Muhammadjon Xolbekov. Nobel mukofoti sohibi Mo Yan haqida

1381409114824_803.jpg    2012 йил адабиёт йўналишида халқаро Нобель мукофотига сазовор бўлган ёзувчи Мо Ян (Mò Yán, 1955 йилда туғилган) ҳам ўтган асрнинг 80-йилларида адабиётга кириб келган бўлиб, унинг ижоди, таъбир жоиз бўлса, икки адабий оқимга ҳам тегишли психологик роман ёхуд Европача модернизм прозаси услубини ўзида мужассамлантирган, десак тўғрироқ бўлади. Адибнинг Нобель мукофотига сазовор бўлган асари унинг сюрреалистик руҳда ёзилган “Мусаллас ўлкаси” (Цзю Го, 1992) романидир.

НОБЕЛЬ МУКОФОТИ СОҲИБИ МО ЯН
Муҳаммаджон Холбеков
филология фанлари доктори, профессор
02

037Хитойнинг “Синхуа” ахборот агентлиги Тошкент бўлинмаси бош мухбири Дун Лунцзян “Жаҳон адабиёти” журнали мухбири саволларига жавоб бераркан, ҳозирги замон хитой адабиёти хусусида шундай фикр билдиради: “Ўтган асрнинг иккинчи ярмида ошкоралик сиёсати ва иқтисодий ислоҳотлар муносабати билан хитой ёшларининг ҳаёт тарзида ўзгаришлар содир бўлди. Бир томондан чет эл адабиётини англаш учун барча тўсиқлар олиб ташланди, Ғарб адабиётидан таржималарга кенг йўл очилди. Ҳам хорижий, ҳам хитойлик муаллифлар асарларининг ниҳоятда кўп чоп этилиши Хитой ёзувчилари ижодига ижобий таъсир кўрсатди. Адабиётимиз икки гуруҳга ажради, бири “соф адабиёт” (чунь еэнсюэ), бошқаси “Оммабоп адабиёт” (тунсу вэнсюэ) деб аталади”.

Дарвоқе, 2012 йил адабиёт йўналишида халқаро Нобель мукофотига сазовор бўлган ёзувчи Мо Ян (Mò Yán, 1955 йилда туғилган) ҳам ўтган асрнинг 80-йилларида адабиётга кириб келган бўлиб, унинг ижоди, таъбир жоиз бўлса, икки адабий оқимга ҳам тегишли психологик роман ёхуд Европача модернизм прозаси услубини ўзида мужассамлантирган, десак тўғрироқ бўлади. Адибнинг Нобель мукофотига сазовор бўлган асари унинг сюрреалистик руҳда ёзилган “Мусаллас ўлкаси” (Цзю Го, 1992) романидир. Роман 2000 йилда инглиз тилига таржима қилинганди. Нобель қўмитасининг расмий баёнотида “…ёзувчи ижодида халқ афсоналарини тарих ва бугунги кун билан бирлаштириб турадиган “галлюцинатор реализми” мавжудлиги” алоҳида таъкидланади. Тўғриси, “Мусаллас ўлкаси” романи – бу бир муқовага солинган моралите, рамзли ҳикоя, тарихий аллегория ва абсурд адабиётининг намунасидир. Айни пайтда романни ҳозирги хитой адабиётидаги энг ёрқин сатира ёхуд заҳарханда ҳажвий асар десак, муболаға бўлмайди. Аммо теран фалсафий ва сиёсий маънода бу роман фақат Хитой ҳақида ёки фақат хитой ўқувчисига мўлжалланган эмас, балки бутун инсониятга тегишли бўлган ўқимишли асардир. Шу маънода, муаллиф мухбирлар саволига жавоб бераркан, “модомики Булгаковнинг “Уста ва Маргарита” романи китобхон аҳлига хуш келган экан, менинг “Мусаллас ўлкаси” романим ҳам уларга маъқул бўлади деб ўйлайман”, деганди.

Энди, Мо Ян ижоди тадқиқотчилари фикрига тўхталадиган бўлсак, россиялик хитойшунос олима Н.К. Хузиятова ёзувчининг серқирра ижодини “илдиз (туб манба ва сарчашма)ни ахтарувчи сеҳрли реализм услубига тааллуқли адабиёт намунаси”, дея баҳолайди.

Хитойлик мунаққид Ин Лихуа ёзувчи ижоди хусусида холисона фикр билдираркан: “Мо Ян, шубҳасиз, замонавий хитой ёзувчилари орасида энг сермаҳсул ва изланувчан, мустақил фикрга эга ижодкор бўлиб, олдида турган мураккаб мавзуларга нисбатан ўзига хос тарзда ёндашади, мақсадига эришиш учун бор ижодий маҳоратини ишга солади. У расман эгаллаган лавозими (Мо Янь Хитой ёзувчилари уюшмаси раиси ўринбосари ҳамдир) билан эмас, балки қобилияти, ўз ақл ва заковати билан жамиятга сезиларли даражада таъсир кўрсатиб келяпти. Ёзувчининг бу улкан муваффақияти сири, унинг “… лирик кайфият, ҳиссий шод-хуррамликка эришиш мақсадида қўпол ва дағал, ўткинчи ва оддий нарсаларни ҳам гўзал ҳамда нафис ҳис-туйғуга айлантира олганидадир”, деб ёзади.

Америкалик хитойшунос олим, профессор Говард Голдблатт “… Мо Янни ҳар бир саводли хитойлик яхши билади”, дея таъкидлайди. Олим фикрини давом эттириб: “Мо Ян ўз асарларида яратган “митти ватан”ини америкалик адиб Уильям Фолкнернинг тафаккур маҳсули бўлмиш “роҳат-фароғатли турмуш тарзи ҳукмрон бўлган Йокнапатофа”си билан қиёсларкан, ёзувчи ўзининг бозорбоп романларида XX аср Хитой жамияти солномасини яратишга муваффақ бўлди”.

