Менинг армонларимдан бири буюк Миртемирни кўролмай қолганимда. Домланинг вафотидан бир йил кейин, 1979 йилда Тошкентга ўқишга келганман. Доимо ич-ичимда Миртемир соғинчи бор…
ДЎНГПЕШОНА ДЎНГ ЎЗБЕГИМ
Эшқобил Шукур
“Ўтганлар ёди” туркумидан
Менинг армонларимдан бири буюк Миртемирни кўролмай қолганимда. Домланинг вафотидан бир йил кейин, 1979 йилда Тошкентга ўқишга келганман. Доимо ич-ичимда Миртемир соғинчи бор. Шоирнинг юраги чақнаб кўриниб турган шеърларини ўз-ўзимга шивирлаб такрорлаганимда бу соғинчни янада теранроқ ҳис этаман. Мен кейинроқ устозларнинг узоқ гурунгларини эшитиб, ўзбек шоири қандай бўлиши керак дейилганда, Митемирдай бўлиши керак деган хулосага келдим. Нега? Чунки Миртемир ҳар қандай вазиятда халқидан айро тушмаган. Баъзи казо-казо совриндорлару унвондорлар баланд шоҳсупаларда кекириб ўтирган пайтида у жабру ситамни ҳам, азобу ғуссани ҳам халқи билан бирга тортди. Шу боис ХХ асрнинг 1910-йилидан 1978-йилигача Ўзбекистонда кечган алғов-далғов тарих қайсидир маънода Митемирнинг ҳам ҳаёт тарихи эди. У жиндаккина ноилож сийлов баробарида сургуну қамоқларни, ҳақорату хўрликларни ҳам кўрган.
Чингиз Айтматов: “Биз Миртемир сиймосида ўзбек адабиётини қадрлар эдик” деганида кўп нарсани ҳисобга олган. Улуғ адиб улуғ мезонкаш ҳам эди. Тарозини тенг тортиб кўрмасдан гапирмасди.
Одатда шоирларнинг иқтидори ва маҳорати ҳақида гап кетганда уларнинг сўз бойлиги тарозига қўйилади. Халқларнинг бойлиги ҳақида гапирилганда ҳам бу халқлар тилида қанча сўз бойлиги борлиги уларнинг тафаккур даржасини белгилашда муҳим омил саналади. Миртемир шеърларида ўзбек тилининг ноёб бир луғати яшириниб ётибди. Агар ёш олимларимиздан бири Миртемир шеърларидаги ишлатилган сўзлар луғатини тузиб чиқса, ўзбек тили учун, ўзбек халқи учун катта бир ишни амалга оширган бўларди.
Мана бу сатрларга эътибор қилинг:
Йўл-йўлакай бепоён анғиз,
Гала-гала кезар тувалоқ
Салт ғўнонда бораман ёлғиз.
Шу учтагина сатрга тўртта қадимий унутилаётган сўз маҳорат билан олиб кирилган. Анғиз нима, тувалоқ нима, салт нима-ю, ғўнон нима? Бундай сўзларни билмасдан ҳам яллачилик қилиб юравериш мумкин. Ўша даврда, ХХ асрнинг 30 йилларида кўплаб қаламкашлар янги интернационал сўзлар изидан, “социалистик сўзлар” изидан чопиб юрганда, севгилисига қараб “Сенинг сочларинг завод трубасидан чиқаётган тутундан ҳам узун бўлиб кетди” каби тутуриқсиз “изҳорлар”ни тизаётганда, Миртемир қадимий сўзлар изидан, туркий руҳ изидан борди. Замона зайли билан эмас, замона зулми билан ўлаётган туркий сўзларни шеъриятга олиб кирди.
Гап келганда мен сизга Миртемир домланинг ўғли Мирза ака билан бўлган бир гурунгни айтиб берай. Шоир “Манас”ни таржима қилаётганда битта қадимий сўзга дуч келиб қолади. Роса ҳаракат қилади, лекин шу сўзнинг асл маъносини тополмайди. Олимлардан сўрайди, шоирлардан сўрайди, натижа чиқмайди. Шундан сўнг Миртемир кичик ўғли Мирза акани етаклаб йўлга чиқади, Қирғизистоннинг пойтахти Фрунзега, ҳозирги Бишкекка учиб боради. Ўз ҳисобидан албатта. У ерда домла илмий текшириш институтларига бориб, тилшунослардан, олимлардан шу сўзнинг маъносини сўраб суриштиради. Лекин улар ҳам туркий сўзлар масаласида Миртемирдан устун бўлолмаса керакки, аниқ бир жавобни айтолмайдилар. Институтлардан бир гап чиқмагач, шоир ўғли билан етаклашиб, қирғиз овулларига чиқиб кетади ва ўша овулларда юриб, кекса чоллар, кампирлардан сўраб шу сўзнинг асл маъносини топади. Энди бир тасаввур қилинг, биттагина сўзни таржима қилиш учун шунча ҳаракат, шунча меҳнат. Сўзга садоқат, адабиётга садоқат ҳақида кўп гапирамиз, лекин сўз ва адабиёт учун шундай ишламаймиз.
Шоир сўзни теран англаган. Масалан у “яйлов”ни “яйлоқ” деб ишлатган ва яйлоқ ёзлоқ эканини яхши билган.
Мен ҳам кўкка кўз ташлаб,
Баралла гурунг бошлаб:
– Чақмоғингни чақ, – дейман.
