Мактабларда болаларга қоида эмас, сўз ўргатайлик, деган фикри мени қоғоз қоралашга ундади.
ТИРИКЛАЙ КЎМИЛГАН КЎЗЛАР
Олим ТОШБОЕВ,
филология фанлари номзоди, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист
Мактабларда болаларга қоида эмас, сўз ўргатайлик, деган фикри мени қоғоз қоралашга ундади.
Ҳақрост, зиёлиларимизнинг мактаб, лицей, коллеж, ҳатто олий ўқув юртини тамомлаётган ёшлар саводсиз, деган таънаси тўғри. Бир нечта хорижий тилда бийрон фарзандларимиз она тилида эркин фикр юритолмайди, луғат бойлиги жуда ҳам ғариб. Уларнинг бир ҳовучгина сўзга андармонлиги китоб ва асл миллий адабиётдан бегоналашувига сабаб бўлди. Тўғри, ҳар бир миллатнинг тамаддун туфайли унутилган, истеъмолдан чиққан сўзлари бўлади. Она тилимиз ҳам бундан холи эмас. Аммо, назаримда, тарих қатида қолган, биз унутган сўзлар ердами ё кўкда қандайдир ғазабнок порлаётган кўзга ўхшайди. Сўзнинг жони бўлмаганда одамни гоҳ ўлдириб, гоҳ тирилтирармиди? Атроф-жавонибга мундай сер солиб қаранг: кимнингдир оғзидан чиққан, сиз аллақачон айтмай қўйган биргина ширин калом вужудингизга нурдай сингиб, беқиёс руҳий қувват бахш этганини пайқайсиз. Ана ўшанда хотиранинг қайсидир бир пучмоғида болаликми тирилиб рўбарў келади. Сизга қамти турган ўтмиш бобо-момонгизнинг овози.
Ҳа-ҳа, унутилган сўз – дуоталаб руҳ.
Мулоҳазаларимиз сирли маъво – сўз салтанати ҳақида.
Туркистонда совет ҳокимияти зўрлик билан ўрнатилгандан сўнг туркий уруғларнинг урф-одат ва шеваларини ўрганишга жидду жаҳд билан киришилади. Ўзак-мағзида мустабидлик мафкураси ётган бу интилишнинг хайрли томони ҳам бўлди. Салкам бир аср мобайнида ўзбек шевалари бўйича ўнлаб номзодлик ва докторлик иши қилинди, минглаб мақолалар ёзилди, китоблар чоп этилди. Ф.Абдуллаевнинг “Хоразм шевалари”, М.Мирзаевнинг “Ўзбек тилининг Бухоро группа шевалари”, И.Шамсиддиновнинг “Ўзбек тилининг Қоракўл шеваси”, Ш.Носировнинг “Ўзбек тилининг Қўқон шеваси”, Қ.Муҳаммаджоновнинг “Жанубий Қозоғистондаги ўзбек шевалари морфологияси”, Т.Йўлдошевнинг “Тожикистондаги ўзбек шевалари морфологияси”, А.Ишаевнинг “Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари”, С.Иброҳимовнинг “Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси”, “Ўзбек тилининг Андижон шеваси”, В.Эгамовнинг “Самарқанд областининг Ғаллаорол шеваси”, Н.Ражабовнинг “Ўзбек тилининг Ғарбий Самарқанд шевалари”, С.Раҳимовнинг “Ўзбек тили Сурхондарё шевалари”, Б.Жўраевнинг “Юқори Қашқадарё ўзбек шевалари”, А.Шерматовнинг “Қуйи Қашқадарё ўзбек шевалари”, Босим Тўйчибоев ва Қозоқбой Қашқирлининг “Зоминнинг тил қомуси” китоблари илм-илм учун деган ниятда қилинмагандир? Ўтган асрнинг 30-40-йилларидан бошланган изланишлар натижаси ўлароқ “Ўзбек халқ шевалари луғати” деган салмоқли тўплам 1971 йилда икки минг нусхада босилиб чиқади. Яратилганига салкам эллик йил бўлган китоб ўша даврда ҳам, бугун ҳам ўз баҳосини олгани йўқ. Луғатни варақлаб ўзимча хомчўт қилдим: олти мингдан зиёд сўз ва ибора бор. Тўпламда Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистоннинг жанубий туманлари ҳамда Қорақалпоғистонда яшовчи ўзбекларнинг қорлуқ, қипчоқ, ўғуз лаҳжаларида ишлатиладиган айрим сўзлар жамланган. Танлаб олинган ҳудуд жуда катта, сўзловчилар ҳам миллиондан кам эмас. Аммо, олимларимиз тергилаб тизимга солган аксарият сўзларнинг Изоҳли луғатга киришига, адабий тил билан элакишиб кетишига эллик йил ҳам камлик қилибди. Дейлик, замонавий йигит-қизлардан бамаъниси ўртага чиқиб “Бу ҳол қоронғидир биз ёшлар учун” деб қолса, тилчиларимизнинг жавоби қандай бўлади? Қадимги Хитой ва япон адабиёти бўйича жиддий тадқиқотлар олиб борган академик Николай Конрад ўтган асрнинг 60-йилларида ёзган мақолаларидан бирида хитой ва япон адабий тили халқнинг жонли сўзлашуви асосида шакланганини айтиб ўтган эди.
“Ўзбек халқ шевалари луғати”да руҳ бор, ҳаёт нафаси уфуриб туради. Лекин Изоҳли луғатдан жой тегмаган, манбалардан жамлаб тақдим этилаётган қуйидаги тирик сўзларни яна неча йил тирсаклаб, “шевасан” дея пешонасига нуқиймиз?! Балки уларни бугун ўз ҳудудларида ҳам танимайдиганлар, номини тутмайдиганлар кўпайиб бораётгандир? Биз уларга вақтида ўз ўрнини, мартаба ва мавқеини кўрсатиб қўйганимизда эди, тили калимага келмайдиганлар адади камроқ бўлармиди. Мана ўша камситилган сўзлар.
Варсақи (Хоразм, Сурхондарё) – сергап, вайсақи. Ойғоғ (Тожикистон, Сурхондарё) – чақимчи. Бўжа (Сурхондарё) – арча барги. Эзув (Сурхондарё, Гурлан) – икки лабнинг туташган жойи. Замбариқ (Хоразм, Сурхондарё) – замбуруғ. Жиззиқ (Сурхондарё, Қашқадарё, Хоразм) – жизза. Зўм (Андижон, Сурхондарё, Қашқадарё) – қўрс. Иярмак (Хоразм, Андижон, Сурхондарё, Қашқадарё) – эргашмоқ. Ила-чила (Қашқадарё, Сурхондарё) – дарҳол, дарров. Ингирсимоқ (Қорақалпоғистоннинг Беруний ва Сурхондарёнинг аксар тумани) – йиғламоқ. Янгилмоқ (Хоразм, Сурхондарё, Қашқадарё) – янглишмоқ, йўлдан озмоқ. Емизик (Қозоғистоннинг Қоракисса қишлоғи) – сўрғич, соска. Ермой (Жиззах, Сурхондарё) – керосин. Юлун (Хоразм, Қозоғистондаги Чимкент, Қарноқ, Иқон туман ва қишлоқлари. “Ж”ловчи ҳудудларда “жулун” ) – ҳароммағз. Галпанг (Хоразм) – анқов. Кангширик (Қозоғистондаги Митан, Барлос қишлоғи, Сурхондарё) – қаншар, буруннинг юқори қисми. Кўкмак (Фарғона, Сурхондарё, Қашқадарё) – кўкиш. Қанқув (Урганч, Хива, Бойсун, Қумқўрғон, Шеробод, Деҳқонобод) – киноя, пичинг. Қашамшам – (Қашқадарё) – ўжар, қайсар. Қайирма (Сурхондарё, Қашқадарё) – сут қўшилмай пишириладиган патир. Қидирмоқ (Жиззах, Самарқанд, Сурхондарё, Қашқадарё) – меҳмонга бормоқ. Қилий (Қирғизистоннинг Ўш вилояти, Сурхондарё) – ғилай. Қурдим (Қозоғистоннинг Қорамурт қишлоғи) – сув сингиб йўқ бўлиб кетган жой. Қурдумқоқ (Қашқадарё, Сурхондарё) – хасис. Ланг (Сурхондарё, Қарши, Урганч, Хива) – ўлат. Лозимада (Тошкент), лозимат (Наманган) – маросим. Мондимоқ (Хоразм, Сурхондарё) – ёлчимоқ. Мисол: “Ҳеч мондимадинг сен, топқанинг нера гетади?” Мардаймак (Ўш) – керилмоқ. Мисол: “Мардайиб ўтирибди”. Тирамбоқи (Тошкент) – ориқ (молга нисбатан). Тиррамак (Сурхондарё, Қашқадарё) – жувонмарг. Мисол: “Тиррамакка кеткур, муштдай бўлиб одамни алдайди-я!” Тўларсоғ (Тошкент) – катта устухон, суяк. Тусоқ (Қашқадарё, Сурхондарё) – икки ёшар урғочи қўй. Ув (Хоразм, Сурхондарё, Қашқадарё) – заҳар, оғу. Урт (Урганч, Сурхондарё, Қашқадарё) – лунж. Унгилмоқ (Гурлан, Сурхондарё) – тикилмоқ. Хомишак (Қашқадарё, Сурхондарё), хомўшак (Бухоро) – чивин, искабтопар. Химич (Бухоро, Сурхондарё) – хивич. Хўразак (Хоразм, Сурхондарё) – бўғма. Ҳашшакалло, ҳашша – (Қашқадарё, Сурхондарё, Самарқанд, Бухоро) – барибир, ҳар қандай ҳолатда, шароитда ҳам. Ҳавон (Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах) – ихтиёр, эрк, хоҳиш. Мисол: “Ҳеч ким билан иши бўлмайди, ўз ҳавонига ўйнаб юради”. Маяк (Фарғона, Самарқанд, Сурхондарё, Қашқадарё) – тухум. Мондирамоқ (Фориш, Сурхондарё) – алжимоқ. Монтимоқ (Андижон), молтимоқ (Жиззах, Сурхондарё) – қулоч отмасдан сузиш. Мулгимак (Хоразм, Сурхондарё, Қашқадарё) – мудрамоқ. “Юргандаям мулгийди”. (Беруний). Нозбўй (Хоразм, Қашқадарё, Сурхондарё) – райҳон. Панг (Зомин, Сурхондарё) – моғор. Самсам (Хоразм, Сурхондарё) – сергап, эзма. Сер солмоқ (Жиззах, Хоразм, Сурхондарё, Қашқадарё) – кузатмоқ, эътибор қилмоқ. Сергимоқ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах) – нами қочмоқ, қуримоқ. Тел (Гурлан, Сурхондарё) – далда. Тел-тел бермоқ – гиж-гижламоқ (Қашқадарё). Часпак (Бухоро, Қашқадарё, Сурхондарё) – ошиқ-мошиқ. Чийқондай (Тошкент, Сурхондарё) – олча сувидай. Мисол: “Юзлари чийқондай қизил”. Чиркай (Фарғона, Сурхондарё) – чивин. Чих (Хоразм, Сурхондарё) – шудринг. Шаматалоқ (Жиззах, Сурхондарё) – ҳеч нима, ҳеч нарса. Шанграймоқ (Хоразм) – гердаймоқ, мағрурланмоқ. Шилдингламоқ (Қирғизистоннинг Ўш вилояти, Сурхондарё) – юпқа кийинмоқ.
Мисолларимиз денгиздан томчи. Бу сўзлар нафақат вилоятларимизда, балки мамлакатимизга чегарадош ўзбек туманларида ҳам бирдай ишлатилади. “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да “ланг” сўзининг икки хил маъноси – “чўлоқ, оқсоқ” ҳамда “кенг очиқ” маънолари берилган, лекин “ўлат” маъноси йўқ. Луғатда “ҳавон” сўзи “келисоп; тирагич” дея изоҳланган. Шунингдек, “панг” сўзи “ўзаги қуриб бўш бўлиб қолган” ва “ноаниқ, ёқимсиз, пўнғиллаган” дея берилган. Эҳ-ҳе, яна қанча-қанча сўзларнинг жонли тилдаги гўзал маънолари очилмасдан ётибди.