Юқорида таъкидлаганимиздек, ўтган асрнинг 80-йилларида ўз ижодини бошлаган ёзувчи дастлаб замондошлари каби анъанавий реалистик услубда ижод қилди. Ўз устида тинимсиз ишларкан, Мо Ян аста-секин ўз услубини мураккаблаштира борди. Ғарб модерн ёзувчилари бадиий маҳоратини пухта ўзлаштирган адиб дастлаб ўзининг “Сирти қизил, ичи шаффоф шолғом” ҳикоялар тўплами билан ўқувчилар назарига тушди. Тўплам негизини ташкил қилувчи воқелар замирида табиат билан ҳамнафас яшаётган оддий одамлар турмуши шу муҳитда яшаб, улғаяётган болакай тилидан ҳикоя қилинади. Энг муҳими, бу ҳикоялар муаллиф овози билан уйғунлашиб, бутун бир воқеликни ўзида мужассам этади.

Бадиий ижодда ўз йўлини топишга, ҳикоя услубини сайқаллаштиришга тинимсиз интилган Мо Яннинг навбатдаги “Қизил гаолян” қиссаси йилнинг энг яхши прозаик асари сифатида тан олиниб, Хитой миллий мукофотига сазовор бўлади. Қисса асосида режиссёр Чжан Имоу суратга олган бадиий фильм эса жаҳон экранларида намойиш этилади ва муаллифга катта шуҳрат келтиради. Қисса 1993 йил инглиз тилига таржима қилинди. Асарда ўтган асрнинг 30-йилларида икки халқ бошига кулфат келтирган хитой-япон уруши бир оиланинг оғир ҳаёти мисолида ёрқин тасвирлаб берилганди.

Мо Ян ижодини чуқур таҳлил қилган мунаққид Ин Лихуанинг фик- рича, “Ёзувчининг эпик, яъни қаҳрамонлик ва улуғворликни тараннум этувчи романлари матнида халқ тили устувор бўлиб, персонажлар нутқи бепарда сўзларга бой; шаҳвоний зўравонлик, қасос ва ваҳшиёна кечинмалар билан тўлиб тошган хулқ-атворлар таърифланади. Тасвир жараёнида тил ва тафаккур тушунчаси онг оқими каби персонажлар руҳида ёпирилиб келади”. Бу ҳолатни биз “Сандал дарахти исканжасида” романи сюжетида кузатамиз. Ишқий мавзудаги бу романида муаллиф 1900 йилдаги халқ қўзғолони воқеаларини тасвирларкан, севишган икки қалб фожиасини даҳшатли манзаралар замирида ҳикоя қилиб беради.

Мо Яннинг XX аср ғарб адабиётидаги бадиий ижодда ақл-идрок ва тажриба ролини инкор этувчи сюрреализм оқими тамойилларига таянувчи “Мусаллас ўлкаси” романида амалдорларнинг овқат тановул қилиш одатлари, энг даҳшатлиси, уларнинг ичкиликбозлик ва одамхўрлик иллатига ружу қўйишлари кескин қораланади. Роман билан танишиб борарканмиз, унинг сюжети ўрта аср француз гуманизм адабиётининг асосчиси Франсуа Рабле қаламига мансуб “Гаргантюа ва Пантагрюэл” романининг сюжетига ўхшаб кетишини сезамиз. Рабле ўз романида ўрта аср Европа схоластикаси турмуш тарзини кескин сатира остига олган бўлса, Мо Янь ўтган асрнинг иккинчи ярмида Хитойда коммунист раҳбарларнинг зўравонлик замирида юзага келган шаҳвоний ҳаётини реалистик рангларда тасвирлаб беришга ҳаракат қилади. Дарвоқе, ёзувчининг ўзи иқрор бўлганидек, унинг ижодига ёшлигида кўп ўқиган Рабле, Фолкнер ва Гарсия Маркес асарлари катта таъсир кўрсатган.

Мо Ян асарларининг барчаси кетма-кет инглиз тилига таржима қилиниб келинган бўлса-да, бугунга қадар Говард Голдблатт, Ин Лихуа, Н.К. Хузиятоваларнинг инглиз ва рус тилларида чоп қилинган адабиёт энциклопедияларидаги мақолаларини ҳисобга олмаганда, ёзувчи ижодини кенг кўламда тадқиқ этувчи манбалар мавжуд эмас. Адибнинг “Мусаллас ўлкаси” романи яқинда рус тилига И. Егоров томонидан таржима қилиниб, нашр этилди.

Бугунги кунда оммавий ахборот воситаларида Мо Ян ҳаёти ва ижоди ҳақида қисқа репортаж, интервью ва кўрсатувлар мунтазам берилаётга- нига қарамасдан, улар асосан узуқ-юлуқ маълумотлар орқали хитойлик ёзувчининг ҳаёти, эришган мавқеи, хизмат поғоналарида обрў-эътибор қозонгани, ижод соҳасидаги фаолияти ҳақида бўлиб, унинг бадиий маҳорати, ёзиш услуби ҳақида кам гапириляпти. 57 ёшида Нобель муко- фотига сазовор бўлган ёзувчи қарийб 30 йиллик ижоди давомида ўндан ортиқ қисса ва романлар ёзди. Бу асарларнинг деярли барчаси инглиз тилида чоп этилди, ёзувчи номини инглиззабон китобхонлар орасида машҳур қилди.

Ёшлик чоғида бошдан кечирган машаққатлари, доимий ҳамроҳ бўлган муҳтожлик Мо Ян асарларида ўз аксини топган, десак, янглишмаган бўламиз. Бироқ улар ҳақида тўғридан-тўғри сўз юритилмайди, балки экзистенциализм, яъни фақат шахсий маънавий ҳаётни, инсон борлиғини тан олувчи ва объектив ҳаётнинг маъносизлигини ҳамда ижтимоий фаолиятнинг бефойдалигини исботлашга интилувчан кайфиятда ҳикоя қилиб берилади. Энг муҳими, ёзувчи ўз асарларида ёрқин тимсол, рамзий маъ- ноларни, теран фикрловчи, ҳаётга ўз муносабатини билдиришга қодир образларни яратишга ҳаракат килади. Адиб ҳикояларида, одатга кўра, Хитой ўтмиши ҳақидаги воқеа-ҳодисалар баёнини кузатиш мумкин. Улар шаклан ва мазмунан ҳажвия ёхуд адабий этюдлар, асосан дағал ҳазил- мутойибали матнда ўз аксини топади. Танқидчилар фикрича, Мо Ян “Хитой сеҳрли реализми” адабиётининг ёрқин намояндасига айланган.