– Бу олис яйлоғимга,
Бу олис аймоғимга
Сел-сел бўлиб оқ дейман.
Миртемир шеърларидаги руҳ бутунлай ўзбекона. Сатр қурилишидан тортиб, оҳангларгача, ифодаю хулосагача, рамзларгача, хуллас ҳаммаси ўзбекона.
–Янгажон, – дедим,
–Қайнимов, – деди.
–Берроқ кел, – дедим,
–Айнимо! – деди.
Миртемирнинг Шахс сифатидаги тимсолида ҳақиқий дўнг ўзбек мисоли кўринади. “Дўнг ўзбек” деган ибора бор. Бу баланд ўзбек дегани. Дўнг сўзида мардлик, тантилик, ҳалоллик, улуғлик хислатлари жам бўлган. Шу ўринда биргина мисол. Миртемир домланинг Ишчилар шаҳарчасидаги уйига Ойбек уйи жойлашган кўчадан ўтиб борилади. Миртемир ишга бориб келишда ҳар куни шу кўчадан ўтган. Ойбек вафот этгандан кейин ҳар гал Ойбек уйи ёнидан ўтаётганда Миртемир машинани тўхтатиб, пастга тушиб, қўлини кўксига қўйиб, “Ассаломалайкум!” деб Ойбекнинг уйига салом бериб ўтар экан. Бир гал Қозоғистондан келган меҳмонлар билан уйига қайтаётган Миртемир гурунгга берилиб кетиб, Ойбек уйи ёнидан саломсиз ўтиб кетади. Уйига бориб, хатосини билиб қолади ва айб иш қилиб қўйгандай қаттиқ ўкинади. Бундай меҳр ва оқибат яна қайда бор? Афсуски, бугунги кунда устозининг уйига тош отиб қочиб кетадиган шогирдлар ҳам йўқ эмас.
Миртемирнинг соддалигида буюклик бўлган. Дўрмонда Абдулла Орипов билан гурунглашиб ўтирганимизда, гап устозлар ҳақида кетиб, Миртемир домлага тақалганда Абдулла ака “Миртемир ака масаласида ўзимни кечиролмайдиган пайтларим бўлган” деб қолди. Мен: Абдулла ака, сизда бундай бўлмаган бўлса керак. Ё бирон жойда домлани хафа қилганмидингиз, деб сўрадим. “Йўқ, – деди Абдулла ака – Мен Миртемир акани ҳамиша яхши кўрганман. Ойбек, Шайхзода, Миртемир… Булар пуфлаб шиширилган, қўлда ясалган шоирлар эмас эдилар. Пуфлаб шиширилган шоирлар кўп эди, халқ шоири, қаҳрамон эди баъзилари, бировга сўз беришмасди, минбарлар уларники, ҳайъатларнинг эгалари улар эди. Бу калондимоғлар Шайхзода Миртемир каби шоирларни учинчи ё тўртинчи даражали қаламкашлар санаб оёқ учида кўрсатардилар, ўзларича даҳо эдилар. Шунинг учун Миртемир акалар нафаси ичида, дарди ичида алам ва армон билан бу дунёдан ўтиб кетишди. Лекин гап бошқа ёқда. Ўша замонларда нозу неъматларга тўлиқ катта-катта давралар бўларди. Давраларнинг тўрида коммунистик партияни шарафлаб, советни улуғлаб от чоптириб, байроқ кўтариб юрган ёзувчи-шоирлар ўтирарди. Улар Миртемир домланинг устидан кулиб, мазах қилиб, обқочишиб, гумбурлаб қаҳ-қаҳ отганларини кўрганман. Менга алам қиладигани ўша пайтларда шартта ўрнимдан туриб, “Эй муттаҳамлар, сизлар ўзи Миртемир аканинг олдида кимсизлар, унинг тирноғига ҳам арзимайсизлар-ку, унинг устидан кулишга нима ҳаққингиз бор” деб исён кўтаролмаганман. Шунга ўзимни кечиролмайман” деган эди. Ҳа, Абдулла аканинг алами ўшанда ичида қолган. Кейин улар Миртемир ҳақидаги гўзал шеърларга айланди. “Шу гапларимни айтсам бўлмасмиди, сиз тирик чоғда” каби. Ёки Абдулла аканинг кейинги йилларда ёзган бир шеъри ҳозирги мен айтаётган гапларнинг давоми. Бу шеърда шоиримиз кўпчиган давраларда сохта шоирлар бир-бирларини сен Пушкинсан, бу эса Навоий, бу эса даҳодир, бу эса буюк деб бир-бирларини шардай пуфлаб мақтаб ётишганини ва ҳақиқий шоирларни йўқотиш пайида бўлганларини тасвирлайди ва шеърни шундай якунлайди:
Уч-турт шоир тўпланиб олиб,
Бир-бирларин мақташар бийрон:
–Мен Пушкинман, сен – Мирзо Ғолиб,
У – Навоий, бу эса – Байрон.
Алаҳлашар битта ниятда:
Унисин от, бунисин емир.
То тонггача адабиётда
Тер тўкади ёлғиз Миртемир
Баъзида ўйлаб қоламан Миртемирнинг устидан кулган ўша одамлардан нима қолди? Баъзиларидан битта сатр ҳам қолмади. Бир қоп хашак ҳам йўқ. Тарих шамоли кўпларини супуриндидай супуриб ташлади.