Фаттоҳ Абдуллаевнинг 1961 йилда нашр этилган икки қисмдан иборат “Хоразм шевалари” китоби тилшуносликдаги жиддий тадқиқотлардан. Олим тарихи ва тили ниҳоятда бой қадимий ўлканинг қасабаю кентларини, қишлоқ ва овулларини кезиб не бир ҳасратда юзлаб сўзларни, эртак ва мақолларни йиққан. Китобда сўзлар қайси туманда учрашигача битилган. Масалан, Манғитда дархон – озод, эркин, Гурлан, Манғит, Янгибозорда қабан – қобон, қонгши Урганч, Хива, Хонқа, Ҳазораспда қўшни деган маънони билдиришини, гурлан, янгибозорликлар айлана, давра, кўпчиликни қур сўзи билан ифодалашини, Хива, Урганч, Қўшкўпир лукчэ деганда яхлитликни, бир бутунликни тушунишини, хиваликлар буришган, тиришганни муррик, Урганч, Хива, Хонқа, Гурланда сақични саққиз дейишини билиб оласиз. Тилчи олим Ҳазорасп, Хонқа, Боғотда самбирдамоқ валдирамоқ, алжирамоқни англатишини, гурланликлар эшикни бўсағага банд қилиб турадиган ёғочни турум деса, Урганч, Гурлан, Хивада ёш болаларнинг оғзига чиққан ярани увулмоқ, Урганч ва Манғитда қатиқ ивитишни уютмоқ, Урганч, Хивада тўйда ҳисса беришни улуш, урганч, хива, хонқаликлар ип ёки арқоннинг чигал бўлишини чийилмоқ, Урганч, Хива, Ҳазорасп, Манғитда чуқурликни чуқалоқ, чуқаноқ дейишини ёзади.
Фидойи олимнинг хизмати туфайли биз урганчликлар қилов деганда пичоқнинг қировини тушунишини, Хивада ҳайвон тилига чиқадиган ярани ҳам қилов дейилишини билиб оламиз. Хоразмликларнинг шошиб қолган, эсанкираган одамни анги қочди, молнинг оғзига чиқадиган ярани овсил, хунук, бадбурушни эбэш, устунни бақан, бўлинмаган, бир бутунликни бутов, мастлардек тутилиб гапирадиган одамни ғилжайди, ишчан, чайирни эса даёв дейиши сўз бобида жанублик элдошлари билан якдил эканини кўрсатади. Ф.Абдуллаев хиваликлар тилидаги қандим сўзи қумда ўсадиган ўсимлик номи эканини ёзади. Қандим Бухоро чўлларида ҳам битади. Бухорода Қандим деган жой ҳам бор. Бу номни уч-тўрт йил бурун очилган газ кони дунёга машҳур қилиб юборди.
Таассуфки, бор-йўғи минг донагина чиққан “Хоразм шевалари” тўплами мутахассислар доирасида қолиб кетди. Бундай ўта муҳим ва ҳаётий тадқиқотларнинг минг, икки минг, уч минг нусхада босилиши ноширликни сиёсат, мафкура деб билган шўро ҳукуматининг найранги бўлганини, ўзбекнинг қадимий тарихи ва тилини ўзига қайта тақдим этиш эмас, аксинча, жиловлаб туриш учунгина ўрганганини тушунамиз. Аммо, ажабланарлиси, бу тош-метин қарашнинг шу кунларда ҳам барҳам топмагани. Ахир, луғатда йўқ сўзларни шева деб ҳисоблай-ҳисоблай кўп нарсани бой бердик-ку!
ҚЎШБУЛОҒУ ҚЎШРАБОТНИ БОҒЛАГАН ШАРДОЗ
Ўтган асрнинг саксонинчи йиллари охирида “Ёшлик” журнали “Тил сандиғи” деган рукн ташкил этган ва куюнчак журналхонлар кўмагида луғатларда йўқ юзлаб сўз билан сўзлашган эдик. Савобнинг таги тешик, деганлари ростми, билмадим, шундай улуғ иш нима учундир якунига етмай тўхтади. Бугун, йигирма биринчи асрнинг бешдан бирини ортда қолдириб англаётирмизки, тил сандиғимизнинг кети кўриниб қолибди. Тўғри, тараққиёт талаби билан сўнгги йигирма беш-ўттиз йил ичида юзлаб сўз истеъмолга кирди ва луғатимиз бойиди. Аммо, ўтган мана шу қисқа даврда биз неча юз қадимий сўзларимиздан айрилганимизни ҳам айтмасак виждонга хилоф бўлади.
Билсангиз айтинг, шева ва адабий тил ўртасига ўтиб бўлмас деворни ким, қачон тиклаган?!
Ўзбек шевалари адабий тилнинг битмас-туганмас булоғи экани амалда исботланганида эди, жамиятдаги жуда кўп ижтимоий-маънавий иллатлар, энг муҳими, маҳаллийчилик чуқур илдиз отмаган бўлар эди. Миллат сифатида уюшмаганимизнинг асосий сабабларидан бири ҳам сўзларимизнинг умумий мулкка айланмаганида.
Фарзандларимиз чет тилларга чечан, хорижий сўзларнинг аслиниям билади, аммо она тилининг жозибасини, унинг тириклигини таъминлаб турган халқона сўзларни билмайди. Даштда яшовчи, ҳаёти деҳқончилик ва чорвачилик бўлганаксарият ўзбеклар жонли тилидаги қуйидаги сўзларга бир эътибор қилинг.
Сирдарёнинг Янгиерида истиқомат қилувчилар ғурурни гурда, бошқоронғиликни жерик, ифлосни палаз, димни бук дейди. Қўшработликлар тилида мортув – хунук, савмал – инжиқ, шардоз – қўй жунидан тайёрланган ип, қашқатаёқ – гап уқмас бола, қовурчин – ёш бола деган маъно англатади. Қамашиликларнинг омбирни чарновуқ, қоракўллик ердошларимиз эса кафтни оя, бақувват одамни даёв, гапдан қолмайдиган ўрни зўм, тепса тебранмасни мула, сўлиган, бужмайган нарсани муррик, фойдали, хуш ёқадиган нарсани форимоқ, искабтопарни чиркай, товонни ўкча, қўй жунини қирқадиган қайчини қиллиқ деганини эшитган чиқарсиз? Ёки ғаллаоролликлар тилидаги “Кўнгли ноза бўлди” – хафа бўлди, дили оғриди, чинақай – жимжилоқ, чирич – қирда ўсадиган ўсимлик, шардоз – жундай йигирилган ип, эловраш – босинқираш, қанқув – кесатиқ гап, қўқим – чиқинди, ахлат, ушуллак – ҳуштак, ушмак – учли темир, суғаноқ – очкўз, қочов – искана каби сўзлар сизга эриш туюляптими? Сурхондарёликлар Тожикистоннинг Ёвонида чипқонни дўмбол, кашта турини жўрма, каштани чироз, ўрик туршагини ғўлинг, писта дарахти япроғидаги жигарранг ўсимтани бузғунч, аёлларнинг бошқоронғи бўлишини жерик, чимкентликларнинг одам ва молнинг йўлдошини чув дейишини билса ёхуд каттақўрғонликлардан калдирчи (тасқара қуш), ғорғонақ (ёввойи тоғ бодоми) сўзларини эшитса ҳаяжонга тушиши аниқ. Тошкент вилоятининг Оҳангарон туманида яшовчи юртдошларимиз ҳам қалбни кўкай, келин бўлиб тушган қизнинг ота уйига боришини тўркун, тўғри, ҳақликни ўрал дер экан. “Ука, сизники ўрал” дегани инининг ҳақлигини англатади.
Самарқанд давлат университети ўқитувчиси Мардонқул Болтаев бундан ўттиз йил бурун ёзган бир мақоласида тилимизниннг такрорланмас сўз ва ибораларини тезкорлик, зийраклик ва донолик билан йиғмасак эртага кеч бўлишини уқтирган эди. Фидойи домла Самарқанднинг Нарпайида ҳам ёшида кам фарқи бор ака-ука, опа-сингилларга басалқи, бўйинса, бошқоронғини жийрик, юрак-бағри эзилганни кўкайи кесилди, қатиқ ивитиш учун сутга қўйиладиган ачиган қатиқни уютқи, вақти ўтган одамга нисбатан қадаси қариди, жаҳли чиққан кишини орқаси тутди деган иборалар билан аталишини ёзади. Яна бир куюнчак устоз Ёрмат Тожиев Фарғонанинг Рапқон қишлоғида бўздан тайёрланган матолар алак, қалами, калта, думалоқни дўлта дейилишини таъкидлайди. Самарқанднинг Пойариқ тумани халқи тилидаги сўзлар хусусида ҳам шундай дейиш мумкин. Масалан, буйри – биқин, гаяк – қайсар одам ёки ҳайвон, жўймоқ – пулни ароқ жўйиб кетади, ирга – уй бурчаклари ва гир айланаси, тайтув – тантиқ, камфаҳм аёл, қутайтмайди – ўнгдирмайди, соғ қолдирмайди, қунтуюп – ўриндиқ ёки эгарда ҳайкалдай қотиб ўтириш…
Ипни курмак боғлаб юрган чорвадор эл бу сўзни Наманганнинг Чортоғида ҳам эшитса албатта суюнади. Туркманистоннинг Тошовуз вилояти ва Бухоронинг чегара туманларида қум заррасини чега дейишини билиб, ўзлари кунда-кунора ишлатадиган “Чегадай бола”, “Чегадай жони билан…” деган иборалар моҳиятини янада чуқурроқ англайди.
Зоминдаги юз (жуз)ларнинг тиртаймоқ, кўкай, ғидириш, жомраш, тиржиқ, кўган, напрамач, сочбов, ермой, туятўпон, чтир, курмак, сўлпи, катик, эмчи, чагана, арна, кўклаш, пахтачиликлар кустили, чобра, қовзонмоқ, ғидириш, қўшработликларнинг бежоғим, иқ, капсан, гапчиноз, гартак, ўшак, оя, гуртик, орача қилмоқ, миназ, савмал, қорувли, гуппимоқ каби сўзлари республикамиздаги ўнлаб туманлар учун ҳам энасўздир. Худораҳмати адиб ва олим Ғулом Карим олотликлар қулупнайни ертут, кўршапалакни ерқанот дейишини ёзиб, кўнгилларни хушнуд этган эди. Қандай чиройли сўзлар. Олотда ҳам искабтопар чиркай, қўзиқорин замариқ, бало домана экан. Тилимиздаги “Доманаям йўқ…” деган ибора мазмуни энди тушунарли бўлгандир? Ғулом ака мактубида юртдошлари целофан пакетни шиқирқоғоз, пластинкани қарта дейишини айтиб ўтган.
Юқорида келтирилган сўзлардан тўқол, қовзанмоқ, сочбов, қорувли, гуппимоқ, балоқ, кўкай, бий, езна, кўклади, қотмоқ, босмоқ, ирғалмоқ, домана, гурда, қўл, қирчин, ғужур, чўқламоқ, ўкча, чер Изоҳли луғатга кириш бахтига муяссар бўлган, холос.
Қосим Муҳаммаджонов “Жанубий Қозоғистондаги ўзбек шевалари” китобини 1967-1975 йиллар мобайнида Чимкент, Туркистон, Сўзоқ ҳудудидаги шаҳар, туман, қишлоқларга қилган сафарлари асосида ёзган. Тўпламдаги аққува – оқроқ, оқиш рангли;булк этмоқ –қимирламоқ, писанд қилмоқ, таъсир қилмоқ; ийгилик – эзгу ният, яхшилик; имирсиқ – ялқов, ишни секин бажарадиган одам; ишқир – ҳуштак чалмоқ; йаврин – елка; йадра – яйрамоқ, эркин бўлмоқ; кийит – тўйда қариндош ва қудаларга бериладиган сарпо; курмак, қозиқбоғи – арқонни боғлаш усуллари; мардаш – чордана қуриб ўтирмоқ; сийроқ – оёқ; сойлоқ – новча, баланд бўйли; тихмалоқ – тўла, семиз одам; томор – тўнканинг илдизи; тўнгмой – мол ёғи; туш-туш – ҳар томон, ҳар тараф; чем – белги каби сўзларни ҳам “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”дан тополмайсиз.
Муллатой Бегалиевнинг “Ўзбек тилининг Қорабулоқ шеваси лексикаси” китобига кирган ўнлаб сўз мамлакатимизнинг кўпгина ҳудудлари учун бегона эмас. Қорлуқ ва қипчоқ лаҳжасида сўзловчи юртдошларимиз тили ўғуз лаҳжасига тортадиган қорабулоқликларнинг исканани қочов, ангишвонани ўймоқ, дон сақлайдиган махсус жойни хампа, жигарни бовур, лабларнинг бирлашган жойини эзув, ҳароммағзни юлун, қизилўнгачни кўмакай, тўйда қариндош ва қудаларга бериладиган сарпони кийит, маросим, бирор тадбир ёки воқеа муносабати билан бориладиган жойни лозимада, лозимат, тешани чот, кўрпа жилдини кўрпабети, бошқа ариққа сув олинадиган жойни қулоқ дейишини билса ўртадаги салкам минг чақирим масофа ҳам бир қадамдай туюлади.