Мо Ян бадиий ижод йўлида Ғарб томон секин-аста қадам ташлаб борди. Пировард натижада бу “суст ҳаракат” оламшумул эътирофга сазовор бўлди. Баъзи танқидчилар ёзувчи ижодига қаратилган бундай диққат-эътиборни Хитойнинг дунёдаги ривожланган мамлакатлар ора- сида етакчи ўринга интилаётгани, шу боис эндиликда Хитой адабиёти ва маданиятига бўлган қизиқишнинг ортиб бораётгани билан изоҳлашга ҳаракат қилмоқдалар.

Улар бу ҳолат кейинчалик Хитой адабиёти ва маданиятига қизиқиш борган сари ортиб бориши, хитой адабиётининг бошқа халқлар адабиётларига кириб боришига замин яратади, деган фикрга келмоқдалар. Бу вазиятни айрим адабиётшунослар ҳозирги кунга келиб Европа адабиётида камол топган анъанавий жанрларнинг чуқур инқирозга юз тутаётганлиги билан изоҳлайдилар. Хулоса қилиб айтганда, адабиётшунослар Мо Ян – “галлюцинатор аслида йўқ нарсаларнинг кўзга кўриниши, қулоққа чалиниши ва ҳ.к.)” реализм” асосчиси, деган якдил фикрга келишга уринмоқдалар.

Аслида 1982 йил Нобель мукофотига сазовор бўлган колумбиялик Габриэл Гарсия Маркес жаҳон адабиётида “сеҳрли реализм”нинг ёрқин намояндаси, шу билан бирга, замонавий прозани қадим анъаналар билан чамбарчас боғлашга интилувчан “галлюцинатор реализм” назариясини шакллантириб берган адиб саналади.

Фикримизча, Мо Яннинг ҳам асли келиб чиқиши қишлоқдан бўлганлиги сабаб, XX аср Хитой тарихида рўй берган қонли уруш-тўқнашувлар, кескин бурилишларнинг солномасини тузишга бўлган ҳаракати, қолаверса, кенг би- лимга эгалиги, жаҳон адабий жараёни моҳиятини чуқур англаши, энг муҳими, Ғарб ва Шарқ адабиётидаги қадимий анъаналарни чуқур ўзлаштирган ҳолда ижтимоий мавзуга эътибор қаратган ҳолда Хитой халқи тарихи тадрижининг циклик (даврий) характерини тушуна билиши, шу билан бирга адабий шакл ва услублардан моҳирона фойдаланиши – ёрқин, ўз сўзи ва услубига эга ёзувчини шакллантирди, десак муболаға бўлмайди.

Нима бўлганда ҳам, Мо Ян ижоди хусусида сермазмун, асосли фикр юргизиш мушкул масала. Адибга Нобель мукофотининг берилишига асосий сабаб бўлган “Мусаллас ўлкаси” романида реализм тамойиллари (масалан, Оноре де Бальзак ижодига яқинлик)га асосланган шафқатсизлик, золимлик, маиший саҳналарнинг дағаллиги мужассам этилишини алоҳида таъкидлаб ўтмоқ зарур. Роман саҳифаларида “маотай” арағидан тўнғизларча маст бўлиш пайтида одамнинг психофизиологик ҳис-туйғулари бузилиши оқибатида қўрқув, баджаҳллик, ҳасад ва қаҳр- ғазаб уйғотувчи сабаблар моҳирона тасвирланган. Шунингдек, асарда ҳар нарсага қодир, ўзида чексиз куч-қудратни ҳис этган, ахлоқан заиф, маънавий қиёфаси бузуқ, айни пайтда, ақл бовар қилмас мўъжизакор қобилият соҳиби пакана Юй Ичи образида ифодаланган мифологик элементлар ўқувчи диққатини тортади. Романда ўткир ижтимоий мавзуга йўғрилган ҳажвий элементлар ҳам мавжуд бўлиб, улар сюжетда асосий ўрин эгаллайди.

Роман сюжетини кузатарканмиз, кўз ўнгимизда ғалати манзара на- моён бўлади: гедонизм, яъни ҳузур-ҳаловатда яшашга интилиш инсонга хос олий хислат дегувчи ахлоқий ақидага асосланган маишатпарастлик саҳналари кутилмаганда социалистик ишлаб чиқариш мавзусидаги романлардан олинган саҳналар, персонажларнинг қўпол, кўча тилига хос нутқи қадим хитой шеъриятидан олинган гўзал ва нафис мисралар билан галма-гал алмашиниб боради. Ушбу “галлюцинатор” қоришмани ташкил қилувчи элементларни бирма-бир санаб чиқиш қизиқарли ўйин (масалан, Ҳерман Ҳессенинг “Бисер ўйини”, Хулио Кортасарнинг “Сополак ўйини” романларидагидек)га айланади.

Худди шу анъана ўтган асрнинг етмишинчи йиллари собиқ Иттифоқда шаклланган постмодернизм адабиёти ва санъати йўналишларига мансуб “соц-арт” элементларида ҳам мавжуд эди. Аслида, соц-арт, яъни альтер- натив адабиёт ўша давр коммунистик мафкура ва совет оммавий мада- нияти удумларига қарши чиқиб, мазкур маданиятга қарама-қарши бузуқ тақлид шаклида пайдо бўлганди. Шўро адабиёти ва санъатининг тимсол ва образ, коммунистик мафкурани тарғиб қилувчи адабиётдаги ўткинчи сюжет, мазмунсиз ибора ва беўхшов қолиплардан фойдаланган ҳолда, соц-арт сўз ўйини орқали, кўпинча ҳайратга солувчи шаклда, уларнинг ҳақиқий маъносини фош қилиб, китобхонни мафкуравий бир тахлитдаги адабиётдан халос этишга ҳаракат қилганди. Истеҳзо, гротеск, аччиқ ҳазил-мутойиба, киноя ва қочиримлардан иборат сўз ва ибораларни ўз ўрнида ишлатиш, эклектик, яъни турлича қарашларни, назарияларни бир- бирига ўзбошимчалик билан қориштириб юборувчи бадиий услубнинг негизига айланди.