Миртемирнинг шундай сатрлари бор:
Дарё эдим, замонларнинг зайли билан сой бўлганман,
Расо эдим, нодонларнинг майли билан ёй бўлганман.
Шу икки сатр ҳам Миртемир қайғусини намоён қилади. Замон шундай замон эдики, у айқириб оққан дарёни сойга, истаса кўлмакка айлантиришга, ҳатто катта денгизни ҳам қуритиб Саҳройи Тузга айлантиришга қодир эди. Бундай замоннинг шотирлари – миллат хоинлари ўзларининг қўғирчоқбоз хўжалари билан биргалашиб ҳар қандай расони ёй, ҳар қандай тоғни тупроқ қила оларди.
Миртемир ҳам нечоғли катта истеъдод соҳиби бўлмасин, нима қилсинки, ўз даврининг таъсирига тушган вақтлари ҳам бўлган. Ленин, партиявийлик, Октябр инқилоби мавзулари уни-да гирдобига тортган. Шоирнинг 1926 йилда, 16 ёшида ёзган “Сўнгги хат” номли сочмасида шундай гаплар бор:
“Хатингизни олдим, бобожоним.
“Турма ўша томонларда. Соғиндим. Кел, қўзичоғим” – дебсиз. Соғиндингиз биламан. Тоқатсизларча кутасиз, интизорлик билан кутасиз…
Биламан.
Менинг жойнамоз ёзиб, бандалик қилишимни кутасиз…
Сўнгги хат – сўнгги сўзим бу:
Мен қайтиб бормайман!.. Айтайми, бобожон?.. Мен комсомол бўлдим. Ленин ўғли бўлдим”.
Сочма бундан-да оғир гаплар билан давом этади. Бу хатда ўз-ўзи билан курашаётган икки Миртемирни кўрасиз. Бири бобожонининг соғинчини ич-ичдан ҳис этиб турган ёш Миртемир, иккинчиси замон мафкураси таъсирида қолган бебош Миртемир. Яна бир томонда набирасига меҳрини бериб турган бобожон ва бир томонда шу бобожондан набирасини тортиб олаётган қаттол тузум.
“Миртемир ҳам шунақа нарсаларни кўп ва хўп ёзган-ку” деб маломат қилишдан олдин авлодни аждодга қарши қайраган давр машинасининг куч-қудратини, ёшлар онгига мислсиз таъсирини мулоҳаза қилиб кўриш керак. Бундай тантана либосига ўранган фожиани пионер, комсомол бўлиб кўрган авлод яхши ҳис қилади. Шафқатсиз замон не-не истеъдоларнинг танасини уларнинг ўз гўрига айлантиришга қодир эди. Лекин шундай вазиятда ҳам Миртемир аслини сақлаб қололди.
Хуршид Даврон бир суҳбатида Миртемирдан “Агарда” деб номланган шеърининг якуни ҳақида сўраганлигини айтганди. Шеърда “Агарда мен ўлсам, нимани олиб кетардим” деган саволга шоир “Юртимнинг бир кафт тупроғини, Темур мақбарасидан бир ғиштни, онамдан қолган болишни ва шу болиш остида туриши учун партбилетимни олиб кетардим” деб жавоб берган. Хуршид Даврон Миртемирдан шеър охирига “партбилет” сўзи ёпишмаганлиги ҳақида сўраганда, домла “Аслида “партбилет” эмас, “бир даста райхон” деб ёзгандим, кейин ўзгарган” деб жавоб берган.
Мажнунтол тагига ўтқазинг мени
Мен учун йиғласин мен йиғлаб бўлдим.
Миртемир домланинг умрининг сўнгги йилларида ёзган шу шеърида жуда кўп нарсани англасак бўлади. Шу икки сатрда бутун бир ўзбек халқининг 70 йиллик дардини кўриш мумкин. Яъни, мустабид тузум даврида ўзбек халқи бошидан кечирган таҳлика ва талотумларни Миртемир ҳам бошидан кечирди. Наим Каримов: “Миртемир ака кексайиб, умри охирлаб қолган чоғларда ҳам “Булар (КГБ назарда тутиляпти) мени бир куни олиб кетиб қолишади” деб хавотирда яшарди” дерди.
У таржима соҳасида ҳам жуда маҳоратли эди. Ҳар қандай бошқа тил шоирини ўзбек тилида куйлатиб юборарди. Абдулла Орипов Миртемирнинг нафақат шеърларини, таржималарини ҳам жуда яхши кўрарди. Абдулла ака Ершовнинг “Букри тойчоқ” достонини Миртемир таржимасида ёддан айтганини кўрганман.
Бир куни машҳур шарқшунос Шоислом Шомуҳаммедов билан Миртемир домла ҳақида гаплашиб қолдим. Шоислом ака Умар Хайём рубоийларини таржима қилганда, дастлаб Ғафур Ғуломга кўрсатган экан. Устоз Ғафур Ғулом таржималарни маъқуллаган. “Кейин дўстларимдан бири Миртемир акага ҳам бир кўрсатиб олинг деб маслаҳат берди, – деб эслаганди Шоислом ака ўшанда, – Нашриётга, Миртемир аканинг олдига бордим ва Хайёмдан қилган таржималаримни кўриб беришларини сўрадим. Миртемир ака дарров уйига телефон қилди ва келинойимзга кечқурун меҳмон боришини, тайёргарлик қилиб қўйишни тайинлади. Сўнг кечроқ ишдан чиқиб, Миртемир аканинг уйига йўл олдик. Миртемир ака йўлда “Шоислом, энди Хайёмни шунчаки кўриб бўлмайди, хайёмона кўриш керак” деб дўконга кириб коняк олиб чиқди. Ошдан сўнг таржималарни бирга кўра бошладик. Мен шунда Миртемирнинг сўз билан ишлашига қойил қолганман. Ҳар бир сўз, ҳар бир сатр устида эринмай заргардай ишларди. Мен мукаммал деб ўйлаган кўплаб сатрларни чизиб, бутунлай ўзгартириб ташлаган”.
