi faqat hozir bilan tirikchilik qiladilar”.
Bu satrlarni o’qigach, o’ylanib qolasan kishi. O’z-o’zidan juda ko’p savollar paydo bo’ladi. Quyilib kelaveradi. Baxtga munosib bo’lmagan millat… Oramizda kechagi kunini unutib yuborgan va eslagisi kelmaydiganlar shunchalar ko’pmi? Jonliqlar kabi yashaydiganlar-chi? Bu yorug’ dunyoga kelgan har bir inson baxtli yashashga haqli, degan gaplarni eshitganmiz, kitoblarda o’qiganmiz. Lekin baxtli inson, baxtli millat…
Xurshid Davronning “Oybek” degan juda mashhur she’ri bor. Qozoqboy Yo’ldosh va Muhayyoxon bu noyob asarga munosib baho berib, o’z aytar so’zlarini aytib qo’yibdi. O’qidim qayta-qayta. Eslamayin, takror bo’lgani sabab o’qirmanga eslatmayin, degandim, bo’lmadi.
Oybekning she’rini dalaga chiqib,
Maysaga ag’anab o’qimoq kerak.
Va sokin shivirni-ohangni uqib,
“Oybekmi? Maysami?” — deb tolsin yurak.
Oybekning she’rini bedazor aro,
Soy sasi aralash tinglamoq zarur,
Bilmay qolsin yurak suv uzrami yo
Oybekning she’rida o’ynaydi bu nur?
Nazarimda, bu she’r Xurshid Davronning buyuk Oybek domlaga bo’lgan yuksak ehtiromi, uning ijodiga mehri, munosabatigina emas, balki o’lmas ijodning musavvir Xurshid Davron tomonidan chizilgan, davrlar, yillar o’tsa-da, aslo o’chmaydigan, aksincha, odamlarni hayratlantiradigan, o’ziga tortib rom qiladigan noyob asar-surati deyish mumkin. Bu she’rni o’qigach, she’riyatni sal-pal tushunadigan bugungi kun o’quvchisi ham Oybek domla asarlari jamlangan kitobni qo’ltig’iga qistirib, dalaga chiqib ketgisi kelib qoladi. Beixtiyor egat boshiga borib yonboshlaganida, shudring tarqamagan maysadagi nam ta’siri beliga o’tganini ham sezmay, o’qirmanga aylanishi hech gap emas.
Ko’zlarimdan ayrilib ko’rdim butun dunyoni…
Abu Abdulloh Rudakiyning asaridagi satrlar epigraf qilib olingan ajoyib bir she’r bor.
— Dunyo go’zal, — dedi,
qari shoirning
o’yilgan ko’zlari menga boqardi.
— Dunyo go’zal, — dedi
bo’sh qaboqlarning
qa’ridan sitilib qonlar oqardi.
Dunyo go’zal… Haq gap. Lekin biz ko’zi ochiqlar, hammamiz ham shu go’zallikni so’qircha bo’lmay, his qilmay yashamayapmizmi? Bu yorug’ dunyoning go’zalligini bilmaydiganlar qancha? Shu go’zallikni toptaydiganlar, xo’rlaydiganlar, kunpayakun qilayotganlar-chi? Tog’ bag’riga boring, bog’ oralang, kimsasiz cho’lu biyobonga boqing: go’zallik bor. Faqat uni ko’ra bilish kerak.
O’tgan asrda Toshkentda O’rol Tansiqboyev degan bir musavvir yashagan. O’sha rassom poezdda qorni ochganini ham esdan chiqarib, qozoq cho’llariga mahliyo bo’lib ketayotganida, hamrohlaridan biri: “Og’a, tushlikka yuring, tomosha qiladigan nima bor bu yaydoq cho’lda?” degan gapni aytadi. Shu zahotiyoq bu hamrohlar rassom uchun begonaga aylanadi. Tabiatni jondan yaxshi ko’rgan buyuk musavvir ular bilan gaplashmay qo’yadi. Mana go’zallikni ko’rgan-u ko’rmaydiganlar orasidagi farq. Go’zallikni ko’rmaslar harakati oqibatida insoniyat boshiga ne tashvishlar tushayotganini ko’pchilik bilib, ko’rib turibdi. Ertaga nima bo’ladi? Dunyo go’zalligini ko’rish uchun ko’zlar ochiq bo’lishining o’zi yetmaskan. Shoir Xurshid Davron nidosi:
— Dunyo go’zal, — dedi, — boqma ko’zimga,
Bu go’zal dunyoda ming rang, ming ohang.