Айнан ушбу соц-арт элементлари “Мусаллас ўлкаси” романида сюр- реалистик руҳиятни шакллантирган. Масалан, кўмир завод дарвозаси пештоқига илинган қизил матога битилган “Иш пайтида техника хавфсизлиги қоидаларига риоя қилинг!”, унинг ёнида эса “Биринчи Май байрами билан табриклаймиз!” каби хитой иероглифларига кўзимиз тушади. Кейинчалик завод цехларидаги оғир меҳнатни тасвирловчи саҳналар социалистик мажбуриятларнинг ошиғи билан бажарилганлигини мадҳ қилувчи баландпарвоз сатрларга алмашади. Сўнгра завод директори ва партия ташкилоти котибининг бир-бирига пешвоз чиқиб қўл бериб кўришиши саҳнасини кўрарканмиз, уларнинг қиёфаси, ташқи кўриниши бир-бирига шу қадар ўхшашлигини зимдан кузатган одамга худди кўзгудаги акс (галлюцинация)ни ёдига солади.

Беихтиёр савол туғилади: бу ўзининг тушунарсиз қонунлари билан яшаётган қандай мамлакат ўзи – тежаб-тергашни билмай, режасиз вино ишлаб чиқариш оқибатида раҳбарлари ҳам ичкиликка муккасидан кетган маишатпараст одамлар мамлакатими ёки социалистик мафкура асосида тарбияланган хаёлпарастлар мамлакатими? Бу “портловчи қоришма” Мо Ян романида хтония, яъни еростидаги жаҳаннам кучларини ифодаловчи шаклга айлана боради.

Аслида, хтонизм фоний ва боқий ҳаёт ғояси, замонлар алмашинувида, вақтнинг тўхтовсиз оқимида акс этувчи “ўлим ва туғилиш” тамойилида намоён бўлади. Баъзида антик давр мифологиясининг илк босқичлари хтонизм деб аталади, чунки унда Ер қаъридан чиққан баҳайбат махлуқ образлари мужассамланади. Масалан, Гарсия Маркес қаламига мансуб “Ёлғизликнинг юз йили” романи персонажларидан бири Ребекка бедаво руҳий хасталикка чалинган, у кучли ҳаяжон, руҳий изтироб пайтлари ерни ейиш билан машғул бўлади. Ёки ақлдан озган Аурелиано Буэндия хаёлида қачонлардир унга “мўъжиза”лар кўрсатган, қадим қўлёзмалардаги мангу яшаш сирини очишни васият қилиб кетган лўли Мелхиседек образи гавдаланаверади. Ёхуд маъсума Ремедиоснинг оппоқ чойшабларда осмонга кўтарилиши саҳнасини эслайлик. Уларнинг ҳаммаси “сеҳрли” ўлка – Макондода содир бўлади.

“Мусаллас ўлкаси”да эса муаллиф ушбу мавзуни бироз ўзгартириб, моҳирона ишлов берган кўйда янада ривожлантиради. Роман сюжети билан танишарканмиз, воқеаларнинг ғалати тарзда алмашинувини ҳам кузатамиз. Масалан, ёш ёзувчи Ли Идоунинг ўз устозига йўллаган таҳсинлар тўла мактублари шиддат билан ривожланувчи детектив сюжетни вақти-вақти билан бўлиб туради. Ли Идоу ҳам бу бепоён мамлакатни “Мусаллас ўлкаси” (Цзю Го) деб атайди. Бепоён юртнинг қоқ марказида ҳамма ичкиликбозликка берилган. Терговчи Дин Гоуэр телбасифат ҳайдовчи, аслида махфий жосус аёлга мусаллас ичиради. Аёл эса сўкиниб, унга эҳтиросли бўсалар ҳадя этади. Минбарни эгаллаган нотиқ аҳмоқона ваъз ўқиркан, мажлис залини тўлдирган тингловчиларга “галлюцинация”га ўхшаш шиорларни ёғдиради. Улар аслида шаклан соцреалистик, мазмунан эса гедонистик талқиндаги: “Бу қадар хушбўй мусаллас – заҳматли қўлларимиз ҳосилидир!”, “Мусалласимизни тотиб кўрсанг, барча ишларинг аъло битади!”, “Мусалласдан тўйиб ичсанг – бир ўтиришда тўнғизни паққос туширасан!” каби шиорларда намоён бўлади. Раҳбар тўсатдан заводга келган терговчи Дин Гоуэрнинг пинжига кириш учун тилёғламалик билан: “… мусаллас – солиқ тушумларнинг битмас- туганмас манбаи. Демак, мусалласни тўйиб ичсангиз, Сиз мамлакатимиз иқтисодиётига ўз ҳиссангизни қўшган бўласиз”, деб унинг ҳам миясини заҳарлайди.

Хулоса қилиб айтганда, роман персонажлари шараф билан тилга олган “Мусаллас ўлкаси” бошқа социалистик мамлакатлар, хусусан шўролар мамлакатининг ҳам хунук қиёфасини эслатиб туради. Чунки меҳнатдаги қаҳрамонлик, социалистик мажбуриятларни адоғи билан бажариш, “янги шаклдаги одам”ни тарбиялашга қаратилган ташвиқот, раҳбарларнинг қўпол ва бемаъни нутқлари, партия раҳнамоларининг ваъдабозлиги “совет халқи”нинг ҳам жонига тегиб кетганди.