Анвар Бўроновнинг “Олтойлар” китобида ёзилишича, Россия Федерациясининг Олтой республикасида яшаётган қардошларимиз никоҳ орқали боғланган эркак қариндошларни қуда, аёл қариндошларни эса қудағай, холанинг фарзандларини бўла, тўёнани соун, жонлиқни соғум, курашда тўй эгаси қўйган совринни табақ, жигарни бовур, бўғирсоқни бовурсоқ, тўнни тон, пахта ва жун савашда ишлатиладиган савағични собов, оғизни овуз, пастликни тёмен, эртага сўзини эртен дейишар экан. Олтойлар насронийликка ўтказилган бўлса ҳам, уларнинг бугунгача яшаб келаётган айрим урф-одат ва маросимлари, шунингдек, тадқиқотчи келтирган қисқача олтойча-ўзбекча луғатдаги сўзлар Ўзбекистондаги қўнғирот, қатағон, сарой, юз, дўрмон, қирқ, минг, найман ва бошқа уруғлар урф-маросимлари ва лаҳжасига жуда ўхшашлигига гувоҳ бўласиз.
Бобоюрт чироғини ёқиб, туркий сўзларни асрлардан-асрларга соф олиб ўтаётган қондошларга қуллуқ.
Сурхондарё шеваларини тадқиқ қилган Саидмусо Раҳимов китобида касб-кор, ҳаёт тарзининг ўзгариши билан ғойиб бўлган сўзлар кўплаб учрайди. Усти лойсувоқ қилинадиган уйнинг боми, майдаланган қоқига қатиққа аралаштирилса қоқош, ҳолвайтарнинг ҳай-ҳай, шилпилдоқнинг тўппа дейилиши воҳа ёшларига ҳам эриш туюлса керак. Лекин афсуски, хирмон янчишнинг галагов, хирмон янчаётганда ҳўкизларни ҳайдаш учун ишлатиладиган таёқ гаврон, ҳўкиз қўшиб ғалла ташиладиган ғилдираксиз арава чиғана, буғдой пояси совара, ҳосили йиғиб олинган майдон ангара, буғдой элайдиган ғалвир чиғил экани деярли унут бўлди. Никоҳ тўйи билан боғлиқ маросимлар ва уларнинг номлари ҳақида ҳам шундай дейиш мумкин. Масалан, идиш – унашишдан кейин юбориладиган тўёна, қанжиға – никоҳ тўйига олиб бориладиган улоқ шохига боғланадиган рўмол, шовулоқ – тўйга олиб бориладиган улоқ, жолаққизартар – тўйдан олдин қўй сўйиб қон чиқариш, тўққизтобоқ – куёв йигитнинг ўртоқларига бериладиган зиёфат, қайната табоқ – куёвга махсус аталган зиёфат, қарижилик – никоҳ кечаси куёв олдига қўйиладиган илик, ит ириллатар, ойна кўрсатар, кампир ўлди, оёқбосар, чочсийпатар – никоҳ кечаси қилинадиган удумлар, жипакилув – келиннинг отаси уйига ипак илиб кириш одати, йелакбоши – никоҳ кечаси келиннинг ун элаб кўрсатишини замонавий тартиб-таомиллар эгаллаб бўлди ҳисоб.
Мен яна қизиқсиниб “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”ни варақладим. Хайрият, юқоридаги хатбошидаги сўзлардан галагов билан гаврон бор экан. Изоҳли луғатда тошкент тўйларида хотинларга патнисда улашиладиган тўққиз хил нарсадан иборат “тўққиз-тўққиз” ва қиз унаштиришда куёв томондан юборилган дастурхонга қайтарилган дастурхон ва уни кутиб олиш маросими – “идишқайтди” ҳақида маълумот берилган, “идиш” ҳақида лом-мим дейилмаган. Ёки бўлмаса, “қанжиға” сўзи “Юк ва бошқа нарса боғлаш учун эгар орқасига маҳкамланган тасма, боғич ёки илгак” дея таърифланган. С.Раҳимов келтирган сўзлар изоҳи луғатимиздан муқим жой олганда эди…
Начора, китобларда дарж этилган, неча минг йиллик тарихимиз, қадрият ва анъаналаримиз гувоҳи бўлган сўз ва ибораларнинг ўрни ҳозирча пойгакда.
Нафсиламрини айтганда, “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”га кирмаган нечта сўз бўлса, онгу тафаккуримизда ўшанча ёриқ, кемтиклик бор. 80 000 дан ортиқ сўз ва сўз бирикмаларини жамлаган беш жилддан иборат луғат шубҳасиз катта бойлигимиз. Лекин юзлаб қишлоқ, овул, кентлар қиёфаси, уруғ-аймоқларнинг ўзига хослиги бўлган яна қанча минглаб сўз ўттиз уч миллион қора кўзнинг ялпи меҳрини кутиб яшаяпти.
КОШҒАРИЙДАН ҚОЛГАН МЕРОС КИМНИКИ?!
Маҳмуд Кошғарийнинг 30 дан ортиқ туркий халқлар ва уруғларнинг лаҳжаларини ўзида жамлаган “Девону луғоти-т-турк” китоби 1070 йилда ёзилган. Кошғарий девони туркий сўзлар “метрка”си. Буюк тилчи тилга олган “Йэтикэн” – етти қароқчи ҳақидаги маълумотни ўқиб, болалигимизда ухламай осмонга термулиб ётган кечаларда Бибисулув момом ўргатган тез айтиш ёдимга тушди:
“Жэтаган жети юлдуз,
Темир қозиқ бир юлдуз.
Оқ, бўз от икки юлдуз,
Етти айтмоқ савобмиш”.
“Девон”да “қоқ” сўзи “ёмғир ва сел сувидан пайдо бўлган кўлмак” дейилган. Даштликлар тилидаги бу қадимий сўз устоз носирларимиз туфайли адабий асарларга кўчди, аммо Изоҳли луғатга кўчмади. Бу мижғовликни Кошғарий бобо кўрганда, “Э-э, суф сенларга қоқвошлар!..” дея юз ўгирган бўларди.
“Девону луғоти-т-турк”да “йулун” сўзи бўйин сўнгаги ичидаги оқ илик, ҳаром мағиз деб тушунтирилган. “Ториқди” сўзига эса торайди, деб таъриф берилган. Ҳақрост, бугун айрим жойларда сақланиб қолган бу сўз юракнинг безовталиги, ичи торликни билдиради. Маҳмуд Кошғарий тилимизда кенг ишлатиладиган бунда, шу ерда сўзларининг муқобили “мунда”ни айтиб ўтади. Минг йиллик бу сўз айрим вилоятларда ҳамон истеъмолда экани кўнгилга сурур бағишлайди. “Девон”да “ушақ” – чақимчилик, “ушақ сўз” – майда ва туҳмат сўз дея таърифланган. Халқимиз ғийбат гапни “ўшак”, уни тарқатувчини “ўшакчи” дейди. Бугун тилимиздаги тагчарм маъносини билдирувчи “ултон” сўзини Кошғарий “улданг” дейди ва қуйидаги мақолни келтиради: “Итга увут етса ултон емас – Итга уят келса тагчарм ғажимайди”.
Дарвоқе, “увут” – уят ҳақида. Болалигимизда бобо-момолар ножўя иш қилсак “Ҳе, увутсиз!..” деганини кўп эшитганман. “Девон”да келган “олқинди”, “ангдиди” сўзлари бугун ҳам асл – тамом бўлди, тугади; пойлади, кузатди маъносида ишлатилмоқда. Ёки бўлмаса, “инэк бузағулади” – сигир туғди деган гап. Минг йил бурун қандай айтилган бўлса асло ўзгарган эмас. “Девон”даги “йамрашди” – аралашди сўзини олинг. “Қўзи йамрашди – қўзилар оналари билан аралашишди” дея мисол келтиради муаллиф. “Йамрашмоқ” – жомраб қолмоқ, яъни “жам бўлиш, хурсанд бўлиш” маъносида ишлатиладиган бу сўз бугун ҳам нутқимизни безаб турибди. Яна бир мисол. Момоларимиз сувга “чоптирган” итни кўрса “Ҳе-е, адо бўлгур. Сувга сориди…” дер эди. “Девону луғоти-т-турк”ни ўқиб момоларим тилини тушундим. “Девон”да “сэрэди” сўзининг биринчи маъноси булғаш, сийиш, иккинчи маъноси эса наматни зич қилиб, пишиқлаб тикиш дейилган. Сўзнинг ҳар икки маъносини ҳам бугунги ёшлар билса, демак хавотирга ўрин йўқ. Акс ҳолда…
“Девону луғоти-т-турк”да “ўгримланди” сўзига “гир айланди, ўралиб оқди” деган таъриф берилган. “Девон” таржимони ва нашрга тайёрловчи Солиҳқори Муталлибовнинг ёзишича, Алишер Навоий ҳам бу сўзни “эгрим” шаклида қўллаган экан. Биз томонда гирдобни ҳалиям “ийрим” дейишади.
Маҳмуд Кошғарий “қўл” сўзининг маъноларини айтиб, тоғдан пастга тушган қиялик деб ёзади. Демак, “қўл” сўзи “сойлик”, “сой”, “дара” маъноларини ҳам англатар экан. Шундан сўнг қишлоғимиз устидаги “Бозорқўл”, Тизинакотанинг пастидаги “Қоронғиқўл” қишлоғининг маъносини билдим. Кексаларнинг айтишича, Такати қирларидан пастда жойлашган Бозорқўлда бундан бир аср бурун бозор бўлган экан. Бу манзилнинг қадимийлигига яна бир далил, у ерда кўплаб кўҳна қабрларнинг изи бор.
Кошғарийдан буён неча даврлар ўтди, салтанатлар совурилди. Хон-ҳоқонлар хоки туробга айланди. Қасрлардан қилча ҳам нишон қолмади, аммо қоракўз, кўнгли оқ халқнинг бўғзидан чўғдай отилган калом шу кунларда ҳам яшнаб турибди. “Девону луғоти-т-турк” яратилганидан тўрт юз ўттиз йил ўтиб нуфузини бой берган туркий тил истиқболи Алишер Навоийни қайғуга солади. “Муҳокаматул луғатайн” ана шу дард ҳосиласи ўлароқ дунёга келган. Ҳазрат “… турк шуаросиким, форсий тил била рангин ашъор ва ширин гуфтор зоҳир қилурлар. Аммо сорт улусининг арзолидин ашрофиғача ва омийсидин донишмандиғача ҳеч қайси турк тили била такаллум қила олмаслар ва такаллум қилғоннинг маънисин ҳам билмаслар” дея мутаассир бўлади. Навоий туркийда сўзларнинг кўпмаъноли эканини ўнлаб калима мисолида кўрсатиб ўтган. Навоийдан тўрт юз йигирма йил кейин Абдурауф Фитрат ички бир дард билан тилимизни асрайлик, дея қатор мақола ва тадқиқотлар битди. Профессор Фитрат ҳам тилнинг бойлиги у тилдаги сўзнинг кўплиги, сўз ясалиши ва тил грамматик қоидаларининг мукаммалигида деб таъкидлайди. “Муҳокаматул луғатайн” ҳақида гапириб, “Навойининг китоби туркчанинг бойлиғини очибғина билдира олмаса ҳам, туркчада сўз кўблигини у яхши биладир” дейди.
Навоий ва Фитрат сўзи кўп тилни бой ва гўзал деган экан, хўш, биз-чи? Тилга муносабат бобида мезонларимиз ўша-ўшами ёки…
Энди шу ҳақда гаплашсак.
Биз катта бир халқ ўлароқ юз йилда Изоҳли луғатимизни икки марта – 1981, 2006 йилларда нашр этдик. “Ўзбек тили ва адабиёти” журналининг 1972 йил 6-сонида Зокир Маъруфов, Геннадий Михайловнинг “Ўзбек совет лексикографияси” деган мақоласи чоп этилган. Унда шундай бир хатбоши бор.
Кўчирма:
“Ўзбекистон ССР Фанлар академияси Тил ва адабиёт институтининг луғат сектори ходимлари СССР ташкил этилган куннинг 50 йиллиги нишонланаётган шонли юбилей кунларида ўзининг 10 йилдан ортиқ қилган самарали меҳнатини якунлади – ўзбек халқи тарихида биринчи “Ўзбек тили изоҳли луғати” устида олиб бораётган ишини ниҳоясига етказди. Ҳаёт ўзбек тили лексик бойлигин жамлаб кўрсатадиган, ўзбек тилидаги сўзларнинг маъно нозикликларини очиб берадиган, тилимизнинг бой фразеологиясини, мақол, матал ва идиоматик ибораларини кенг намойиш қиладиган, ўзбек адабий тили нормаларини белгилаб берадиган тилимизнинг изоҳли луғати бўлишлигини тақозо қилар эди. Ана шундай луғат яратилди”.