Hali ishonasan mening so’zimga
Sen ham ko’zlaringdan bir kun ayrilsang.
Yaqinda buyuk allomaning hayoti aks etgan “Alixonto’ra Sog’uniy haqida xotiralar” deb nomlangan kitobni o’qib qoldim. Marshal buvaning nabirasi Bahmanyor Shokir yozgan bu kichik kitobda katta gaplar aytilgan ekan. Undan o’rin olgan “Bog’i Eram” deb nomlangan lavhadan bir parcha:
“Bobom nihoyatda yuksak didli, ta’bi nazm sohibi edilar. Esimda, bir kuni endigina quyosh ko’tarilgan tong mahali — subhidamda bog’da yurgan edilar. Bir mahal ularning: “Bahmanyor o’g’lim, tez keling, mana buni ko’ring!” deganlarini eshitdim. Yugurib yonlariga borsam, bobom sal engashib, atirgul bargidagi shudring tomchisiga zavq bilan tikilib turibdilar.
“Qarang, o’g’lim, buning go’zalligini ko’ring, — dedilar bobom, — dunyoning butun ranglari shu qatrada mujassam! Mo»jiza-ku bu, subhonolloh, subhonolloh!”
Ana, butun hayotini erk va ozodlik yo’liga tikkan buyuk inson, marshal boboning go’zallikka munosabati! Sog’uniy hazratlari talaygina she’rlar yozgani ham bejiz emas. Xurshid Davron she’riyati bilan tanishgan o’qirman shoirning tabiatga bo’lgan ajib muhabbatini ko’rishi aniq. Go’zallikni ko’ra olish, undan zavqlanish shoir Xurshid Davron she’riyatida yarq etib ko’zga tashlanadi. Bunda Sog’uniy bobo bilan Xurshid aka o’rtasida qandaydir yaqinlik borday ko’rindi menga.
Shoir borki, Vatan haqida she’r yozadi. She’r nimaligini tushunib yetmagan qizaloq ham Vatan haqida she’r yozishga harakat qiladi. Lekin shunday she’rlar borki, Vatan haqida sen aytmoqchi bo’lgan gapni oldindan aytib qo’yadi, yumilgan ko’zlarni ochadi, tasavvuringizni uyg’otib yuboradi. Buni haqiqiy she’riyat deydilar.
Shoir yuragidan otilib chiqqan satrlar dilingizga yaqinligi uchun she’rda o’zingizni ko’rasiz. Uni o’qib, ko’zingizni yumgach, tasavvuringizda ostona, tug’ilib o’sgan qishlog’ingiz — Vatanning bir bo’lagi paydo bo’ladi. Tanish manzaraga duch kelasiz. Musofirlik nimaligini anglab yetganlarning ko’pchiligidan: “Qishloqqa borsam, yayrab ketaman”, degan gaplarni eshitganman.
“Iya-iya, qachon kelding?
Bormisan bu
dunyoda o’zi?” —
deya meni kutib olar qishloqqa qaytsam,
yo’l chetida o’sgan giyohlar…
Ortga qaytsam:
“Sen kimsan?” — deb tanimas shahar.
Yo’l chetida o’sgan giyohlarning ham kutib olishi… Vatanning ulug’ligini ko’rsatish uchun balandparvoz gaplarning keragi yo’q. Xurshid Davron she’rini o’qib, bunga yana bir bor tan berasiz. O’zingiz o’qimasangiz, nabirangizga o’qitib, tinglang. Aslida, bu she’r qishloqdan kelib, shaharda qo’nim topganlarning qo’shig’i. Qo’shiq bo’lgandayam hayotning o’zi.
“O’zbek tili — Davlat tili” deb karillaymiz. Har yili 21 oktyabrda bir kun bayram ham qilamiz. Ommaviy axborot vositalari borki, hammasi tilga kiradi. Lekin bu tilni davlat tili qilamiz, deb kuyib yonganlarning dardi ichida. Nega? Hafsalasi pir bo’lganmi?