Нима бўлганда ҳам, Мо Ян романида социалистик тузумнинг даҳшатли воқеликка йўғрилган, қўрқув ва ваҳимага тўла фожиали ҳаётида яшашга ҳаракат қилаётган оддий инсонларнинг “мавжуд”( existentia)лиги тасвирланган. Аммо муаллиф томонидан таклиф этилган, аниқроғи, матн ичида яширинган жавоб ундан-да даҳшатли жаранглайди. Адиб, ҳар бир инсон бу машъум жамиятда ўзини ўзи англаб олиши лозим, деган ғояни ўртага ташлайди.

mo_yan_nobel.jpg
NOBEL MUKOFOTI SOHIBI MO YAN

Muhammadjon Xolbekov
filologiya fanlari doktori, professor
02

1119780571_m.jpgXitoyning “Sinxua” axborot agentligi Toshkent bo’linmasi bosh muxbiri Dun Luntszyan “Jahon adabiyoti” jurnali muxbiri savollariga javob berarkan, hozirgi zamon xitoy adabiyoti xususida shunday fikr bildiradi: “O’tgan asrning ikkinchi yarmida oshkoralik siyosati va iqtisodiy islohotlar munosabati bilan xitoy yoshlarining hayot tarzida o’zgarishlar sodir bo’ldi. Bir tomondan chet el adabiyotini anglash uchun barcha to’siqlar olib tashlandi, G’arb adabiyotidan tarjimalarga keng yo’l ochildi. Ham xorijiy, ham xitoylik mualliflar asarlarining nihoyatda ko’p chop etilishi Xitoy yozuvchilari ijodiga ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Adabiyotimiz ikki guruhga ajradi, biri “sof adabiyot” (chun` yeensyue), boshqasi “Ommabop adabiyot” (tunsu vensyue) deb ataladi”.

Darvoqe, 2012 yil adabiyot yo’nalishida xalqaro Nobel` mukofotiga sazovor bo’lgan yozuvchi Mo Yan (Mo Yan, 1955 yilda tug’ilgan) ham o’tgan asrning 80-yillarida adabiyotga kirib kelgan bo’lib, uning ijodi, ta’bir joiz bo’lsa, ikki adabiy oqimga ham tegishli psixologik roman yoxud Yevropacha modernizm prozasi uslubini o’zida mujassamlantirgan, desak to’g’riroq bo’ladi. Adibning Nobel` mukofotiga sazovor bo’lgan asari uning syurrealistik ruhda yozilgan “Musallas o’lkasi” (Szyu Go, 1992) romanidir. Roman 2000 yilda ingliz tiliga tarjima qilingandi. Nobel` qo’mitasining rasmiy bayonotida “…yozuvchi ijodida xalq afsonalarini tarix va bugungi kun bilan birlashtirib turadigan “gallyutsinator realizmi” mavjudligi” alohida ta’kidlanadi. To’g’risi, “Musallas o’lkasi” romani – bu bir muqovaga solingan moralite, ramzli hikoya, tarixiy allegoriya va absurd adabiyotining namunasidir. Ayni paytda romanni hozirgi xitoy adabiyotidagi eng yorqin satira yoxud zaharxanda hajviy asar desak, mubolag’a bo’lmaydi. Ammo teran falsafiy va siyosiy ma’noda bu roman faqat Xitoy haqida yoki faqat xitoy o’quvchisiga mo’ljallangan emas, balki butun insoniyatga tegishli bo’lgan o’qimishli asardir. Shu ma’noda, muallif muxbirlar savoliga javob berarkan, “modomiki Bulgakovning “Usta va Margarita” romani kitobxon ahliga xush kelgan ekan, mening “Musallas o’lkasi” romanim ham ularga ma’qul bo’ladi deb o’ylayman”, degandi.

Endi, Mo Yan ijodi tadqiqotchilari fikriga to’xtaladigan bo’lsak, rossiyalik xitoyshunos olima N.K. Xuziyatova yozuvchining serqirra ijodini “ildiz (tub manba va sarchashma)ni axtaruvchi sehrli realizm uslubiga taalluqli adabiyot namunasi”, deya baholaydi.

Xitoylik munaqqid In Lixua yozuvchi ijodi xususida xolisona fikr bildirarkan: “Mo Yan, shubhasiz, zamonaviy xitoy yozuvchilari orasida eng sermahsul va izlanuvchan, mustaqil fikrga ega ijodkor bo’lib, oldida turgan murakkab mavzularga nisbatan o’ziga xos tarzda yondashadi, maqsadiga erishish uchun bor ijodiy mahoratini ishga soladi. U rasman egallagan lavozimi (Mo Yan` Xitoy yozuvchilari uyushmasi raisi o’rinbosari hamdir) bilan emas, balki qobiliyati, o’z aql va zakovati bilan jamiyatga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatib kelyapti. Yozuvchining bu ulkan muvaffaqiyati siri, uning “… lirik kayfiyat, hissiy shod-xurramlikka erishish maqsadida qo’pol va dag’al, o’tkinchi va oddiy narsalarni ham go’zal hamda nafis his-tuyg’uga aylantira olganidadir”, deb yozadi.

Amerikalik xitoyshunos olim, professor Govard Goldblatt “… Mo Yanni har bir savodli xitoylik yaxshi biladi”, deya ta’kidlaydi. Olim fikrini davom ettirib: “Mo Yan o’z asarlarida yaratgan “mitti vatan”ini amerikalik adib Uil`yam Folknerning tafakkur mahsuli bo’lmish “rohat-farog’atli turmush tarzi hukmron bo’lgan Yoknapatofa”si bilan qiyoslarkan, yozuvchi o’zining bozorbop romanlarida XX asr Xitoy jamiyati solnomasini yaratishga muvaffaq bo’ldi”.

Yuqorida ta’kidlaganimizdek, o’tgan asrning 80-yillarida o’z ijodini boshlagan yozuvchi dastlab zamondoshlari kabi an’anaviy realistik uslubda ijod qildi. O’z ustida tinimsiz ishlarkan, Mo Yan asta-sekin o’z uslubini murakkablashtira bordi. G’arb modern yozuvchilari badiiy mahoratini puxta o’zlashtirgan adib dastlab o’zining “Sirti qizil, ichi shaffof sholg’om” hikoyalar to’plami bilan o’quvchilar nazariga tushdi. To’plam negizini tashkil qiluvchi voqelar zamirida tabiat bilan hamnafas yashayotgan oddiy odamlar turmushi shu muhitda yashab, ulg’ayayotgan bolakay tilidan hikoya qilinadi. Eng muhimi, bu hikoyalar muallif ovozi bilan uyg’unlashib, butun bir voqelikni o’zida mujassam etadi.