“Ўзбек тили изоҳли луғати”ининг тайёр бўлгандан кейин ҳам салкам ўн йил нашр этилмасдан қолиб кетганию, юқоридаги хатбошининг таҳрирталаблигига тўхталсак, фикрдан чалғиймиз. Изоҳли луғатимизнинг илкинчи босмасида 60 минг сўз бўлса, иккинчи нашрда бу миқдор 80 минг деб кўрсатилган. Дастлабки нашр сўзбошисида ушбу изоҳли луғат қирқ минг сўзлик “Ўзбекча-русча луғат” асосида шакллантирилгани таъкидланади. Назаримда, адашиш худди мана шу нуқтадан бошланган. Яъни луғатнинг чегаралари ва манбалари хато танланган. Тузувчилар шу каби мулоҳазаларга олдиндан жавоб тайёрлаб қўйган. Сўзбошида ўқиймиз.
Кўчирма:
“Бироқ бу типдаги луғатларни тузиш жуда катта коллективнинг ёки бир неча авлоднинг меҳнатини талаб қиладиган узоқ йиллик оғир ишдир. Бунга рус тилининг thesaurus (хазина) ғоясига асосланган ва ниҳоясига етказилмай қолган “Словарь русского языка” номли академик луғати (1891-1907) тажрибаси мисол бўла олади”.
Хуллас, ўзбек тили шу тариқа турли тарихий даврларга бўлиб юборилади. Бир хато иккинчи бир хатони етаклаб келади.
Кўчирма:
“Ўзбек тилининг ушбу Изоҳли луғати кенг хронологик доирада ўзбек тилининг барча сўз бойлигини эмас, балки Улуғ Октябрь социалистик революциясидан кейинги даврда чинакам ривож топган ҳозирги замон ўзбек тилининг кенг истеъмолдаги сўз бойлигини тўплаш ва тавсифлаш вазифасини қўяди”.
Луғатнинг 2006 йилдаги нашрига ёзилган сўзбошида “Ўзбек тилининг ушбу изоҳли луғати кенг хронологик доирада ўзбек тилининг бутун сўз бойлигини эмас, балки ҳозирги замон ўзбек тилининг кенг истеъмолдаги сўз бойлигини тўплаш ва тавсифлашни ўзига мақсад қилиб қўяди” дейилган. Менимча, мақсаднинг нотўғрилиги эски услубни танлашга мажбур қилган. Тўғри, битта фарқ бор – “Улуғ Октябрь социалистик революцияси” деган сўзлар тушириб қолдирилган.
Минг-минг йиллик тарихимиз бор, тилимиз ва маданиятимиз бой деб кўкракка урамиз, аммо “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”нинг “Е” ҳарфида 122 та сўз берилган. “Ё”, “Ж”, “З” “Я”, “Ў”, “Ғ” ҳарфига топилган сўзларнинг бори шуми? “Ф” ҳарфи асосан хорижий сўзлар ҳисобига шаклланганини қандай изоҳлаш мумкин?!
Муҳтарам тилчиларимиз муқоваси қон рангида ишланган илк Изоҳли луғатни Ҳамза Ҳакимзода Ниёзийдан бошламасдан, кўздай қўшни – Тожикистон тилшунослари тайёрлаган, 1969 йилда Москвада босилган “Фарҳанги забони тожики” китобидан андаза олса бўлмасми эди? Бизда она тилимиз луғати ҳам “1917 йилги буюк инқилоб” бешигидан тушган.
Мен бир журналист сифатида тожик тилининг X асрдан XX асрнинг бошигача бўлган даврини қамраб олган 45.000 сўзлик “Фарҳанг”ни бир қур варақладим. Ҳамсоя тилчиларга тан. Адабиёт, санъат, маънавият ва маданиятни сақлаб қолиш ва келажак авлодларга ўтказишнинг тўғри ва оқилона ечимини топган. Яшил тусли “Фарҳанг” муқовасидан тортиб ҳар бир сўз кирилл ва араб имлосида берилган. Тожик тилчилари бир ўқ билан икки қуённи урган. Ўқувчи кўзини сўзнинг асл ёзилиши – настаълиққа, демакки, катта бир маънавий хазина битилган араб алифбосига ўргатган. Ана шунинг таъсири бўлса керак, тожик зиёлилари орасида форс адабиёти намуналарини яхши биладиган, таҳлил қила оладиганлар кўп. Шу ҳақда гап кетса, ҳамкасбим, шоир Алишер Нарзулланинг “Хўжанд ўзбек ва тожик филологияси факультетида ўқиб юрганимизда биз ўзбекча сабоқ оладиган талабалар Рауф Парфи, Шавкат Раҳмондан шеър ўқисак, тожик филологиясидаги дўстларимиз Саъдий, Ҳофиздан байтлар айтиб, аруз ва шеърий санъатлардан баҳс қилиб кетарди…” деган гапи ёдимга тушади.
Мана сизга луғатнинг чин маънода олтин кўприклиги!
Бу анъана бизда ҳам бор эди. П.Шамсиев, С.Иброҳимов тайёрлаган, академик шоир Ғафур Ғулом таҳрири остида 1953 йилда чоп қилинган “Ўзбек классик адабиёти асарлари учун қисқача луғат”да ҳар бир сўз асл ҳолати – арабий битик ила кўрсатиб ўтилган эди. Бу усул Алишер Навоий асарларининг ўн беш томлигига илова сифатида 1972 йилда нашр этилган “Навоий асарлари луғати”да ҳам қўлланилган. Таассуфки, 1983 йилда чоп қилинган тўрт жилдлик “Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати”да воз кечилган. Шу ўринда бир гап: “Навоий асарлари луғати”нинг 1972 йилдаги нашри муқаддимасида Навоий таваллудининг 500 йиллиги муносабати билан шоир ижодининг тил хусусиятлари ўрганила бошлагани, мукаммал изоҳли луғат тузишга киришилгани айтилади. Илмий гуруҳ бошлиқларидан Собиржон Иброҳимовнинг (Аллоҳ раҳмат қилсин!) таъкидича, ишчи гуруҳ “Чил ҳадис”, “Назмул жавоҳир” ва “Девони Фоний”дан бошқа ҳамма асарларини қараб чиқиб, танлаб олиш йўли билан 200.000 га яқин сўзни ва шу сўз ишлатилган байтларни карточкаларга кўчириб чиқади. Ушбу бемисл хазина сўз мулкининг султони салафлари – Маҳмуд Кошғарий, Юсуф Хос Ҳожиб, Аҳмад Югнакий, Аҳмад Яссавий тилидан йироқ кетмаганини, Мовароуннаҳр ва Хуросондаги ўнлаб туркий уруғлар лаҳжаларидаги сўзлардан кенг истифода этганини тасдиқлайди. “Девон ул луғоти-т-турк”ни нашрга тайёрлаган С.Муталлибов Кошғарий келтирган сўзларни Навоий қандай ишлатганини қайд этиб ўтади. Адабиётшунос Эргаш Умаров “Гулистон” журналининг 1991 йил 12 сонида чоп этилган “Даштлардадур Мажнун излари” мақоласида “Лайли ва Мажнун” достонида Сурхондарё, Қашқадарё табиати, урф-одати, сўзлари акс этганини далиллайди.
Улуғ мутафаккир асарларининг нисбатан мукаммал луғати 2013 йилда Эргаш Фозилов томонидан нашр этилди. Ноширларнинг эътиборсизлигидан китобни ўқиш бир машаққат бўлса, жуда кам нусхада чиққанини кўриб, “Э, ростданам бу луғат дегани олимдан бошқа ҳеч кимга керак эмас экан-да”, дейишингиз аниқ. Хулоса чиқаришга шошилманг. Луғат қадрланган давлатлар ва даврлар ҳамиша бўлган. 1945 йил Туркияда 15.000 сўздан иборат “Туркча сўзлик” илк бор нашр этилади ва бу анъана тусини олиб, ҳар беш-ўн йилда тўлдирилган ҳолда босилмоқда. Сўзликнинг 1998 йилдаги тўққизинчи нашри 75.000 га яқин сўзни ўзида жамлаган бўлса, “Турк Тил Куруми” шафелигидаги 2011 йилги ўн биринчи нашрида эса 111 мингдан зиёд сўзга изоҳ берилган. Рус тилчилари ҳам мунтазам янгиланиб, бойиб борадиган жараёнга асло бефарқ қараётгани йўқ. 2004 йилда нашр этилган кўп жилдли “Большой академический словарь русского языка” китобинингсўзбошисида луғат 150.000дан зиёд сўзни қамраб олгани таъкидланган. Луғат тузувчилар бугунги рус ўқувчиси Пушкин ижодидан бохабар бўлиши учун сўзларни буюк шоир давридан бошлаб терган. Яна бир далил. Мумтоз адабиёт муҳиблари қўлдан қўймайдиган бир манба бор. Бу – “Ғиёс-ул-луғот”. Навоийдан уч юз йил кейин яшаб ўтган Муҳаммад Ғиёсуддин ўн тўрт йил заҳмат чекиб, ниҳоят 1827 йилда якунлаган мазкур луғатда ўн етти ярим мингдан зиёдроқ сўз бор. Душанбедаги “Адиб” нашриёти ушбу уч жилдлик луғатни 1987 йилда 15.000 нусхада чоп этган.
1991 йилда Анқарада нашр этилган икки жилдлик “Турк лаҳжалари сўзлиги”да туркия туркчасида энг кўп қўлланиладиган 7000 та сўзнинг озарбайжон, бошқирд, қозоқ, қирғиз, ўзбек, татар, туркман, уйғур, туркча ва русчада айтилиши солиштирилган. Тавба, нега бизда шундай луғат йўқ. Ахир бу каби сўзликлар яқин-йироқ туркийларни жипслаштиришдан ташқари, унутилган тарихни тиклайди-ку!
Хулоса шу: Ҳукумат раҳбарлигида “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”ни мутлақо янгича мезонлар асосида тузиш лозим. У ҳақиқий маънода она тилимизнинг бойлигини намоён этолсин. Янги луғат Маҳмуд Кошғарий замонидан бизнинг кунларгача бўлган даврни тўла қамраб олиши шарт. У уч манбага – “Девону луғоти-т-турк”, Э.Фозилов тузган “Алишер Навоий асарлари луғати” ва тамомила қайта тайёрланадиган “Ўзбек халқ шевалари луғати”га асосланиши керак. Бу улкан ва мураккаб ишни биргина Тил ва адабиёт институти зиммасига юклаш тўғри эмас. Республикамизда салкам ўн мингта мактаб, ҳар бир мактабда икки-уч нафардан она тили ва адабиёт муаллими бор. Халқ таълими вазирлиги жуда кўп ташаббус кўрсатиб келаётганини биламиз. Вазирлик бу гал “Ҳар бир ўзбек мактабидаги тилчилар ўз қишлоғи, маҳалла ва овулига хос сўзларни йиғсин” дея ташаббус билан чиқса. Бу ташаббусни республикамизнинг деярли ҳар бир вилоятида очилган ижод мактаби ўқитувчи ва ўқувчилари ҳам қўллаб-қувватласа…
Бугунги олатасир замонда – глобаллашув дунёни ўргимчак тўридай ўраб олган бир даврда қудратли маънавий қалқон ва яроғимиз шу бўлади.
Мазкур мақоланинг тўлиқ қисмини “Маънавий ҳаёт” журналининг 3-сонида ўқишингиз мумкин
Maktablarda bolalarga qoida emas, soʻz oʻrgataylik, degan fikri meni qogʻoz qoralashga undadi.
TIRIKLAY KO’MILGAN KO’ZLAR
Olim TOSHBOYEV — filologiya fanlari nomzodi,
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan jurnalist
Maktablarda bolalarga qoida emas, soʻz oʻrgataylik, degan fikri meni qogʻoz qoralashga undadi.