Mahallada yashayman. Ba’zan kechqurun ko’cha aylansam, “prodayotsya dom” degan e’lon-yozuvlariga ko’zim tushadi. O’ris yasharmikan, deb bir-ikki uyga xaridor sifatida kirib ham ko’rganman. Yo’q, hammasi o’zbeklar. “Baraka topgur, sening uyingni boshqa millat olmaydi, olsa ham o’z tilingni ham uyingga qo’shib sotma”, degim keladi. Yana befoyda ekanligini bilaman. Shuning uchun indamayman.
Yana boshqa bir manzara. Bu sahna ko’rinishi emas, haqiqat. Ko’chada ikki qiz gaplashyapti. Birovning gapiga quloq solish odobsizlik. Nachora, avtobus to’xtash joyi torroq. Bir-biri bilan “ulug’lar tili”da gurung qilgan o’zbeklarning so’zlashuvini eshitishga majbursiz. Ular or qilsa kerak ona tilida gaplashishga. Uyida ingliz va boshqa tilda tili chiqqan bolasidan xursand ota-onaning quvonchi cheksizligini ko’rish odatiy holga aylanyapti. Aslida, til bilganning nimasi yomon? Bir emas, o’n tilni bilsin. Undaylar bilan faxrlanaylik. Lekin o’z ona tilini bilmaslik, unutish, shu tilda gaplashishga or qilish darajasiga yetishni nima deyish kerak? Qanday baholamoq lozim?
Shunday paytda ham millat oydinlari jim turaverishlari kerakmi? Millat shoiri qanday orom olib uxlaydi? Badaniga tikanlar kirmaydimi? Xayriyat, bu millatning Xurshid Davronlari bor, haqiqiy shoirlari bor. Shuning uchun shoirning qop-qora sochlari oqarib ketgan. “Qani u tim qora jingalak sochlar?” deging keladi. Dard ko’p. Shoir nima qilsin? Alamini satrlarga to’kadi-da. Mana hayqiriq, mana nido:
O’z tilini unutgan xalqning
bog’larida o’sgan gullarni
chirmab uxlar zaharli ilon.
O’z tilini unutgan xalqning
osmonida porlamas quyosh —
nur o’rnida to’kiladi tosh.
O’z tilini unutgan xalqning
uyqusida aslo orom yo’q —
tegib turar kuragiga o’q.
O’z tilini unutgan xalqning
mozorida ajdodlar qabri
uzra qo’yar bolalar tikan.
O’zga tilga mehr qo’yib, o’z tilini unutganlar bu satrlarni tushunmasliklari mumkin. Shoirning hayqirig’ini sezmasliklari ham tayin. Nima qilish kerak? Hech bo’lmasa, ko’p joylarga yozib, shiorday osib qo’ysa bo’ladi-ku! Bir-ikkita bemaza reklamaning o’rnini egallasa, nima bo’pti? O’zga millat tilida gapirib, o’z tilini unutganlar bu qanday she’r bo’ldi, deb so’rasalar, o’zbek tilini biladiganlar o’qib berishsa, g’aflat uyqusidan uyg’onib ketar balki? Ha, aslida, bu asar maktablarda, bolalar bog’chalarida devorlarga osilgan shiorlar qatoridan joy oladigan she’r. G’ururi bor adabiyot muallimi o’quvchilariga bu she’rni yodlatadi.
Shoirning “Do’stim Shavkat Rahmonga” degan she’ri shunday misralar bilan boshlanadi:
Hamdard izlagan chog’im
To’satdan seni eslab
Zirqiradi yuragim.
Shu satrlarning o’zi bu ikki ijodkorni biladiganlar, haqiqiy she’r o’qirmanlar uchun yetarliday. Hamdard izlash… Bugun ko’plar uchun og’ir, azobli, oson bo’lmaydigan ish. Dard ko’p-u, hamdard yo’q, deganday.
She’r davom etadi:
Dardlarimni aytay deb
Seni izlab borgandim —
Derazang qop-qorong’u.