Badiiy ijodda o’z yo’lini topishga, hikoya uslubini sayqallashtirishga tinimsiz intilgan Mo Yanning navbatdagi “Qizil gaolyan” qissasi yilning eng yaxshi prozaik asari sifatida tan olinib, Xitoy milliy mukofotiga sazovor bo’ladi. Qissa asosida rejissyor Chjan Imou suratga olgan badiiy fil`m esa jahon ekranlarida namoyish etiladi va muallifga katta shuhrat keltiradi. Qissa 1993 yil ingliz tiliga tarjima qilindi. Asarda o’tgan asrning 30-yillarida ikki xalq boshiga kulfat keltirgan xitoy-yapon urushi bir oilaning og’ir hayoti misolida yorqin tasvirlab berilgandi.

Mo Yan ijodini chuqur tahlil qilgan munaqqid In Lixuaning fik- richa, “Yozuvchining epik, ya’ni qahramonlik va ulug’vorlikni tarannum etuvchi romanlari matnida xalq tili ustuvor bo’lib, personajlar nutqi beparda so’zlarga boy; shahvoniy zo’ravonlik, qasos va vahshiyona kechinmalar bilan to’lib toshgan xulq-atvorlar ta’riflanadi. Tasvir jarayonida til va tafakkur tushunchasi ong oqimi kabi personajlar ruhida yopirilib keladi”. Bu holatni biz “Sandal daraxti iskanjasida” romani syujetida kuzatamiz. Ishqiy mavzudagi bu romanida muallif 1900 yildagi xalq qo’zg’oloni voqealarini tasvirlarkan, sevishgan ikki qalb fojiasini dahshatli manzaralar zamirida hikoya qilib beradi.

Mo Yanning XX asr g’arb adabiyotidagi badiiy ijodda aql-idrok va tajriba rolini inkor etuvchi syurrealizm oqimi tamoyillariga tayanuvchi “Musallas o’lkasi” romanida amaldorlarning ovqat tanovul qilish odatlari, eng dahshatlisi, ularning ichkilikbozlik va odamxo’rlik illatiga ruju qo’yishlari keskin qoralanadi. Roman bilan tanishib borarkanmiz, uning syujeti o’rta asr frantsuz gumanizm adabiyotining asoschisi Fransua Rable qalamiga mansub “Gargantyua va Pantagryuel” romanining syujetiga o’xshab ketishini sezamiz. Rable o’z romanida o’rta asr Yevropa sxolastikasi turmush tarzini keskin satira ostiga olgan bo’lsa, Mo Yan` o’tgan asrning ikkinchi yarmida Xitoyda kommunist rahbarlarning zo’ravonlik zamirida yuzaga kelgan shahvoniy hayotini realistik ranglarda tasvirlab berishga harakat qiladi. Darvoqe, yozuvchining o’zi iqror bo’lganidek, uning ijodiga yoshligida ko’p o’qigan Rable, Folkner va Garsiya Markes asarlari katta ta’sir ko’rsatgan.

Mo Yan asarlarining barchasi ketma-ket ingliz tiliga tarjima qilinib kelingan bo’lsa-da, bugunga qadar Govard Goldblatt, In Lixua, N.K. Xuziyatovalarning ingliz va rus tillarida chop qilingan adabiyot entsiklopediyalaridagi maqolalarini hisobga olmaganda, yozuvchi ijodini keng ko’lamda tadqiq etuvchi manbalar mavjud emas. Adibning “Musallas o’lkasi” romani yaqinda rus tiliga I. Yegorov tomonidan tarjima qilinib, nashr etildi.

Bugungi kunda ommaviy axborot vositalarida Mo Yan hayoti va ijodi haqida qisqa reportaj, interv`yu va ko’rsatuvlar muntazam berilayotga- niga qaramasdan, ular asosan uzuq-yuluq ma’lumotlar orqali xitoylik yozuvchining hayoti, erishgan mavqei, xizmat pog’onalarida obro’-e’tibor qozongani, ijod sohasidagi faoliyati haqida bo’lib, uning badiiy mahorati, yozish uslubi haqida kam gapirilyapti. 57 yoshida Nobel` muko- fotiga sazovor bo’lgan yozuvchi qariyb 30 yillik ijodi davomida o’ndan ortiq qissa va romanlar yozdi. Bu asarlarning deyarli barchasi ingliz tilida chop etildi, yozuvchi nomini inglizzabon kitobxonlar orasida mashhur qildi.

Yoshlik chog’ida boshdan kechirgan mashaqqatlari, doimiy hamroh bo’lgan muhtojlik Mo Yan asarlarida o’z aksini topgan, desak, yanglishmagan bo’lamiz. Biroq ular haqida to’g’ridan-to’g’ri so’z yuritilmaydi, balki ekzistentsializm, ya’ni faqat shaxsiy ma’naviy hayotni, inson borlig’ini tan oluvchi va ob’ektiv hayotning ma’nosizligini hamda ijtimoiy faoliyatning befoydaligini isbotlashga intiluvchan kayfiyatda hikoya qilib beriladi. Eng muhimi, yozuvchi o’z asarlarida yorqin timsol, ramziy ma’- nolarni, teran fikrlovchi, hayotga o’z munosabatini bildirishga qodir obrazlarni yaratishga harakat kiladi. Adib hikoyalarida, odatga ko’ra, Xitoy o’tmishi haqidagi voqea-hodisalar bayonini kuzatish mumkin. Ular shaklan va mazmunan hajviya yoxud adabiy etyudlar, asosan dag’al hazil- mutoyibali matnda o’z aksini topadi. Tanqidchilar fikricha, Mo Yan “Xitoy sehrli realizmi” adabiyotining yorqin namoyandasiga aylangan.