Haqrost, ziyolilarimizning maktab, litsey, kollej, hatto oliy oʻquv yurtini tamomlayotgan yoshlar savodsiz, degan taʼnasi toʻgʻri. Bir nechta xorijiy tilda biyron farzandlarimiz ona tilida erkin fikr yuritolmaydi, lugʻat boyligi juda ham gʻarib. Ularning bir hovuchgina soʻzga andarmonligi kitob va asl milliy adabiyotdan begonalashuviga sabab boʻldi. Toʻgʻri, har bir millatning tamaddun tufayli unutilgan, isteʼmoldan chiqqan soʻzlari boʻladi. Ona tilimiz ham bundan xoli emas. Ammo, nazarimda, tarix qatida qolgan, biz unutgan soʻzlar yerdami yo koʻkda qandaydir gʻazabnok porlayotgan koʻzga oʻxshaydi. Soʻzning joni boʻlmaganda odamni goh oʻldirib, goh tiriltirarmidi? Atrof-javonibga munday ser solib qarang: kimningdir ogʻzidan chiqqan, siz allaqachon aytmay qoʻygan birgina shirin kalom vujudingizga nurday singib, beqiyos ruhiy quvvat baxsh etganini payqaysiz. Ana oʻshanda xotiraning qaysidir bir puchmogʻida bolalikmi tirilib roʻbaroʻ keladi. Sizga qamti turgan oʻtmish bobo-momongizning ovozi.
Ha-ha, unutilgan soʻz – duotalab ruh.
Mulohazalarimiz sirli maʼvo – soʻz saltanati haqida.
Turkistonda sovet hokimiyati zoʻrlik bilan oʻrnatilgandan soʻng turkiy urugʻlarning urf-odat va shevalarini oʻrganishga jiddu jahd bilan kirishiladi. Oʻzak-magʻzida mustabidlik mafkurasi yotgan bu intilishning xayrli tomoni ham boʻldi. Salkam bir asr mobaynida oʻzbek shevalari boʻyicha oʻnlab nomzodlik va doktorlik ishi qilindi, minglab maqolalar yozildi, kitoblar chop etildi. F.Abdullayevning “Xorazm shevalari”, M.Mirzayevning “Oʻzbek tilining Buxoro gruppa shevalari”, I.Shamsiddinovning “Oʻzbek tilining Qorakoʻl shevasi”, Sh.Nosirovning “Oʻzbek tilining Qoʻqon shevasi”, Q.Muhammadjonovning “Janubiy Qozogʻistondagi oʻzbek shevalari morfologiyasi”, T.Yoʻldoshevning “Tojikistondagi oʻzbek shevalari morfologiyasi”, A.Ishayevning “Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari”, S.Ibrohimovning “Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi”, “Oʻzbek tilining Andijon shevasi”, V.Egamovning “Samarqand oblastining Gʻallaorol shevasi”, N.Rajabovning “Oʻzbek tilining Gʻarbiy Samarqand shevalari”, S.Rahimovning “Oʻzbek tili Surxondaryo shevalari”, B.Joʻrayevning “Yuqori Qashqadaryo oʻzbek shevalari”, A.Shermatovning “Quyi Qashqadaryo oʻzbek shevalari”, Bosim Toʻychiboyev va Qozoqboy Qashqirlining “Zominning til qomusi” kitoblari ilm-ilm uchun degan niyatda qilinmagandir? Oʻtgan asrning 30-40-yillaridan boshlangan izlanishlar natijasi oʻlaroq “Oʻzbek xalq shevalari lugʻati” degan salmoqli toʻplam 1971-yilda ikki ming nusxada bosilib chiqadi. Yaratilganiga salkam ellik yil boʻlgan kitob oʻsha davrda ham, bugun ham oʻz bahosini olgani yoʻq. Lugʻatni varaqlab oʻzimcha xomchoʻt qildim: olti mingdan ziyod soʻz va ibora bor. Toʻplamda Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻizistonning janubiy tumanlari hamda Qoraqalpogʻistonda yashovchi oʻzbeklarning qorluq, qipchoq, oʻgʻuz lahjalarida ishlatiladigan ayrim soʻzlar jamlangan. Tanlab olingan hudud juda katta, soʻzlovchilar ham milliondan kam emas. Ammo, olimlarimiz tergilab tizimga solgan aksariyat soʻzlarning Izohli lugʻatga kirishiga, adabiy til bilan elakishib ketishiga ellik yil ham kamlik qilibdi. Deylik, zamonaviy yigit-qizlardan bamaʼnisi oʻrtaga chiqib “Bu hol qorongʻidir biz yoshlar uchun” deb qolsa, tilchilarimizning javobi qanday boʻladi? Qadimgi Xitoy va yapon adabiyoti boʻyicha jiddiy tadqiqotlar olib borgan akademik Nikolay Konrad oʻtgan asrning 60-yillarida yozgan maqolalaridan birida xitoy va yapon adabiy tili xalqning jonli soʻzlashuvi asosida shaklanganini aytib oʻtgan edi.
“Oʻzbek xalq shevalari lugʻati”da ruh bor, hayot nafasi ufurib turadi. Lekin Izohli lugʻatdan joy tegmagan, manbalardan jamlab taqdim etilayotgan quyidagi tirik soʻzlarni yana necha yil tirsaklab, “shevasan” deya peshonasiga nuqiymiz?! Balki ularni bugun oʻz hududlarida ham tanimaydiganlar, nomini tutmaydiganlar koʻpayib borayotgandir? Biz ularga vaqtida oʻz oʻrnini, martaba va mavqeini koʻrsatib qoʻyganimizda edi, tili kalimaga kelmaydiganlar adadi kamroq boʻlarmidi. Mana oʻsha kamsitilgan soʻzlar.
Varsaqi (Xorazm, Surxondaryo) – sergap, vaysaqi. Oygʻogʻ (Tojikiston, Surxondaryo) – chaqimchi. Boʻja (Surxondaryo) – archa bargi. Ezuv (Surxondaryo, Gurlan) – ikki labning tutashgan joyi. Zambariq (Xorazm, Surxondaryo) – zamburugʻ. Jizziq (Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm) – jizza. Zoʻm (Andijon, Surxondaryo, Qashqadaryo) – qoʻrs. Iyarmak (Xorazm, Andijon, Surxondaryo, Qashqadaryo) – ergashmoq. Ila-chila (Qashqadaryo, Surxondaryo) – darhol, darrov. Ingirsimoq (Qoraqalpogʻistonning Beruniy va Surxondaryoning aksar tumani) – yigʻlamoq. Yangilmoq (Xorazm, Surxondaryo, Qashqadaryo) – yanglishmoq, yoʻldan ozmoq. Yemizik (Qozogʻistonning Qorakissa qishlogʻi) – soʻrgʻich, soska. Yermoy (Jizzax, Surxondaryo) – kerosin. Yulun (Xorazm, Qozogʻistondagi Chimkent, Qarnoq, Iqon tuman va qishloqlari. “J”lovchi hududlarda “julun” ) – harommagʻz. Galpang (Xorazm) – anqov. Kangshirik (Qozogʻistondagi Mitan, Barlos qishlogʻi, Surxondaryo) – qanshar, burunning yuqori qismi. Koʻkmak (Fargʻona, Surxondaryo, Qashqadaryo) – koʻkish. Qanquv (Urganch, Xiva, Boysun, Qumqoʻrgʻon, Sherobod, Dehqonobod) – kinoya, piching. Qashamsham – (Qashqadaryo) – oʻjar, qaysar. Qayirma (Surxondaryo, Qashqadaryo) – sut qoʻshilmay pishiriladigan patir. Qidirmoq (Jizzax, Samarqand, Surxondaryo, Qashqadaryo) – mehmonga bormoq. Qiliy (Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati, Surxondaryo) – gʻilay. Qurdim (Qozogʻistonning Qoramurt qishlogʻi) – suv singib yoʻq boʻlib ketgan joy. Qurdumqoq (Qashqadaryo, Surxondaryo) – xasis. Lang (Surxondaryo, Qarshi, Urganch, Xiva) – oʻlat. Lozimada (Toshkent), lozimat (Namangan) – marosim. Mondimoq (Xorazm, Surxondaryo) – yolchimoq. Misol: “Hech mondimading sen, topqaning nera getadi?” Mardaymak (Oʻsh) – kerilmoq. Misol: “Mardayib oʻtiribdi”. Tiramboqi (Toshkent) – oriq (molga nisbatan). Tirramak (Surxondaryo, Qashqadaryo) – juvonmarg. Misol: “Tirramakka ketkur, mushtday boʻlib odamni aldaydi-ya!” Toʻlarsogʻ (Toshkent) – katta ustuxon, suyak. Tusoq (Qashqadaryo, Surxondaryo) – ikki yoshar urgʻochi qoʻy. Uv (Xorazm, Surxondaryo, Qashqadaryo) – zahar, ogʻu. Urt (Urganch, Surxondaryo, Qashqadaryo) – lunj. Ungilmoq (Gurlan, Surxondaryo) – tikilmoq. Xomishak (Qashqadaryo, Surxondaryo), xomoʻshak (Buxoro) – chivin, iskabtopar. Ximich (Buxoro, Surxondaryo) – xivich. Xoʻrazak (Xorazm, Surxondaryo) – boʻgʻma. Hashshakallo, hashsha – (Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand, Buxoro) – baribir, har qanday holatda, sharoitda ham. Havon (Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax) – ixtiyor, erk, xohish. Misol: “Hech kim bilan ishi boʻlmaydi, oʻz havoniga oʻynab yuradi”. Mayak (Fargʻona, Samarqand, Surxondaryo, Qashqadaryo) – tuxum. Mondiramoq (Forish, Surxondaryo) – aljimoq. Montimoq (Andijon), moltimoq (Jizzax, Surxondaryo) – quloch otmasdan suzish. Mulgimak (Xorazm, Surxondaryo, Qashqadaryo) – mudramoq. “Yurgandayam mulgiydi”. (Beruniy). Nozboʻy (Xorazm, Qashqadaryo, Surxondaryo) – rayhon. Pang (Zomin, Surxondaryo) – mogʻor. Samsam (Xorazm, Surxondaryo) – sergap, ezma. Ser solmoq (Jizzax, Xorazm, Surxondaryo, Qashqadaryo) – kuzatmoq, eʼtibor qilmoq. Sergimoq (Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax) – nami qochmoq, qurimoq. Tel (Gurlan, Surxondaryo) – dalda. Tel-tel bermoq – gij-gijlamoq (Qashqadaryo). Chaspak (Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo) – oshiq-moshiq. Chiyqonday (Toshkent, Surxondaryo) – olcha suviday. Misol: “Yuzlari chiyqonday qizil”. Chirkay (Fargʻona, Surxondaryo) – chivin. Chix (Xorazm, Surxondaryo) – shudring. Shamataloq (Jizzax, Surxondaryo) – hech nima, hech narsa. Shangraymoq (Xorazm) – gerdaymoq, magʻrurlanmoq. Shildinglamoq (Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati, Surxondaryo) – yupqa kiyinmoq.
Misollarimiz dengizdan tomchi. Bu soʻzlar nafaqat viloyatlarimizda, balki mamlakatimizga chegaradosh oʻzbek tumanlarida ham birday ishlatiladi. “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”da “lang” soʻzining ikki xil maʼnosi – “choʻloq, oqsoq” hamda “keng ochiq” maʼnolari berilgan, lekin “oʻlat” maʼnosi yoʻq. Lugʻatda “havon” soʻzi “kelisop; tiragich” deya izohlangan. Shuningdek, “pang” soʻzi “oʻzagi qurib boʻsh boʻlib qolgan” va “noaniq, yoqimsiz, poʻngʻillagan” deya berilgan. Eh-he, yana qancha-qancha soʻzlarning jonli tildagi goʻzal maʼnolari ochilmasdan yotibdi.
Fattoh Abdullayevning 1961-yilda nashr etilgan ikki qismdan iborat “Xorazm shevalari” kitobi tilshunoslikdagi jiddiy tadqiqotlardan. Olim tarixi va tili nihoyatda boy qadimiy oʻlkaning qasabayu kentlarini, qishloq va ovullarini kezib ne bir hasratda yuzlab soʻzlarni, ertak va maqollarni yiqqan. Kitobda soʻzlar qaysi tumanda uchrashigacha bitilgan. Masalan, Mangʻitda darxon – ozod, erkin, Gurlan, Mangʻit, Yangibozorda qaban – qobon, qongshi Urganch, Xiva, Xonqa, Hazoraspda qoʻshni degan maʼnoni bildirishini, gurlan, yangibozorliklar aylana, davra, koʻpchilikni qur soʻzi bilan ifodalashini, Xiva, Urganch, Qoʻshkoʻpir lukche deganda yaxlitlikni, bir butunlikni tushunishini, xivaliklar burishgan, tirishganni murrik, Urganch, Xiva, Xonqa, Gurlanda saqichni saqqiz deyishini bilib olasiz. Tilchi olim Hazorasp, Xonqa, Bogʻotda sambirdamoq valdiramoq, aljiramoqni anglatishini, gurlanliklar eshikni boʻsagʻaga band qilib turadigan yogʻochni turum desa, Urganch, Gurlan, Xivada yosh bolalarning ogʻziga chiqqan yarani uvulmoq, Urganch va Mangʻitda qatiq ivitishni uyutmoq, Urganch, Xivada toʻyda hissa berishni ulush, urganch, xiva, xonqaliklar ip yoki arqonning chigal boʻlishini chiyilmoq, Urganch, Xiva, Hazorasp, Mangʻitda chuqurlikni chuqaloq, chuqanoq deyishini yozadi.