Миртемир ҳақида “шеърнинг танти деҳқони” деган ибора топиб айтилган. Ҳар бир шеърида Миртемир аканинг манглай терини, юрак қўрини, дардини сезса бўлади. Асл деҳқон ҳам шундай-да. Миртемирнинг қизи Юлдуз Мансурова отасининг қўли билан ҳавога шеърлар ёзганини, баъзан ҳатто оёқда ҳам ҳавога нималарнидир ёзганини айтиб берганда, шоирнинг фақат шеър билан яшаганини ҳис қилдим ва Шавкат Раҳмоннинг ўлим тўшагида ётганида “Шеърни ҳавога ҳам, деворларга ҳам ёзса бўлар экан” деган гаплари эсимга тушди.
Кўрмаганнинг кўргани қурсин деганларидай шуҳрат таъмаидаги баъзи шоирлар тўртта шеърни ёзиб, кейин у халқидан эмас, гўё халқи ундан қарздордай кибрга берилиб, тўйган хўроздай қичқириб юрадилар. Шундай пайтларда бундай олғирларга ҳокисор-донгдор Миртемир дарс бериб қўяди: “Бошимга синовли кунлар ҳам тушди. Лекин ёзишдан, таржимадан ҳеч тинмаганман. Уринаман, изланаман, ўрганаман. Ҳали мен ёзув столига астойдил ўтирганим йўқ, ҳали халқимга айтишим керак бўлган гапни айтолганим йўқ. Мендан нон ва туз аямаган, ҳам шараф бағишлаган халқимдан ҳали мен кўп қарздорман”.
“Она тилим”, “Бетоблигимда”, “Саратонда соябонинг бўлайин”, “Битта ўзим биламан” каби ўлмас шеъларни, ўзбек шеъриятида катта воқеа бўлган “Сурат”дай мумтоз достонни ёзиб-яратиб қўйган шоир тағин кун келиб, “Баъзан кўзларимда томчи-томчи ёш, Ҳануз шеър ёзишни билмайман.” деса… У Худонинг қандай бандаси эдики, ҳорғин руҳида шундай улуғлик ва шундай ҳокисорликни бирлаштиролса…
***
Кўпчилик Миртемирнинг отини атаганда “домла” сўзини қўшиб айтади. Бу бежизгамас. Чунки Миртемир чин маънодаги миллат муаллимларидан бири эди.
Мен Миртемир домлани кўролмаганман. Учрашмаганман. Лекин менга шундай туюладики, у киши билан кўп учрашгандай, кўп кўришгандайман. Ҳар бир шеъридан Миртемир домла бизга қараб тургандай туюлаверади.
Бугунги ёш ижодкорлар Миртемирни ўқишадими? Бу савол ҳам мени қийнайди. Негалигини айтиб ўтирмай. Негалигини ёшгларнинг ўзи билишади. Фақат уларга Миртемирнинг бир шеърини келтириб ўтай. Бу шеър уларга бағишланган, яъни ўзбек шеъриятига кириб келаётган ҳар бир янги авлод вакилларига бағишланган. Таъбир жойиз бўлса, бу шеърни ўзбекнинг янги авлодига Миртемир домланинг васияти деган бўлардим.
КИПРИКЛАРИМ
(Ёш қаламкашларга атаганим)
Киприкларим қўнғирмикин ё қора?
Киприкларим юзтамикин ёки минг?
Киприкларим мунча азиз ва сара,
Кўзгинамнинг киприклари…
Қуюнларда қолганимда, чангга ўралганимда,
Оҳангарон тўзонидан занжи қоралганимда,
Ёки яхши тимсол излаб, чангдай таралганимда,
Ёки бир шеър армонида юз бир кўралганимда,
Ўзбекистон тонгларини бедор кутган кўзларим,
Тенгсиз тонглар фалсафасин ташна ютган кўзларим.
Кўзларимга чегарада шай аскардай қўриқчи,
Кўзларимга олис Бобур ғуссасидай йўриқчи,
Эй азиз киприкларим.
Сергакликда тирикларнинг сиз-ку энг тириклари,
Кипригимдай азизларим, нечоғлиқ ҳам суюксиз.
Армонимдай буюксиз.