Mo Yan badiiy ijod yo’lida G’arb tomon sekin-asta qadam tashlab bordi. Pirovard natijada bu “sust harakat” olamshumul e’tirofga sazovor bo’ldi. Ba’zi tanqidchilar yozuvchi ijodiga qaratilgan bunday diqqat-e’tiborni Xitoyning dunyodagi rivojlangan mamlakatlar ora- sida yetakchi o’ringa intilayotgani, shu bois endilikda Xitoy adabiyoti va madaniyatiga bo’lgan qiziqishning ortib borayotgani bilan izohlashga harakat qilmoqdalar.

Ular bu holat keyinchalik Xitoy adabiyoti va madaniyatiga qiziqish borgan sari ortib borishi, xitoy adabiyotining boshqa xalqlar adabiyotlariga kirib borishiga zamin yaratadi, degan fikrga kelmoqdalar. Bu vaziyatni ayrim adabiyotshunoslar hozirgi kunga kelib Yevropa adabiyotida kamol topgan an’anaviy janrlarning chuqur inqirozga yuz tutayotganligi bilan izohlaydilar. Xulosa qilib aytganda, adabiyotshunoslar Mo Yan – “gallyutsinator aslida yo’q narsalarning ko’zga ko’rinishi, quloqqa chalinishi va h.k.)” realizm” asoschisi, degan yakdil fikrga kelishga urinmoqdalar.

Aslida 1982 yil Nobel` mukofotiga sazovor bo’lgan kolumbiyalik Gabriel Garsiya Markes jahon adabiyotida “sehrli realizm”ning yorqin namoyandasi, shu bilan birga, zamonaviy prozani qadim an’analar bilan chambarchas bog’lashga intiluvchan “gallyutsinator realizm” nazariyasini shakllantirib bergan adib sanaladi.

Fikrimizcha, Mo Yanning ham asli kelib chiqishi qishloqdan bo’lganligi sabab, XX asr Xitoy tarixida ro’y bergan qonli urush-to’qnashuvlar, keskin burilishlarning solnomasini tuzishga bo’lgan harakati, qolaversa, keng bi- limga egaligi, jahon adabiy jarayoni mohiyatini chuqur anglashi, eng muhimi, G’arb va Sharq adabiyotidagi qadimiy an’analarni chuqur o’zlashtirgan holda ijtimoiy mavzuga e’tibor qaratgan holda Xitoy xalqi tarixi tadrijining siklik (davriy) xarakterini tushuna bilishi, shu bilan birga adabiy shakl va uslublardan mohirona foydalanishi – yorqin, o’z so’zi va uslubiga ega yozuvchini shakllantirdi, desak mubolag’a bo’lmaydi.

Nima bo’lganda ham, Mo Yan ijodi xususida sermazmun, asosli fikr yurgizish mushkul masala. Adibga Nobel` mukofotining berilishiga asosiy sabab bo’lgan “Musallas o’lkasi” romanida realizm tamoyillari (masalan, Onore de Bal`zak ijodiga yaqinlik)ga asoslangan shafqatsizlik, zolimlik, maishiy sahnalarning dag’alligi mujassam etilishini alohida ta’kidlab o’tmoq zarur. Roman sahifalarida “maotay” arag’idan to’ng’izlarcha mast bo’lish paytida odamning psixofiziologik his-tuyg’ulari buzilishi oqibatida qo’rquv, badjahllik, hasad va qahr- g’azab uyg’otuvchi sabablar mohirona tasvirlangan. Shuningdek, asarda har narsaga qodir, o’zida cheksiz kuch-qudratni his etgan, axloqan zaif, ma’naviy qiyofasi buzuq, ayni paytda, aql bovar qilmas mo»jizakor qobiliyat sohibi pakana Yuy Ichi obrazida ifodalangan mifologik elementlar o’quvchi diqqatini tortadi. Romanda o’tkir ijtimoiy mavzuga yo’g’rilgan hajviy elementlar ham mavjud bo’lib, ular syujetda asosiy o’rin egallaydi.

Roman syujetini kuzatarkanmiz, ko’z o’ngimizda g’alati manzara na- moyon bo’ladi: gedonizm, ya’ni huzur-halovatda yashashga intilish insonga xos oliy xislat deguvchi axloqiy aqidaga asoslanganmaishatparastlik sahnalari kutilmaganda sotsialistik ishlab chiqarish mavzusidagi romanlardan olingan sahnalar, personajlarning qo’pol, ko’cha tiliga xos nutqi qadim xitoy she’riyatidan olingan go’zal va nafis misralar bilan galma-gal almashinib boradi. Ushbu “gallyutsinator” qorishmani tashkil qiluvchi elementlarni birma-bir sanab chiqish qiziqarli o’yin (masalan, Herman Hessening “Biser o’yini”, Xulio Kortasarning “Sopolak o’yini” romanlaridagidek)ga aylanadi.

Xuddi shu an’ana o’tgan asrning yetmishinchi yillari sobiq Ittifoqda shakllangan postmodernizm adabiyoti va san’ati yo’nalishlariga mansub “sots-art” elementlarida ham mavjud edi. Aslida, sots-art, ya’ni al`ter- nativ adabiyot o’sha davr kommunistik mafkura va sovet ommaviy mada- niyati udumlariga qarshi chiqib, mazkur madaniyatga qarama-qarshi buzuq taqlid shaklida paydo bo’lgandi. Sho’ro adabiyoti va san’atining timsol va obraz, kommunistik mafkurani targ’ib qiluvchi adabiyotdagi o’tkinchi syujet, mazmunsiz ibora va beo’xshov qoliplardan foydalangan holda, sots-art so’z o’yini orqali, ko’pincha hayratga soluvchi shaklda, ularning haqiqiy ma’nosini fosh qilib, kitobxonni mafkuraviy bir taxlitdagi adabiyotdan xalos etishga harakat qilgandi. Istehzo, grotesk, achchiq hazil-mutoyiba, kinoya va qochirimlardan iborat so’z va iboralarni o’z o’rnida ishlatish, eklektik, ya’ni turlicha qarashlarni, nazariyalarni bir- biriga o’zboshimchalik bilan qorishtirib yuboruvchi badiiy uslubning negiziga aylandi.