Fidoyi olimning xizmati tufayli biz urganchliklar qilov deganda pichoqning qirovini tushunishini, Xivada hayvon tiliga chiqadigan yarani ham qilov deyilishini bilib olamiz. Xorazmliklarning shoshib qolgan, esankiragan odamni angi qochdi, molning ogʻziga chiqadigan yarani ovsil, xunuk, badburushni ebesh, ustunni baqan, boʻlinmagan, bir butunlikni butov, mastlardek tutilib gapiradigan odamni gʻiljaydi, ishchan, chayirni esa dayov deyishi soʻz bobida janublik eldoshlari bilan yakdil ekanini koʻrsatadi. F.Abdullayev xivaliklar tilidagi qandim soʻzi qumda oʻsadigan oʻsimlik nomi ekanini yozadi. Qandim Buxoro choʻllarida ham bitadi. Buxoroda Qandim degan joy ham bor. Bu nomni uch-toʻrt yil burun ochilgan gaz koni dunyoga mashhur qilib yubordi.
Taassufki, bor-yoʻgʻi ming donagina chiqqan “Xorazm shevalari” toʻplami mutaxassislar doirasida qolib ketdi. Bunday oʻta muhim va hayotiy tadqiqotlarning ming, ikki ming, uch ming nusxada bosilishi noshirlikni siyosat, mafkura deb bilgan shoʻro hukumatining nayrangi boʻlganini, oʻzbekning qadimiy tarixi va tilini oʻziga qayta taqdim etish emas, aksincha, jilovlab turish uchungina oʻrganganini tushunamiz. Ammo, ajablanarlisi, bu tosh-metin qarashning shu kunlarda ham barham topmagani. Axir, lugʻatda yoʻq soʻzlarni sheva deb hisoblay-hisoblay koʻp narsani boy berdik-ku!
QOʻSHBULOGʻU QOʻSHRABOTNI BOGʻLAGAN SHARDOZ
Oʻtgan asrning saksoninchi yillari oxirida “Yoshlik” jurnali “Til sandigʻi” degan rukn tashkil etgan va kuyunchak jurnalxonlar koʻmagida lugʻatlarda yoʻq yuzlab soʻz bilan soʻzlashgan edik. Savobning tagi teshik, deganlari rostmi, bilmadim, shunday ulugʻ ish nima uchundir yakuniga yetmay toʻxtadi. Bugun, yigirma birinchi asrning beshdan birini ortda qoldirib anglayotirmizki, til sandigʻimizning keti koʻrinib qolibdi. Toʻgʻri, taraqqiyot talabi bilan soʻnggi yigirma besh-oʻttiz yil ichida yuzlab soʻz isteʼmolga kirdi va lugʻatimiz boyidi. Ammo, oʻtgan mana shu qisqa davrda biz necha yuz qadimiy soʻzlarimizdan ayrilganimizni ham aytmasak vijdonga xilof boʻladi.
Bilsangiz ayting, sheva va adabiy til oʻrtasiga oʻtib boʻlmas devorni kim, qachon tiklagan?!
Oʻzbek shevalari adabiy tilning bitmas-tuganmas bulogʻi ekani amalda isbotlanganida edi, jamiyatdagi juda koʻp ijtimoiy-maʼnaviy illatlar, eng muhimi, mahalliychilik chuqur ildiz otmagan boʻlar edi. Millat sifatida uyushmaganimizning asosiy sabablaridan biri ham soʻzlarimizning umumiy mulkka aylanmaganida.
Farzandlarimiz chet tillarga chechan, xorijiy soʻzlarning asliniyam biladi, ammo ona tilining jozibasini, uning tirikligini taʼminlab turgan xalqona soʻzlarni bilmaydi. Dashtda yashovchi, hayoti dehqonchilik va chorvachilik boʻlgan aksariyat oʻzbeklar jonli tilidagi quyidagi soʻzlarga bir eʼtibor qiling.
Sirdaryoning Yangiyerida istiqomat qiluvchilar gʻururni gurda, boshqorongʻilikni jerik, iflosni palaz, dimni buk deydi. Qoʻshrabotliklar tilida mortuv – xunuk, savmal – injiq, shardoz – qoʻy junidan tayyorlangan ip, qashqatayoq – gap uqmas bola, qovurchin – yosh bola degan maʼno anglatadi. Qamashiliklarning ombirni charnovuq, qorakoʻllik yerdoshlarimiz esa kaftni oya, baquvvat odamni dayov, gapdan qolmaydigan oʻrni zoʻm, tepsa tebranmasni mula, soʻligan, bujmaygan narsani murrik, foydali, xush yoqadigan narsani forimoq, iskabtoparni chirkay, tovonni oʻkcha, qoʻy junini qirqadigan qaychini qilliq deganini eshitgan chiqarsiz? Yoki gʻallaorolliklar tilidagi “Koʻngli noza boʻldi” – xafa boʻldi, dili ogʻridi, chinaqay – jimjiloq, chirich – qirda oʻsadigan oʻsimlik, shardoz – junday yigirilgan ip, elovrash – bosinqirash, qanquv – kesatiq gap, qoʻqim – chiqindi, axlat, ushullak – hushtak, ushmak – uchli temir, sugʻanoq – ochkoʻz, qochov – iskana kabi soʻzlar sizga erish tuyulyaptimi? Surxondaryoliklar Tojikistonning Yovonida chipqonni doʻmbol, kashta turini joʻrma, kashtani chiroz, oʻrik turshagini gʻoʻling, pista daraxti yaprogʻidagi jigarrang oʻsimtani buzgʻunch, ayollarning boshqorongʻi boʻlishini jerik, chimkentliklarning odam va molning yoʻldoshini chuv deyishini bilsa yoxud kattaqoʻrgʻonliklardan kaldirchi (tasqara qush), gʻorgʻonaq (yovvoyi togʻ bodomi) soʻzlarini eshitsa hayajonga tushishi aniq. Toshkent viloyatining Ohangaron tumanida yashovchi yurtdoshlarimiz ham qalbni koʻkay, kelin boʻlib tushgan qizning ota uyiga borishini toʻrkun, toʻgʻri, haqlikni oʻral der ekan. “Uka, sizniki oʻral” degani inining haqligini anglatadi.
Samarqand davlat universiteti oʻqituvchisi Mardonqul Boltayev bundan oʻttiz yil burun yozgan bir maqolasida tilimizninng takrorlanmas soʻz va iboralarini tezkorlik, ziyraklik va donolik bilan yigʻmasak ertaga kech boʻlishini uqtirgan edi. Fidoyi domla Samarqandning Narpayida ham yoshida kam farqi bor aka-uka, opa-singillarga basalqi, boʻyinsa, boshqorongʻini jiyrik, yurak-bagʻri ezilganni koʻkayi kesildi, qatiq ivitish uchun sutga qoʻyiladigan achigan qatiqni uyutqi, vaqti oʻtgan odamga nisbatan qadasi qaridi, jahli chiqqan kishini orqasi tutdi degan iboralar bilan atalishini yozadi. Yana bir kuyunchak ustoz Yormat Tojiyev Fargʻonaning Rapqon qishlogʻida boʻzdan tayyorlangan matolar alak, qalami, kalta, dumaloqni doʻlta deyilishini taʼkidlaydi. Samarqandning Poyariq tumani xalqi tilidagi soʻzlar xususida ham shunday deyish mumkin. Masalan, buyri – biqin, gayak – qaysar odam yoki hayvon, joʻymoq – pulni aroq joʻyib ketadi, irga – uy burchaklari va gir aylanasi, taytuv – tantiq, kamfahm ayol, qutaytmaydi – oʻngdirmaydi, sogʻ qoldirmaydi, quntuyup – oʻrindiq yoki egarda haykalday qotib oʻtirish…
Ipni kurmak bogʻlab yurgan chorvador el bu soʻzni Namanganning Chortogʻida ham eshitsa albatta suyunadi. Turkmanistonning Toshovuz viloyati va Buxoroning chegara tumanlarida qum zarrasini chega deyishini bilib, oʻzlari kunda-kunora ishlatadigan “Chegaday bola”, “Chegaday joni bilan…” degan iboralar mohiyatini yanada chuqurroq anglaydi.
Zomindagi yuz (juz)larning tirtaymoq, koʻkay, gʻidirish, jomrash, tirjiq, koʻgan, napramach, sochbov, yermoy, tuyatoʻpon, chtir, kurmak, soʻlpi, katik, emchi, chagana, arna, koʻklash, paxtachiliklar kustili, chobra, qovzonmoq, gʻidirish, qoʻshrabotliklarning bejogʻim, iq, kapsan, gapchinoz, gartak, oʻshak, oya, gurtik, oracha qilmoq, minaz, savmal, qoruvli, guppimoq kabi soʻzlari respublikamizdagi oʻnlab tumanlar uchun ham enasoʻzdir. Xudorahmati adib va olim Gʻulom Karim olotliklar qulupnayni yertut, koʻrshapalakni yerqanot deyishini yozib, koʻngillarni xushnud etgan edi. Qanday chiroyli soʻzlar. Olotda ham iskabtopar chirkay, qoʻziqorin zamariq, balo domana ekan. Tilimizdagi “Domanayam yoʻq…” degan ibora mazmuni endi tushunarli boʻlgandir? Gʻulom aka maktubida yurtdoshlari selofan paketni shiqirqogʻoz, plastinkani qarta deyishini aytib oʻtgan.
Yuqorida keltirilgan soʻzlardan toʻqol, qovzanmoq, sochbov, qoruvli, guppimoq, baloq, koʻkay, biy, yezna, koʻkladi, qotmoq, bosmoq, irgʻalmoq, domana, gurda, qoʻl, qirchin, gʻujur, choʻqlamoq, oʻkcha, cher Izohli lugʻatga kirish baxtiga muyassar boʻlgan, xolos.
Qosim Muhammadjonov “Janubiy Qozogʻistondagi oʻzbek shevalari” kitobini 1967-1975-yillar mobaynida Chimkent, Turkiston, Soʻzoq hududidagi shahar, tuman, qishloqlarga qilgan safarlari asosida yozgan. Toʻplamdagi aqquva – oqroq, oqish rangli; bulk etmoq –qimirlamoq, pisand qilmoq, taʼsir qilmoq; iygilik – ezgu niyat, yaxshilik; imirsiq – yalqov, ishni sekin bajaradigan odam; ishqir – hushtak chalmoq; yavrin – yelka; yadra – yayramoq, erkin boʻlmoq; kiyit – toʻyda qarindosh va qudalarga beriladigan sarpo; kurmak, qoziqbogʻi – arqonni bogʻlash usullari; mardash – chordana qurib oʻtirmoq; siyroq – oyoq; soyloq – novcha, baland boʻyli; tixmaloq – toʻla, semiz odam; tomor – toʻnkaning ildizi; toʻngmoy – mol yogʻi; tush-tush – har tomon, har taraf; chem – belgi kabi soʻzlarni ham “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”dan topolmaysiz.
Mullatoy Begaliyevning “Oʻzbek tilining Qorabuloq shevasi leksikasi” kitobiga kirgan oʻnlab soʻz mamlakatimizning koʻpgina hududlari uchun begona emas. Qorluq va qipchoq lahjasida soʻzlovchi yurtdoshlarimiz tili oʻgʻuz lahjasiga tortadigan qorabuloqliklarning iskanani qochov, angishvonani oʻymoq, don saqlaydigan maxsus joyni xampa, jigarni bovur, lablarning birlashgan joyini ezuv, harommagʻzni yulun, qiziloʻngachni koʻmakay, toʻyda qarindosh va qudalarga beriladigan sarponi kiyit, marosim, biror tadbir yoki voqea munosabati bilan boriladigan joyni lozimada, lozimat, teshani chot, koʻrpa jildini koʻrpabeti, boshqa ariqqa suv olinadigan joyni quloq deyishini bilsa oʻrtadagi salkam ming chaqirim masofa ham bir qadamday tuyuladi.