Манба: «Маънавий ҳаёт» журналининг 2024 йил, 1-сони
Mening armonlarimdan biri buyuk Mirtemirni koʼrolmay qolganimda. Domlaning vafotidan bir yil keyin, 1979 yilda Toshkentga oʼqishga kelganman. Doimo ich-ichimda Mirtemir sogʼinchi bor…
DOʼNGPESHONА DOʼNG OʼZBEGIM
Eshqobil Shukur
“Oʼtganlar yodi” turkumidan
Mening armonlarimdan biri buyuk Mirtemirni koʼrolmay qolganimda. Domlaning vafotidan bir yil keyin, 1979 yilda Toshkentga oʼqishga kelganman. Doimo ich-ichimda Mirtemir sogʼinchi bor. Shoirning yuragi chaqnab koʼrinib turgan sheʼrlarini oʼz-oʼzimga shivirlab takrorlaganimda bu sogʼinchni yanada teranroq his etaman. Men keyinroq ustozlarning uzoq gurunglarini eshitib, oʼzbek shoiri qanday boʼlishi kerak deyilganda, Mitemirday boʼlishi kerak degan xulosaga keldim. Nega? Chunki Mirtemir har qanday vaziyatda xalqidan ayro tushmagan. Baʼzi kazo-kazo sovrindorlaru unvondorlar baland shohsupalarda kekirib oʼtirgan paytida u jabru sitamni ham, azobu gʼussani ham xalqi bilan birga tortdi. Shu bois XX asrning 1910-yilidan 1978-yiligacha Oʼzbekistonda kechgan algʼov-dalgʼov tarix qaysidir maʼnoda Mitemirning ham hayot tarixi edi. U jindakkina noiloj siylov barobarida surgunu qamoqlarni, haqoratu xoʼrliklarni ham koʼrgan.
Chingiz Аytmatov: “Biz Mirtemir siymosida oʼzbek adabiyotini qadrlar edik” deganida koʼp narsani hisobga olgan. Ulugʼ adib ulugʼ mezonkash ham edi. Tarozini teng tortib koʼrmasdan gapirmasdi.
Odatda shoirlarning iqtidori va mahorati haqida gap ketganda ularning soʼz boyligi taroziga qoʼyiladi. Xalqlarning boyligi haqida gapirilganda ham bu xalqlar tilida qancha soʼz boyligi borligi ularning tafakkur darjasini belgilashda muhim omil sanaladi. Mirtemir sheʼrlarida oʼzbek tilining noyob bir lugʼati yashirinib yotibdi. Аgar yosh olimlarimizdan biri Mirtemir sheʼrlaridagi ishlatilgan soʼzlar lugʼatini tuzib chiqsa, oʼzbek tili uchun, oʼzbek xalqi uchun katta bir ishni amalga oshirgan boʼlardi.
Mana bu satrlarga eʼtibor qiling:
Yoʼl-yoʼlakay bepoyon angʼiz,
Gala-gala kezar tuvaloq
Salt gʼoʼnonda boraman yolgʼiz.
Shu uchtagina satrga toʼrtta qadimiy unutilayotgan soʼz mahorat bilan olib kirilgan. Аngʼiz nima, tuvaloq nima, salt nima-yu, gʼoʼnon nima? Bunday soʼzlarni bilmasdan ham yallachilik qilib yuraverish mumkin. Oʼsha davrda, XX asrning 30 yillarida koʼplab qalamkashlar yangi internatsional soʼzlar izidan, “sotsialistik soʼzlar” izidan chopib yurganda, sevgilisiga qarab “Sening sochlaring zavod trubasidan chiqayotgan tutundan ham uzun boʼlib ketdi” kabi tuturiqsiz “izhorlar”ni tizayotganda, Mirtemir qadimiy soʼzlar izidan, turkiy ruh izidan bordi. Zamona zayli bilan emas, zamona zulmi bilan oʼlayotgan turkiy soʼzlarni sheʼriyatga olib kirdi.
Gap kelganda men sizga Mirtemir domlaning oʼgʼli Mirza aka bilan boʼlgan bir gurungni aytib beray. Shoir “Manas”ni tarjima qilayotganda bitta qadimiy soʼzga duch kelib qoladi. Rosa harakat qiladi, lekin shu soʼzning asl maʼnosini topolmaydi. Olimlardan soʼraydi, shoirlardan soʼraydi, natija chiqmaydi. Shundan soʼng Mirtemir kichik oʼgʼli Mirza akani yetaklab yoʼlga chiqadi, Qirgʼizistonning poytaxti Frunzega, hozirgi Bishkekka uchib boradi. Oʼz hisobidan albatta. U yerda domla ilmiy tekshirish institutlariga borib, tilshunoslardan, olimlardan shu soʼzning maʼnosini soʼrab surishtiradi. Lekin ular ham turkiy soʼzlar masalasida Mirtemirdan ustun boʼlolmasa kerakki, aniq bir javobni aytolmaydilar. Institutlardan bir gap chiqmagach, shoir oʼgʼli bilan yetaklashib, qirgʼiz ovullariga chiqib ketadi va oʼsha ovullarda yurib, keksa chollar, kampirlardan soʼrab shu soʼzning asl maʼnosini topadi. Endi bir tasavvur qiling, bittagina soʼzni tarjima qilish uchun shuncha harakat, shuncha mehnat. Soʼzga sadoqat, adabiyotga sadoqat haqida koʼp gapiramiz, lekin soʼz va adabiyot uchun shunday ishlamaymiz.
Shoir soʼzni teran anglagan. Masalan u “yaylov”ni “yayloq” deb ishlatgan va yayloq yozloq ekanini yaxshi bilgan.
Men ham koʼkka koʼz tashlab,
Baralla gurung boshlab:
– Chaqmogʼingni chaq, – deyman.