Aynan ushbu sots-art elementlari “Musallas o’lkasi” romanida syur- realistik ruhiyatni shakllantirgan. Masalan, ko’mir zavod darvozasi peshtoqiga ilingan qizil matoga bitilgan “Ish paytida texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qiling!”, uning yonida esa “Birinchi May bayrami bilan tabriklaymiz!” kabi xitoy ierogliflariga ko’zimiz tushadi. Keyinchalik zavod sexlaridagi og’ir mehnatni tasvirlovchi sahnalar sotsialistik majburiyatlarning oshig’i bilan bajarilganligini madh qiluvchi balandparvoz satrlarga almashadi. So’ngra zavod direktori va partiya tashkiloti kotibining bir-biriga peshvoz chiqib qo’l berib ko’rishishi sahnasini ko’rarkanmiz, ularning qiyofasi, tashqi ko’rinishi bir-biriga shu qadar o’xshashligini zimdan kuzatgan odamga xuddi ko’zgudagi aks (gallyutsinatsiya)ni yodiga soladi.

Beixtiyor savol tug’iladi: bu o’zining tushunarsiz qonunlari bilan yashayotgan qanday mamlakat o’zi – tejab-tergashni bilmay, rejasiz vino ishlab chiqarish oqibatida rahbarlari ham ichkilikka mukkasidan ketgan maishatparast odamlar mamlakatimi yoki sotsialistik mafkura asosida tarbiyalangan xayolparastlar mamlakatimi? Bu “portlovchi qorishma” Mo Yan romanida xtoniya, ya’ni yerostidagi jahannam kuchlarini ifodalovchi shaklga aylana boradi.

Aslida, xtonizm foniy va boqiy hayot g’oyasi, zamonlar almashinuvida, vaqtning to’xtovsiz oqimida aks etuvchi “o’lim va tug’ilish” tamoyilida namoyon bo’ladi. Ba’zida antik davr mifologiyasining ilk bosqichlari xtonizm deb ataladi, chunki unda Yer qa’ridan chiqqan bahaybat maxluq obrazlari mujassamlanadi. Masalan, Garsiya Markes qalamiga mansub “Yolg’izlikning yuz yili” romani personajlaridan biri Rebekka bedavo ruhiy xastalikka chalingan, u kuchli hayajon, ruhiy iztirob paytlari yerni yeyish bilan mashg’ul bo’ladi. Yoki aqldan ozgan Aureliano Buendiya xayolida qachonlardir unga “mo»jiza”lar ko’rsatgan, qadim qo’lyozmalardagi mangu yashash sirini ochishni vasiyat qilib ketgan lo’li Melxisedek obrazi gavdalanaveradi. Yoxud ma’suma Remediosning oppoq choyshablarda osmonga ko’tarilishi sahnasini eslaylik. Ularning hammasi “sehrli” o’lka – Makondoda sodir bo’ladi.

“Musallas o’lkasi”da esa muallif ushbu mavzuni biroz o’zgartirib, mohirona ishlov bergan ko’yda yanada rivojlantiradi. Roman syujeti bilan tanisharkanmiz, voqealarning g’alati tarzda almashinuvini ham kuzatamiz. Masalan, yosh yozuvchi Li Idouning o’z ustoziga yo’llagan tahsinlar to’la maktublari shiddat bilan rivojlanuvchi detektiv syujetni vaqti-vaqti bilan bo’lib turadi. Li Idou ham bu bepoyon mamlakatni “Musallas o’lkasi” (Szyu Go) deb ataydi. Bepoyon yurtning qoq markazida hamma ichkilikbozlikka berilgan. Tergovchi Din Gouer telbasifat haydovchi, aslida maxfiy josus ayolga musallas ichiradi. Ayol esa so’kinib, unga ehtirosli bo’salar hadya etadi. Minbarni egallagan notiq ahmoqona va’z o’qirkan, majlis zalini to’ldirgan tinglovchilarga “gallyutsinatsiya”ga o’xshash shiorlarni yog’diradi. Ular aslida shaklan sotsrealistik, mazmunan esa gedonistik talqindagi: “Bu qadar xushbo’y musallas – zahmatli qo’llarimiz hosilidir!”, “Musallasimizni totib ko’rsang, barcha ishlaring a’lo bitadi!”, “Musallasdan to’yib ichsang – bir o’tirishda to’ng’izni paqqos tushirasan!” kabi shiorlarda namoyon bo’ladi. Rahbar to’satdan zavodga kelgan tergovchi Din Gouerning pinjiga kirish uchun tilyog’lamalik bilan: “… musallas – soliq tushumlarning bitmas- tuganmas manbai. Demak, musallasni to’yib ichsangiz, Siz mamlakatimiz iqtisodiyotiga o’z hissangizni qo’shgan bo’lasiz”, deb uning ham miyasini zaharlaydi.

Xulosa qilib aytganda, roman personajlari sharaf bilan tilga olgan “Musallas o’lkasi” boshqa sotsialistik mamlakatlar, xususan sho’rolar mamlakatining ham xunuk qiyofasini eslatib turadi. Chunki mehnatdagi qahramonlik, sotsialistik majburiyatlarni adog’i bilan bajarish, “yangi shakldagi odam”ni tarbiyalashga qaratilgan tashviqot, rahbarlarning qo’pol va bema’ni nutqlari, partiya rahnamolarining va’dabozligi “sovet xalqi”ning ham joniga tegib ketgandi.

Nima bo’lganda ham, Mo Yan romanida sotsialistik tuzumning dahshatli voqelikka yo’g’rilgan, qo’rquv va vahimaga to’la fojiali hayotida yashashga harakat qilayotgan oddiy insonlarning “mavjud”( existentia)ligi tasvirlangan. Ammo muallif tomonidan taklif etilgan, aniqrog’i, matn ichida yashiringan javob undan-da dahshatli jaranglaydi. Adib, har bir inson bu mash’um jamiyatda o’zini o’zi anglab olishi lozim, degan g’oyani o’rtaga tashlaydi.

088

(Tashriflar: umumiy 360, bugungi 1)

Izoh qoldiring