Anvar Boʻronovning “Oltoylar” kitobida yozilishicha, Rossiya Federatsiyasining Oltoy respublikasida yashayotgan qardoshlarimiz nikoh orqali bogʻlangan erkak qarindoshlarni quda, ayol qarindoshlarni esa qudagʻay, xolaning farzandlarini boʻla, toʻyonani soun, jonliqni sogʻum, kurashda toʻy egasi qoʻygan sovrinni tabaq, jigarni bovur, boʻgʻirsoqni bovursoq, toʻnni ton, paxta va jun savashda ishlatiladigan savagʻichni sobov, ogʻizni ovuz, pastlikni tyomen, ertaga soʻzini erten deyishar ekan. Oltoylar nasroniylikka oʻtkazilgan boʻlsa ham, ularning bugungacha yashab kelayotgan ayrim urf-odat va marosimlari, shuningdek, tadqiqotchi keltirgan qisqacha oltoycha-oʻzbekcha lugʻatdagi soʻzlar Oʻzbekistondagi qoʻngʻirot, qatagʻon, saroy, yuz, doʻrmon, qirq, ming, nayman va boshqa urugʻlar urf-marosimlari va lahjasiga juda oʻxshashligiga guvoh boʻlasiz.
Boboyurt chirogʻini yoqib, turkiy soʻzlarni asrlardan-asrlarga sof olib oʻtayotgan qondoshlarga qulluq.
Surxondaryo shevalarini tadqiq qilgan Saidmuso Rahimov kitobida kasb-kor, hayot tarzining oʻzgarishi bilan gʻoyib boʻlgan soʻzlar koʻplab uchraydi. Usti loysuvoq qilinadigan uyning bomi, maydalangan qoqiga qatiqqa aralashtirilsa qoqosh, holvaytarning hay-hay, shilpildoqning toʻppa deyilishi voha yoshlariga ham erish tuyulsa kerak. Lekin afsuski, xirmon yanchishning galagov, xirmon yanchayotganda hoʻkizlarni haydash uchun ishlatiladigan tayoq gavron, hoʻkiz qoʻshib gʻalla tashiladigan gʻildiraksiz arava chigʻana, bugʻdoy poyasi sovara, hosili yigʻib olingan maydon angara, bugʻdoy elaydigan gʻalvir chigʻil ekani deyarli unut boʻldi. Nikoh toʻyi bilan bogʻliq marosimlar va ularning nomlari haqida ham shunday deyish mumkin. Masalan, idish – unashishdan keyin yuboriladigan toʻyona, qanjigʻa – nikoh toʻyiga olib boriladigan uloq shoxiga bogʻlanadigan roʻmol, shovuloq – toʻyga olib boriladigan uloq, jolaqqizartar – toʻydan oldin qoʻy soʻyib qon chiqarish, toʻqqiztoboq – kuyov yigitning oʻrtoqlariga beriladigan ziyofat, qaynata taboq – kuyovga maxsus atalgan ziyofat, qarijilik – nikoh kechasi kuyov oldiga qoʻyiladigan ilik, it irillatar, oyna koʻrsatar, kampir oʻldi, oyoqbosar, chochsiypatar – nikoh kechasi qilinadigan udumlar, jipakiluv – kelinning otasi uyiga ipak ilib kirish odati, yelakboshi – nikoh kechasi kelinning un elab koʻrsatishini zamonaviy tartib-taomillar egallab boʻldi hisob.
Men yana qiziqsinib “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”ni varaqladim. Xayriyat, yuqoridagi xatboshidagi soʻzlardan galagov bilan gavron bor ekan. Izohli lugʻatda toshkent toʻylarida xotinlarga patnisda ulashiladigan toʻqqiz xil narsadan iborat “toʻqqiz-toʻqqiz” va qiz unashtirishda kuyov tomondan yuborilgan dasturxonga qaytarilgan dasturxon va uni kutib olish marosimi – “idishqaytdi” haqida maʼlumot berilgan, “idish” haqida lom-mim deyilmagan. Yoki boʻlmasa, “qanjigʻa” soʻzi “Yuk va boshqa narsa bogʻlash uchun egar orqasiga mahkamlangan tasma, bogʻich yoki ilgak” deya taʼriflangan. S.Rahimov keltirgan soʻzlar izohi lugʻatimizdan muqim joy olganda edi…
Nachora, kitoblarda darj etilgan, necha ming yillik tariximiz, qadriyat va anʼanalarimiz guvohi boʻlgan soʻz va iboralarning oʻrni hozircha poygakda.
Nafsilamrini aytganda, “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”ga kirmagan nechta soʻz boʻlsa, ongu tafakkurimizda oʻshancha yoriq, kemtiklik bor. 80 000 dan ortiq soʻz va soʻz birikmalarini jamlagan besh jilddan iborat lugʻat shubhasiz katta boyligimiz. Lekin yuzlab qishloq, ovul, kentlar qiyofasi, urugʻ-aymoqlarning oʻziga xosligi boʻlgan yana qancha minglab soʻz oʻttiz uch million qora koʻzning yalpi mehrini kutib yashayapti.
KOSHGʻARIYDAN QOLGAN MEROS KIMNIKI?!
Mahmud Koshgʻariyning 30 dan ortiq turkiy xalqlar va urugʻlarning lahjalarini oʻzida jamlagan “Devonu lugʻoti-t-turk” kitobi 1070-yilda yozilgan. Koshgʻariy devoni turkiy soʻzlar “metrka”si. Buyuk tilchi tilga olgan “Yetiken” – yetti qaroqchi haqidagi maʼlumotni oʻqib, bolaligimizda uxlamay osmonga termulib yotgan kechalarda Bibisuluv momom oʻrgatgan tez aytish yodimga tushdi:
“Jetagan jeti yulduz,
Temir qoziq bir yulduz.
Oq, boʻz ot ikki yulduz,
Yetti aytmoq savobmish”.
“Devon”da “qoq” soʻzi “yomgʻir va sel suvidan paydo boʻlgan koʻlmak” deyilgan. Dashtliklar tilidagi bu qadimiy soʻz ustoz nosirlarimiz tufayli adabiy asarlarga koʻchdi, ammo Izohli lugʻatga koʻchmadi. Bu mijgʻovlikni Koshgʻariy bobo koʻrganda, “E-e, suf senlarga qoqvoshlar!..” deya yuz oʻgirgan boʻlardi.
“Devonu lugʻoti-t-turk”da “yulun” soʻzi boʻyin soʻngagi ichidagi oq ilik, harom magʻiz deb tushuntirilgan. “Toriqdi” soʻziga esa toraydi, deb taʼrif berilgan. Haqrost, bugun ayrim joylarda saqlanib qolgan bu soʻz yurakning bezovtaligi, ichi torlikni bildiradi. Mahmud Koshgʻariy tilimizda keng ishlatiladigan bunda, shu yerda soʻzlarining muqobili “munda”ni aytib oʻtadi. Ming yillik bu soʻz ayrim viloyatlarda hamon isteʼmolda ekani koʻngilga surur bagʻishlaydi. “Devon”da “ushaq” – chaqimchilik, “ushaq soʻz” – mayda va tuhmat soʻz deya taʼriflangan. Xalqimiz gʻiybat gapni “oʻshak”, uni tarqatuvchini “oʻshakchi” deydi. Bugun tilimizdagi tagcharm maʼnosini bildiruvchi “ulton” soʻzini Koshgʻariy “uldang” deydi va quyidagi maqolni keltiradi: “Itga uvut yetsa ulton yemas – Itga uyat kelsa tagcharm gʻajimaydi”.
Darvoqe, “uvut” – uyat haqida. Bolaligimizda bobo-momolar nojoʻya ish qilsak “He, uvutsiz!..” deganini koʻp eshitganman. “Devon”da kelgan “olqindi”, “angdidi” soʻzlari bugun ham asl – tamom boʻldi, tugadi; poyladi, kuzatdi maʼnosida ishlatilmoqda. Yoki boʻlmasa, “inek buzagʻuladi” – sigir tugʻdi degan gap. Ming yil burun qanday aytilgan boʻlsa aslo oʻzgargan emas. “Devon”dagi “yamrashdi” – aralashdi soʻzini oling. “Qoʻzi yamrashdi – qoʻzilar onalari bilan aralashishdi” deya misol keltiradi muallif. “Yamrashmoq” – jomrab qolmoq, yaʼni “jam boʻlish, xursand boʻlish” maʼnosida ishlatiladigan bu soʻz bugun ham nutqimizni bezab turibdi. Yana bir misol. Momolarimiz suvga “choptirgan” itni koʻrsa “He-ye, ado boʻlgur. Suvga soridi…” der edi. “Devonu lugʻoti-t-turk”ni oʻqib momolarim tilini tushundim. “Devon”da “seredi” soʻzining birinchi maʼnosi bulgʻash, siyish, ikkinchi maʼnosi esa namatni zich qilib, pishiqlab tikish deyilgan. Soʻzning har ikki maʼnosini ham bugungi yoshlar bilsa, demak xavotirga oʻrin yoʻq. Aks holda…
“Devonu lugʻoti-t-turk”da “oʻgrimlandi” soʻziga “gir aylandi, oʻralib oqdi” degan taʼrif berilgan. “Devon” tarjimoni va nashrga tayyorlovchi Solihqori Mutallibovning yozishicha, Alisher Navoiy ham bu soʻzni “egrim” shaklida qoʻllagan ekan. Biz tomonda girdobni haliyam “iyrim” deyishadi.
Mahmud Koshgʻariy “qoʻl” soʻzining maʼnolarini aytib, togʻdan pastga tushgan qiyalik deb yozadi. Demak, “qoʻl” soʻzi “soylik”, “soy”, “dara” maʼnolarini ham anglatar ekan. Shundan soʻng qishlogʻimiz ustidagi “Bozorqoʻl”, Tizinakotaning pastidagi “Qorongʻiqoʻl” qishlogʻining maʼnosini bildim. Keksalarning aytishicha, Takati qirlaridan pastda joylashgan Bozorqoʻlda bundan bir asr burun bozor boʻlgan ekan. Bu manzilning qadimiyligiga yana bir dalil, u yerda koʻplab koʻhna qabrlarning izi bor.
Koshgʻariydan buyon necha davrlar oʻtdi, saltanatlar sovurildi. Xon-hoqonlar xoki turobga aylandi. Qasrlardan qilcha ham nishon qolmadi, ammo qorakoʻz, koʻngli oq xalqning boʻgʻzidan choʻgʻday otilgan kalom shu kunlarda ham yashnab turibdi. “Devonu lugʻoti-t-turk” yaratilganidan toʻrt yuz oʻttiz yil oʻtib nufuzini boy bergan turkiy til istiqboli Alisher Navoiyni qaygʻuga soladi. “Muhokamatul lugʻatayn” ana shu dard hosilasi oʻlaroq dunyoga kelgan. Hazrat “… turk shuarosikim, forsiy til bila rangin ashʼor va shirin guftor zohir qilurlar. Ammo sort ulusining arzolidin ashrofigʻacha va omiysidin donishmandigʻacha hech qaysi turk tili bila takallum qila olmaslar va takallum qilgʻonning maʼnisin ham bilmaslar” deya mutaassir boʻladi. Navoiy turkiyda soʻzlarning koʻpmaʼnoli ekanini oʻnlab kalima misolida koʻrsatib oʻtgan. Navoiydan toʻrt yuz yigirma yil keyin Abdurauf Fitrat ichki bir dard bilan tilimizni asraylik, deya qator maqola va tadqiqotlar bitdi. Professor Fitrat ham tilning boyligi u tildagi soʻzning koʻpligi, soʻz yasalishi va til grammatik qoidalarining mukammaligida deb taʼkidlaydi. “Muhokamatul lugʻatayn” haqida gapirib, “Navoyining kitobi turkchaning boyligʻini ochibgʻina bildira olmasa ham, turkchada soʻz koʻbligini u yaxshi biladir” deydi.
Navoiy va Fitrat soʻzi koʻp tilni boy va goʻzal degan ekan, xoʻsh, biz-chi? Tilga munosabat bobida mezonlarimiz oʻsha-oʻshami yoki…
Endi shu haqda gaplashsak.
Biz katta bir xalq oʻlaroq yuz yilda Izohli lugʻatimizni ikki marta – 1981, 2006-yillarda nashr etdik. “Oʻzbek tili va adabiyoti” jurnalining 1972-yil 6-sonida Zokir Maʼrufov, Gennadiy Mixaylovning “Oʻzbek sovet leksikografiyasi” degan maqolasi chop etilgan. Unda shunday bir xatboshi bor.