Umid bilan izlab borganda qop-qorong’i deraza kutib olsa. Bu holatni bilmoq, tushunmoq uchun ikki shoir Xurshid Davron va Shavkat Rahmon dunyosiga kirmoq kerak. Ammo bu dunyoga kirish oson emas. Boshqacha olam. Buni hamdardlar dunyosi deydilar. Axir hamma ham hamdard bo’lavermaydi…
To’plamda Xurshid Davronning yana “Shahidlar shohi” deb nomlangan ajoyib bir asari bor. Bu asarni katta yozuvchining uyqusiz tunlari, mashaqqatli mehnati evaziga yaratilgan, o’zbek adabiyotini boyitgan shoh asarlardan biri deyish bilan cheklanganim ma’qul.
“Bosqinchilik qahramonlik bo’ladimi?”
Sarlavhaning o’zi ko’p narsani aytib turibdi. “Zvezda Vostoka” oynomasining o’sha vaqtdagi bosh muharriri S.Taturga yozilgan bu ochiq xatni millat farzandining jasorati deyish mumkin.
Ochiq xat mazmuniga o’tishdan oldin bir voqeani eslashga to’g’ri keldi. O’tgan asrning o’rtalarida Sohibqiron Amir Temur nomini tilga olishdan odamlar cho’chib yurgan kunlari o’zbekning bir allomasi, akademik Ibrohim Mo’minov katta olimlarni to’plab, buyuk bobomiz haqida asar yozish taklifini o’rtaga tashlaydi. Hamma jim. Nihoyat, domlaning o’zlari yozadi. Shunday qilib, “Amir Temurning tarixdagi o’rni va roli” deb nomlangan kichik risola paydo bo’ladi. Undan keyin domlaga qilingan hujumlarning qay darajada bo’lganligini ko’pchilik biladi. Lekin bir haqiqat bor. O’shanda akademik Mo’minov tarixiy jasorat ko’rsatgandi.
Xurshid Davron ham o’zining bu ochiq xati bilan haqiqiy jasorat ko’rsatdi. O’shanda oynomaning 3-sonida Mixail Popovning “Ak-pasha — belыy general” deb nomlangan maqolasi bosiladi. Xurshid aka ham ayrimlarga o’xshab “bitta o’ris bola aljirasa aljirabdi-da”, deb qo’ya qolsa bo’lardi. Yo’q! U jim o’tirib tomoshabin bo’ladiganlardan emas. Ochiq xat boshlanishida millatimizning boshiga og’ir kunlar tushganda himoyachilaridan biri bo’lgan buyuk adib Chingiz Aytmatovning “Bosqinchi qahramon bo’lolmaydi” degan so’zlari o’rin olgan. Shundan so’ng yozuvchi Xurshid Davron bosqinchining qahramon bo’la olmasligini isbotlagan. Xurshid Davron Aytmatovning bu so’zlari orqali bugungi kunda ham bosqinchilarga nisbatan qarashlari o’zgarmagan kimsalarga javob berib qo’ya qolgan. Popovning maqolasi to’qson to’qqiz foiz yolg’ondan iborat ekanligini bildirib, birma-bir aniq javob qaytargan. Xurshid aka bundan avval ham Chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosati haqida bir nechta maqola yozgan. Lekin bunisi boshqacha bo’lgandi. Maqolani o’sha kuniyoq to’lig’icha respublika radiosining o’z paytida tinglovchilar nazariga tushgan “Oqshom to’lqinlarida” axborot-musiqiy eshittirish orqali o’qib bergandim. Sal cho’chibroq bo’lsayam, munosabatimni bildirib yuborganman. “Qo’sh-qo’sh unvonlari bor tarixchi olimlar, qaydasiz? Sizlarning ishingizni millatning zo’r shoiri bajarib qo’yganligini tan olsangiz kerak”, degan gaplarni ham aytgandim. Ertasiga olimlardan javob kutganman. Jimjitlik… Biz shundaymiz!