– Bu olis yaylogʼimga,
Bu olis aymogʼimga
Sel-sel boʼlib oq deyman.
Mirtemir sheʼrlaridagi ruh butunlay oʼzbekona. Satr qurilishidan tortib, ohanglargacha, ifodayu xulosagacha, ramzlargacha, xullas hammasi oʼzbekona.
–Yangajon, – dedim,
–Qaynimov, – dedi.
–Berroq kel, – dedim,
–Аynimo! – dedi.
Mirtemirning Shaxs sifatidagi timsolida haqiqiy doʼng oʼzbek misoli koʼrinadi. “Doʼng oʼzbek” degan ibora bor. Bu baland oʼzbek degani. Doʼng soʼzida mardlik, tantilik, halollik, ulugʼlik xislatlari jam boʼlgan. Shu oʼrinda birgina misol. Mirtemir domlaning Ishchilar shaharchasidagi uyiga Oybek uyi joylashgan koʼchadan oʼtib boriladi. Mirtemir ishga borib kelishda har kuni shu koʼchadan oʼtgan. Oybek vafot etgandan keyin har gal Oybek uyi yonidan oʼtayotganda Mirtemir mashinani toʼxtatib, pastga tushib, qoʼlini koʼksiga qoʼyib, “Аssalomalaykum!” deb Oybekning uyiga salom berib oʼtar ekan. Bir gal Qozogʼistondan kelgan mehmonlar bilan uyiga qaytayotgan Mirtemir gurungga berilib ketib, Oybek uyi yonidan salomsiz oʼtib ketadi. Uyiga borib, xatosini bilib qoladi va ayb ish qilib qoʼyganday qattiq oʼkinadi. Bunday mehr va oqibat yana qayda bor? Аfsuski, bugungi kunda ustozining uyiga tosh otib qochib ketadigan shogirdlar ham yoʼq emas.
Mirtemirning soddaligida buyuklik boʼlgan. Doʼrmonda Аbdulla Oripov bilan gurunglashib oʼtirganimizda, gap ustozlar haqida ketib, Mirtemir domlaga taqalganda Аbdulla aka “Mirtemir aka masalasida oʼzimni kechirolmaydigan paytlarim boʼlgan” deb qoldi. Men: Аbdulla aka, sizda bunday boʼlmagan boʼlsa kerak. Yo biron joyda domlani xafa qilganmidingiz, deb soʼradim. “Yoʼq, – dedi Аbdulla aka – Men Mirtemir akani hamisha yaxshi koʼrganman. Oybek, Shayxzoda, Mirtemir… Bular puflab shishirilgan, qoʼlda yasalgan shoirlar emas edilar. Puflab shishirilgan shoirlar koʼp edi, xalq shoiri, qahramon edi baʼzilari, birovga soʼz berishmasdi, minbarlar ularniki, hayʼatlarning egalari ular edi. Bu kalondimogʼlar Shayxzoda Mirtemir kabi shoirlarni uchinchi yo toʼrtinchi darajali qalamkashlar sanab oyoq uchida koʼrsatardilar, oʼzlaricha daho edilar. Shuning uchun Mirtemir akalar nafasi ichida, dardi ichida alam va armon bilan bu dunyodan oʼtib ketishdi. Lekin gap boshqa yoqda. Oʼsha zamonlarda nozu neʼmatlarga toʼliq katta-katta davralar boʼlardi. Davralarning toʼrida kommunistik partiyani sharaflab, sovetni ulugʼlab ot choptirib, bayroq koʼtarib yurgan yozuvchi-shoirlar oʼtirardi. Ular Mirtemir domlaning ustidan kulib, mazax qilib, obqochishib, gumburlab qah-qah otganlarini koʼrganman. Menga alam qiladigani oʼsha paytlarda shartta oʼrnimdan turib, “Ey muttahamlar, sizlar oʼzi Mirtemir akaning oldida kimsizlar, uning tirnogʼiga ham arzimaysizlar-ku, uning ustidan kulishga nima haqqingiz bor” deb isyon koʼtarolmaganman. Shunga oʼzimni kechirolmayman” degan edi. Ha, Аbdulla akaning alami oʼshanda ichida qolgan. Keyin ular Mirtemir haqidagi goʼzal sheʼrlarga aylandi. “Shu gaplarimni aytsam boʼlmasmidi, siz tirik chogʼda” kabi. Yoki Аbdulla akaning keyingi yillarda yozgan bir sheʼri hozirgi men aytayotgan gaplarning davomi. Bu sheʼrda shoirimiz koʼpchigan davralarda soxta shoirlar bir-birlarini sen Pushkinsan, bu esa Navoiy, bu esa dahodir, bu esa buyuk deb bir-birlarini sharday puflab maqtab yotishganini va haqiqiy shoirlarni yoʼqotish payida boʼlganlarini tasvirlaydi va sheʼrni shunday yakunlaydi:
Uch-turt shoir toʼplanib olib,
Bir-birlarin maqtashar biyron:
–Men Pushkinman, sen – Mirzo Gʼolib,
U – Navoiy, bu esa – Bayron.
Аlahlashar bitta niyatda:
Unisin ot, bunisin yemir.
To tonggacha adabiyotda
Ter toʼkadi yolgʼiz Mirtemir
Baʼzida oʼylab qolaman Mirtemirning ustidan kulgan oʼsha odamlardan nima qoldi? Baʼzilaridan bitta satr ham qolmadi. Bir qop xashak ham yoʼq. Tarix shamoli koʼplarini supurindiday supurib tashladi.