Koʻchirma:
“Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutining lugʻat sektori xodimlari SSSR tashkil etilgan kunning 50 yilligi nishonlanayotgan shonli yubiley kunlarida oʻzining 10 yildan ortiq qilgan samarali mehnatini yakunladi – oʻzbek xalqi tarixida birinchi “Oʻzbek tili izohli lugʻati” ustida olib borayotgan ishini nihoyasiga yetkazdi. Hayot oʻzbek tili leksik boyligin jamlab koʻrsatadigan, oʻzbek tilidagi soʻzlarning maʼno nozikliklarini ochib beradigan, tilimizning boy frazeologiyasini, maqol, matal va idiomatik iboralarini keng namoyish qiladigan, oʻzbek adabiy tili normalarini belgilab beradigan tilimizning izohli lugʻati boʻlishligini taqozo qilar edi. Ana shunday lugʻat yaratildi”.
“Oʻzbek tili izohli lugʻati”ining tayyor boʻlgandan keyin ham salkam oʻn yil nashr etilmasdan qolib ketganiyu, yuqoridagi xatboshining tahrirtalabligiga toʻxtalsak, fikrdan chalgʻiymiz. Izohli lugʻatimizning ilkinchi bosmasida 60 ming soʻz boʻlsa, ikkinchi nashrda bu miqdor 80 ming deb koʻrsatilgan. Dastlabki nashr soʻzboshisida ushbu izohli lugʻat qirq ming soʻzlik “Oʻzbekcha-ruscha lugʻat” asosida shakllantirilgani taʼkidlanadi. Nazarimda, adashish xuddi mana shu nuqtadan boshlangan. Yaʼni lugʻatning chegaralari va manbalari xato tanlangan. Tuzuvchilar shu kabi mulohazalarga oldindan javob tayyorlab qoʻygan. Soʻzboshida oʻqiymiz.
Koʻchirma:
“Biroq bu tipdagi lugʻatlarni tuzish juda katta kollektivning yoki bir necha avlodning mehnatini talab qiladigan uzoq yillik ogʻir ishdir. Bunga rus tilining thesaurus (xazina) gʻoyasiga asoslangan va nihoyasiga yetkazilmay qolgan “Slovar russkogo yazыka” nomli akademik lugʻati (1891-1907) tajribasi misol boʻla oladi”.
Xullas, oʻzbek tili shu tariqa turli tarixiy davrlarga boʻlib yuboriladi. Bir xato ikkinchi bir xatoni yetaklab keladi.
Koʻchirma:
“Oʻzbek tilining ushbu Izohli lugʻati keng xronologik doirada oʻzbek tilining barcha soʻz boyligini emas, balki Ulugʻ Oktyabr sotsialistik revolyutsiyasidan keyingi davrda chinakam rivoj topgan hozirgi zamon oʻzbek tilining keng isteʼmoldagi soʻz boyligini toʻplash va tavsiflash vazifasini qoʻyadi”.
Lugʻatning 2006-yildagi nashriga yozilgan soʻzboshida “Oʻzbek tilining ushbu izohli lugʻati keng xronologik doirada oʻzbek tilining butun soʻz boyligini emas, balki hozirgi zamon oʻzbek tilining keng isteʼmoldagi soʻz boyligini toʻplash va tavsiflashni oʻziga maqsad qilib qoʻyadi” deyilgan. Menimcha, maqsadning notoʻgʻriligi eski uslubni tanlashga majbur qilgan. Toʻgʻri, bitta farq bor – “Ulugʻ Oktyabr sotsialistik revolyutsiyasi” degan soʻzlar tushirib qoldirilgan.
Ming-ming yillik tariximiz bor, tilimiz va madaniyatimiz boy deb koʻkrakka uramiz, ammo “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”ning “Ye” harfida 122 ta soʻz berilgan. “Yo”, “J”, “Z” “Ya”, “Oʻ”, “Gʻ” harfiga topilgan soʻzlarning bori shumi? “F” harfi asosan xorijiy soʻzlar hisobiga shakllanganini qanday izohlash mumkin?!
Muhtaram tilchilarimiz muqovasi qon rangida ishlangan ilk Izohli lugʻatni Hamza Hakimzoda Niyoziydan boshlamasdan, koʻzday qoʻshni – Tojikiston tilshunoslari tayyorlagan, 1969-yilda Moskvada bosilgan “Farhangi zaboni tojiki” kitobidan andaza olsa boʻlmasmi edi? Bizda ona tilimiz lugʻati ham “1917-yilgi buyuk inqilob” beshigidan tushgan.
Men bir jurnalist sifatida tojik tilining X asrdan XX asrning boshigacha boʻlgan davrini qamrab olgan 45.000 soʻzlik “Farhang”ni bir qur varaqladim. Hamsoya tilchilarga tan. Adabiyot, sanʼat, maʼnaviyat va madaniyatni saqlab qolish va kelajak avlodlarga oʻtkazishning toʻgʻri va oqilona yechimini topgan. Yashil tusli “Farhang” muqovasidan tortib har bir soʻz kirill va arab imlosida berilgan. Tojik tilchilari bir oʻq bilan ikki quyonni urgan. Oʻquvchi koʻzini soʻzning asl yozilishi – nastaʼliqqa, demakki, katta bir maʼnaviy xazina bitilgan arab alifbosiga oʻrgatgan. Ana shuning taʼsiri boʻlsa kerak, tojik ziyolilari orasida fors adabiyoti namunalarini yaxshi biladigan, tahlil qila oladiganlar koʻp. Shu haqda gap ketsa, hamkasbim, shoir Alisher Narzullaning “Xoʻjand oʻzbek va tojik filologiyasi fakultetida oʻqib yurganimizda biz oʻzbekcha saboq oladigan talabalar Rauf Parfi, Shavkat Rahmondan sheʼr oʻqisak, tojik filologiyasidagi doʻstlarimiz Saʼdiy, Hofizdan baytlar aytib, aruz va sheʼriy sanʼatlardan bahs qilib ketardi…” degan gapi yodimga tushadi.
Mana sizga lugʻatning chin maʼnoda oltin koʻprikligi!
Bu anʼana bizda ham bor edi. P.Shamsiyev, S.Ibrohimov tayyorlagan, akademik shoir Gʻafur Gʻulom tahriri ostida 1953-yilda chop qilingan “Oʻzbek klassik adabiyoti asarlari uchun qisqacha lugʻat”da har bir soʻz asl holati – arabiy bitik ila koʻrsatib oʻtilgan edi. Bu usul Alisher Navoiy asarlarining oʻn besh tomligiga ilova sifatida 1972-yilda nashr etilgan “Navoiy asarlari lugʻati”da ham qoʻllanilgan. Taassufki, 1983-yilda chop qilingan toʻrt jildlik “Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lugʻati”da voz kechilgan. Shu oʻrinda bir gap: “Navoiy asarlari lugʻati”ning 1972-yildagi nashri muqaddimasida Navoiy tavalludining 500-yilligi munosabati bilan shoir ijodining til xususiyatlari oʻrganila boshlagani, mukammal izohli lugʻat tuzishga kirishilgani aytiladi. Ilmiy guruh boshliqlaridan Sobirjon Ibrohimovning (Alloh rahmat qilsin!) taʼkidicha, ishchi guruh “Chil hadis”, “Nazmul javohir” va “Devoni Foniy”dan boshqa hamma asarlarini qarab chiqib, tanlab olish yoʻli bilan 200.000 ga yaqin soʻzni va shu soʻz ishlatilgan baytlarni kartochkalarga koʻchirib chiqadi. Ushbu bemisl xazina soʻz mulkining sultoni salaflari – Mahmud Koshgʻariy, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy tilidan yiroq ketmaganini, Movarounnahr va Xurosondagi oʻnlab turkiy urugʻlar lahjalaridagi soʻzlardan keng istifoda etganini tasdiqlaydi. “Devon ul lugʻoti-t-turk”ni nashrga tayyorlagan S.Mutallibov Koshgʻariy keltirgan soʻzlarni Navoiy qanday ishlatganini qayd etib oʻtadi. Adabiyotshunos Ergash Umarov “Guliston” jurnalining 1991-yil 12 sonida chop etilgan “Dashtlardadur Majnun izlari” maqolasida “Layli va Majnun” dostonida Surxondaryo, Qashqadaryo tabiati, urf-odati, soʻzlari aks etganini dalillaydi.
Ulugʻ mutafakkir asarlarining nisbatan mukammal lugʻati 2013-yilda Ergash Fozilov tomonidan nashr etildi. Noshirlarning eʼtiborsizligidan kitobni oʻqish bir mashaqqat boʻlsa, juda kam nusxada chiqqanini koʻrib, “E, rostdanam bu lugʻat degani olimdan boshqa hech kimga kerak emas ekan-da”, deyishingiz aniq. Xulosa chiqarishga shoshilmang. Lugʻat qadrlangan davlatlar va davrlar hamisha boʻlgan. 1945-yil Turkiyada 15.000 soʻzdan iborat “Turkcha soʻzlik” ilk bor nashr etiladi va bu anʼana tusini olib, har besh-oʻn yilda toʻldirilgan holda bosilmoqda. Soʻzlikning 1998-yildagi toʻqqizinchi nashri 75.000 ga yaqin soʻzni oʻzida jamlagan boʻlsa, “Turk Til Kurumi” shafeligidagi 2011-yilgi oʻn birinchi nashrida esa 111 mingdan ziyod soʻzga izoh berilgan. Rus tilchilari ham muntazam yangilanib, boyib boradigan jarayonga aslo befarq qarayotgani yoʻq. 2004-yilda nashr etilgan koʻp jildli “Bolshoy akademicheskiy slovar russkogo yazыka” kitobining soʻzboshisida lugʻat 150.000dan ziyod soʻzni qamrab olgani taʼkidlangan. Lugʻat tuzuvchilar bugungi rus oʻquvchisi Pushkin ijodidan boxabar boʻlishi uchun soʻzlarni buyuk shoir davridan boshlab tergan. Yana bir dalil. Mumtoz adabiyot muhiblari qoʻldan qoʻymaydigan bir manba bor. Bu – “Gʻiyos-ul-lugʻot”. Navoiydan uch yuz yil keyin yashab oʻtgan Muhammad Gʻiyosuddin oʻn toʻrt yil zahmat chekib, nihoyat 1827-yilda yakunlagan mazkur lugʻatda oʻn yetti yarim mingdan ziyodroq soʻz bor. Dushanbedagi “Adib” nashriyoti ushbu uch jildlik lugʻatni 1987-yilda 15.000 nusxada chop etgan.
1991-yilda Anqarada nashr etilgan ikki jildlik “Turk lahjalari soʻzligi”da turkiya turkchasida eng koʻp qoʻllaniladigan 7000 ta soʻzning ozarbayjon, boshqird, qozoq, qirgʻiz, oʻzbek, tatar, turkman, uygʻur, turkcha va ruschada aytilishi solishtirilgan. Tavba, nega bizda shunday lugʻat yoʻq. Axir bu kabi soʻzliklar yaqin-yiroq turkiylarni jipslashtirishdan tashqari, unutilgan tarixni tiklaydi-ku!
Xulosa shu: Hukumat rahbarligida “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”ni mutlaqo yangicha mezonlar asosida tuzish lozim. U haqiqiy maʼnoda ona tilimizning boyligini namoyon etolsin. Yangi lugʻat Mahmud Koshgʻariy zamonidan bizning kunlargacha boʻlgan davrni toʻla qamrab olishi shart. U uch manbaga – “Devonu lugʻoti-t-turk”, E.Fozilov tuzgan “Alisher Navoiy asarlari lugʻati” va tamomila qayta tayyorlanadigan “Oʻzbek xalq shevalari lugʻati”ga asoslanishi kerak. Bu ulkan va murakkab ishni birgina Til va adabiyot instituti zimmasiga yuklash toʻgʻri emas. Respublikamizda salkam oʻn mingta maktab, har bir maktabda ikki-uch nafardan ona tili va adabiyot muallimi bor. Xalq taʼlimi vazirligi juda koʻp tashabbus koʻrsatib kelayotganini bilamiz. Vazirlik bu gal “Har bir oʻzbek maktabidagi tilchilar oʻz qishlogʻi, mahalla va ovuliga xos soʻzlarni yigʻsin” deya tashabbus bilan chiqsa. Bu tashabbusni respublikamizning deyarli har bir viloyatida ochilgan ijod maktabi oʻqituvchi va oʻquvchilari ham qoʻllab-quvvatlasa…
Bugungi olatasir zamonda – globallashuv dunyoni oʻrgimchak toʻriday oʻrab olgan bir davrda qudratli maʼnaviy qalqon va yarogʻimiz shu boʻladi.
Mazkur maqolaning toʻliq qismini “Maʼnaviy hayot” jurnalining 3-sonida oʻqishingiz mumkin.