Xurshid Davron yozadi:
“A.Aminov, B.Boboxo’jayev kabi sovet tarixchilari mahalliy xalq rus bosqinchilariga deyarli qarshilik ko’rsatmaydilar, deb uyalmay-netmay yozganlarida, o’z ona yurtlari Turkistonni dushmanlardan himoya qilib halok bo’lgan qahramonlar xotirasini toptaganlarini o’ylab ko’rganmilar? Ilmiy haqiqatga xiyonat qilgan tarixchilar Toshkent shahrining zabt etilishiga hissa qo’shgan Abdurahmonbek Shodmonbekov, Qo’qon xonligida kechgan milliy ozodlik kurashini bostirishda fon Kaufmandan maslahatlarini ayamagan Mirza Hakim parvonachi, Samarqandning botir o’g’loni Bobonbek Aliboy o’g’lini ruslarga tutib bergan Saidxon Karimxonovga o’xshagan sotqinlar bilan teng turadilar”.
Yoshligimda keksalardan “Iskobilga bordik”, “Iskobilning chinorlari ko’p”, degan gaplarni ko’p eshitganman. To’g’risi, o’shanda bu Iskobil degani qanday joy ekanligini bilmaganman. Ular bugungi Farg’onani Iskobil degan ekanlar. Skobelev kabi qonxo’r bosqinchilar nomi bilan atalgan yana bir qancha joylar yaqin-yaqingacha bo’lganligini ko’pchilik, ayniqsa, keksalar yaxshi bilishadi.
Xurshid Davronning bu ochiq xatini romanlarga tenglashadigan asar degim keladi. Bu asarda Chor hukumatining bosqinchilik siyosati aniq ma’lumotlar orqali fosh qilib tashlangan. Tarixiy haqiqat isbotlangan. “General Skobelev kim?” degan savolga javob berilgan.
“General M.D.Skobelev tashabbusi bilan qo’zg’olonchi qipchoqlarga qarshi “Ikki suv orasi” deb nomlangan urush harakatnomasi ishlab chiqiladi. Bu harakatnoma, asosan, qo’zg’olonchilarga qarshi qaratilgan bo’lib, yana bir marta urush uyushtirish, qo’zg’olonchilarning asosiy kuchlarini tor-mor etish ko’zlangan edi.
Qonxo’r general bu niyatini amalga oshirish maqsadida yo’lida uchragan barcha qishloqlarni kultepaga aylantirib, 1876 yilning 8 yanvarida Andijon ostonasiga yetadi. O’rtada dahshatli jang boshlanadi. Andijonliklardan 20 ming odam o’ldiriladi…
— Xalq qonini daryo qilib oqizgan, yo’lida uchragan barcha qishloqlar kulini ko’kka sovurgan, tirik jonni, bola demay, ayol, qari demay, tig’dan o’tkazgan general Skobelev esa 1876 yilning 19 fevralida podshoh hukmi bilan tashkil etilgan Farg’ona oblastining harbiy gubernatori deb e’lon qilindi”.
Bu asarda Chor bosqinchilarining o’lkamizda amalga oshirgan yovuz ishlari to’g’risida juda ko’plab voqealar keltiriladi. Asosli tarixiy haqiqat Popovning yolg’onlarini chilparchin qiladi. Yolg’on aralashmagan haqiqat kuchli ekani ko’rsatiladi.
O’zbek farzandlari Chor Rossiyasi bosqini davri haqida bilishi shart bo’lgan ma’lumotlar borligi bilan ham bu asar maktablarda darslik sifatida o’qilishi kerak, degan xulosaga kelishga asos bo’la oladi. Xurshid aka o’zining bu asarini alohida kitobcha qilib chop ettirsa, yaxshi bo’lardi. Chunki bu kitob orqali “bosqinchi kim?” degan savolga javob ham topiladi. Ota-bobolarining ayanchli qismatidan xabardor avlod uchun hozirda ham tez-tez otilib turgan toshlarga javob berishda bunday asar kuchi, salmog’i katta bo’ladi. Xurshid Davron o’zining bu asari orqali bir ijodkor sifatida o’z millati oldidagi vazifasini, burchini bajarib qo’ygan:
Bu dunyoda bosqinchidek g’ar,
Bosqinchidek zolim yo’q, xalqim!
Bu millat shoirining, haqiqiy farzandining hayqirig’i! Uni eshitmoq uchun sof qalb, toza yurak zarur! Bu “Tanlangan asarlar”ni ham buyuk Oybekning she’rlari qatori “Maysaga ag’anab o’qimoq kerak”. Uqmoq kerak!
Manba: «Hurriyat»_gazetasi (2026 yil 8-aprel 14-soni)