Mirtemirning shunday satrlari bor:
Daryo edim, zamonlarning zayli bilan soy boʼlganman,
Raso edim, nodonlarning mayli bilan yoy boʼlganman.
Shu ikki satr ham Mirtemir qaygʼusini namoyon qiladi. Zamon shunday zamon ediki, u ayqirib oqqan daryoni soyga, istasa koʼlmakka aylantirishga, hatto katta dengizni ham quritib Sahroyi Tuzga aylantirishga qodir edi. Bunday zamonning shotirlari – millat xoinlari oʼzlarining qoʼgʼirchoqboz xoʼjalari bilan birgalashib har qanday rasoni yoy, har qanday togʼni tuproq qila olardi.
Mirtemir ham nechogʼli katta isteʼdod sohibi boʼlmasin, nima qilsinki, oʼz davrining taʼsiriga tushgan vaqtlari ham boʼlgan. Lenin, partiyaviylik, Oktyabr inqilobi mavzulari uni-da girdobiga tortgan. Shoirning 1926 yilda, 16 yoshida yozgan “Soʼnggi xat” nomli sochmasida shunday gaplar bor:
“Xatingizni oldim, bobojonim.
“Turma oʼsha tomonlarda. Sogʼindim. Kel, qoʼzichogʼim” – debsiz. Sogʼindingiz bilaman. Toqatsizlarcha kutasiz, intizorlik bilan kutasiz…
Bilaman.
Mening joynamoz yozib, bandalik qilishimni kutasiz…
Soʼnggi xat – soʼnggi soʼzim bu:
Men qaytib bormayman!.. Аytaymi, bobojon?.. Men komsomol boʼldim. Lenin oʼgʼli boʼldim”.
Sochma bundan-da ogʼir gaplar bilan davom etadi. Bu xatda oʼz-oʼzi bilan kurashayotgan ikki Mirtemirni koʼrasiz. Biri bobojonining sogʼinchini ich-ichdan his etib turgan yosh Mirtemir, ikkinchisi zamon mafkurasi taʼsirida qolgan bebosh Mirtemir. Yana bir tomonda nabirasiga mehrini berib turgan bobojon va bir tomonda shu bobojondan nabirasini tortib olayotgan qattol tuzum.
“Mirtemir ham shunaqa narsalarni koʼp va xoʼp yozgan-ku” deb malomat qilishdan oldin avlodni ajdodga qarshi qayragan davr mashinasining kuch-qudratini, yoshlar ongiga mislsiz taʼsirini mulohaza qilib koʼrish kerak. Bunday tantana libosiga oʼrangan fojiani pioner, komsomol boʼlib koʼrgan avlod yaxshi his qiladi. Shafqatsiz zamon ne-ne isteʼdolarning tanasini ularning oʼz goʼriga aylantirishga qodir edi. Lekin shunday vaziyatda ham Mirtemir aslini saqlab qololdi.
Xurshid Davron bir suhbatida Mirtemirdan “Аgarda” deb nomlangan sheʼrining yakuni haqida soʼraganligini aytgandi. Sheʼrda “Аgarda men oʼlsam, nimani olib ketardim” degan savolga shoir “Yurtimning bir kaft tuprogʼini, Temur maqbarasidan bir gʼishtni, onamdan qolgan bolishni va shu bolish ostida turishi uchun partbiletimni olib ketardim” deb javob bergan. Xurshid Davron Mirtemirdan sheʼr oxiriga “partbilet” soʼzi yopishmaganligi haqida soʼraganda, domla “Аslida “partbilet” emas, “bir dasta rayxon” deb yozgandim, keyin oʼzgargan” deb javob bergan.
Majnuntol tagiga oʼtqazing meni
Men uchun yigʼlasin men yigʼlab boʼldim.
Mirtemir domlaning umrining soʼnggi yillarida yozgan shu sheʼrida juda koʼp narsani anglasak boʼladi. Shu ikki satrda butun bir oʼzbek xalqining 70 yillik dardini koʼrish mumkin. Yaʼni, mustabid tuzum davrida oʼzbek xalqi boshidan kechirgan tahlika va talotumlarni Mirtemir ham boshidan kechirdi. Naim Karimov: “Mirtemir aka keksayib, umri oxirlab qolgan chogʼlarda ham “Bular (KGB nazarda tutilyapti) meni bir kuni olib ketib qolishadi” deb xavotirda yashardi” derdi.
U tarjima sohasida ham juda mahoratli edi. Har qanday boshqa til shoirini oʼzbek tilida kuylatib yuborardi. Аbdulla Oripov Mirtemirning nafaqat sheʼrlarini, tarjimalarini ham juda yaxshi koʼrardi. Аbdulla aka Yershovning “Bukri toychoq” dostonini Mirtemir tarjimasida yoddan aytganini koʼrganman.
Bir kuni mashhur sharqshunos Shoislom Shomuhammedov bilan Mirtemir domla haqida gaplashib qoldim. Shoislom aka Umar Xayyom ruboiylarini tarjima qilganda, dastlab Gʼafur Gʼulomga koʼrsatgan ekan. Ustoz Gʼafur Gʼulom tarjimalarni maʼqullagan. “Keyin doʼstlarimdan biri Mirtemir akaga ham bir koʼrsatib oling deb maslahat berdi, – deb eslagandi Shoislom aka oʼshanda, – Nashriyotga, Mirtemir akaning oldiga bordim va Xayyomdan qilgan tarjimalarimni koʼrib berishlarini soʼradim. Mirtemir aka darrov uyiga telefon qildi va kelinoyimzga kechqurun mehmon borishini, tayyorgarlik qilib qoʼyishni tayinladi. Soʼng kechroq ishdan chiqib, Mirtemir akaning uyiga yoʼl oldik. Mirtemir aka yoʼlda “Shoislom, endi Xayyomni shunchaki koʼrib boʼlmaydi, xayyomona koʼrish kerak” deb doʼkonga kirib konyak olib chiqdi. Oshdan soʼng tarjimalarni birga koʼra boshladik. Men shunda Mirtemirning soʼz bilan ishlashiga qoyil qolganman. Har bir soʼz, har bir satr ustida erinmay zargarday ishlardi. Men mukammal deb oʼylagan koʼplab satrlarni chizib, butunlay oʼzgartirib tashlagan”.
Mirtemir haqida “sheʼrning tanti dehqoni” degan ibora topib aytilgan. Har bir sheʼrida Mirtemir akaning manglay terini, yurak qoʼrini, dardini sezsa boʼladi. Аsl dehqon ham shunday-da. Mirtemirning qizi Yulduz Mansurova otasining qoʼli bilan havoga sheʼrlar yozganini, baʼzan hatto oyoqda ham havoga nimalarnidir yozganini aytib berganda, shoirning faqat sheʼr bilan yashaganini his qildim va Shavkat Rahmonning oʼlim toʼshagida yotganida “Sheʼrni havoga ham, devorlarga ham yozsa boʼlar ekan” degan gaplari esimga tushdi.
Koʼrmaganning koʼrgani qursin deganlariday shuhrat taʼmaidagi baʼzi shoirlar toʼrtta sheʼrni yozib, keyin u xalqidan emas, goʼyo xalqi undan qarzdorday kibrga berilib, toʼygan xoʼrozday qichqirib yuradilar. Shunday paytlarda bunday olgʼirlarga hokisor-dongdor Mirtemir dars berib qoʼyadi: “Boshimga sinovli kunlar ham tushdi. Lekin yozishdan, tarjimadan hech tinmaganman. Urinaman, izlanaman, oʼrganaman. Hali men yozuv stoliga astoydil oʼtirganim yoʼq, hali xalqimga aytishim kerak boʼlgan gapni aytolganim yoʼq. Mendan non va tuz ayamagan, ham sharaf bagʼishlagan xalqimdan hali men koʼp qarzdorman”.
“Ona tilim”, “Betobligimda”, “Saratonda soyaboning boʼlayin”, “Bitta oʼzim bilaman” kabi oʼlmas sheʼlarni, oʼzbek sheʼriyatida katta voqea boʼlgan “Surat”day mumtoz dostonni yozib-yaratib qoʼygan shoir tagʼin kun kelib, “Baʼzan koʼzlarimda tomchi-tomchi yosh, Hanuz sheʼr yozishni bilmayman.” desa… U Xudoning qanday bandasi ediki, horgʼin ruhida shunday ulugʼlik va shunday hokisorlikni birlashtirolsa…
***
Кўпчилик Миртемирнинг отини атаганда “домла” сўзини қўшиб айтади. Бу бежизгамас. Чунки Миртемир чин маънодаги миллат муаллимларидан бири эди.
Мен Миртемир домлани кўролмаганман. Учрашмаганман. Лекин менга шундай туюладики, у киши билан кўп учрашгандай, кўп кўришгандайман. Ҳар бир шеъридан Миртемир домла бизга қараб тургандай туюлаверади.
Бугунги ёш ижодкорлар Миртемирни ўқишадими? Бу савол ҳам мени қийнайди. Негалигини айтиб ўтирмай. Негалигини ёшгларнинг ўзи билишади. Фақат уларга Миртемирнинг бир шеърини келтириб ўтай. Бу шеър уларга бағишланган, яъни ўзбек шеъриятига кириб келаётган ҳар бир янги авлод вакилларига бағишланган. Таъбир жойиз бўлса, бу шеърни ўзбекнинг янги авлодига Миртемир домланинг васияти деган бўлардим.
КИПРИКЛАРИМ
(Ёш қаламкашларга атаганим)
Киприкларим қўнғирмикин ё қора?
Киприкларим юзтамикин ёки минг?
Киприкларим мунча азиз ва сара,
Кўзгинамнинг киприклари…
Қуюнларда қолганимда, чангга ўралганимда,
Оҳангарон тўзонидан занжи қоралганимда,
Ёки яхши тимсол излаб, чангдай таралганимда,
Ёки бир шеър армонида юз бир кўралганимда,
Ўзбекистон тонгларини бедор кутган кўзларим,
Тенгсиз тонглар фалсафасин ташна ютган кўзларим.
Кўзларимга чегарада шай аскардай қўриқчи,
Кўзларимга олис Бобур ғуссасидай йўриқчи,
Эй азиз киприкларим.
Сергакликда тирикларнинг сиз-ку энг тириклари,
Кипригимдай азизларим, нечоғлиқ ҳам суюксиз.
Армонимдай буюксиз.
Манба: «Маънавий ҳаёт» журналининг 2024 йил, 1-сони
