Bahodir Qobul. Oybuloq, oynabuloq

08

Ойнабулоқ Ойқорнинг шундоқ кўзи остидаги булоқ. Яна бир оти Ойбулоқ. Биров Ойқортоққа қовуш қўйилган деса, бошқалар худди кўргандек, ой ҳар оқшом шу булоққа тушиб кетади дейишади. Бу ерда ўзи одамларнинг ҳам, жойларнинг ҳам оти битта эмас.

04
07
Баҳодир Қобул
ОЙБУЛОҚ, ОЙНАБУЛОҚ
02

012Баҳодир Қобул (Баҳодир Қобулов) 1966 йилда Бахмал туманида, Ўсмат қишлоғида туғилган. Алишер Навоий номидаги Самарқанд Давлат университетининг ўзбек ва тожик тили филологияси, шунингдек мазкур университетнинг ҳуқуқшунослик факультетларида таҳсил олган.
Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси. “Эна шамол” китоби чоп этилган. Ёзувчи ўз асарларида она тилимизнинг бетакрор тароватини , инсон қалбининг жозиб кечинмаларини ўзгача завқу ҳаяжон, меҳр ва муҳаббат ила гўзал тасвирлар воситасида ифодалай олади.

02

Ойнабулоқ Ойқорнинг шундоқ кўзи остидаги булоқ. Яна бир оти Ойбулоқ. Биров Ойқортоққа қовуш қўйилган деса, бошқалар худди кўргандек, ой ҳар оқшом шу булоққа тушиб кетади дейишади. Бу ерда ўзи одамларнинг ҳам, жойларнинг ҳам оти битта эмас. Бир бўлак одам булоқнинг “Пахтакор” стадионининг яримича келадиган кўзи, ҳовузининг кунчиқар бетини фақат оқ тошлар ярим ой шаклида, кунботарини қора тошлар худди шундай ўраб олгани учун Ойбулоқ қўйилган дейишади. Тошлар катта-кичик. Айиқдай келадиганиям, қўзидайгина чиқадиганиям бор. Оқи қорасига қўшилиб кетмаган. Саноқсиз баҳайбат арчалар булоқнинг бош томонига эга чиққан. Икки елкасидан тошлар тушиб келган. Энишга йўл топган сув тошларни бўлиб туради. Буларни ўзим ҳам кўрганман. Элнинг эшитгани, билгани, ишонгани шуки, Ойнабулоққа ёлғиз бормайдилар. Ойнадай кўринармиш. Шунинг учун яқин йўламайдилар, тийиладилар. Билгандан билмаган тинч дейдилар. Кўп билcа, кўтариш оғирмиш. Бу гапларнинг ярми Энамнинг, ярми Мардоннинг гапи. Элнинг ичидаги айтолмаганини қичқириб айтувчи Мардон тентакнинг гапи. У чин айтади. “Умр ҳам ўзи икки кўзингга ёзилган аслида. Ойнасига ё булоғига. Ойнасига тишинг ўтса ойнасига, булоғини ўқий олсанг булоғига қара”, дейди Мардон қайси даврада Ойнабулоқ ҳақида гап борса, йўқ ердан бирдан пайдо бўлиб.

* * *

— Дўлананиям пишгани қўймай, элнинг ризқини қияcан, эртага болангга бир нарса бўлса, буниси қаердан келди, кимга нима қилувдим деганча кўчама-кўча кўзинг сув сепиб юрасан-да, — дейди Мардон бўйи баробар икки қоп дўланани бозор ўртасида ғўддайиб сотаётган ўрмон қоровулига. — Шу нағмангни Тоғбеги биладими? Ҳе туришлар бошқача. Нима амалинг бор ўзи?
— Давлатнинг плани бор.
— Топган гапинг шу бўлдими? Ҳаром-харишинггаям давлатнинг отини бир қўшиб ол. Бу қилиғингни бошқа кўрмайин. Чачратғига ўхшамай тарқат. — Мардон шундай деганча яқинда иш бошлаган қоровул билан гаплашишни ўзига эп кўрмай гапни калта қилиб, таёғи билан қопларни кўрсатади, кейин таёғини ҳаволатиб сермаб, секин елкасига қўндиради.
Рўпарадагининг кимлигини билгач, довдираган ўрмончи гапини тўғрилаган бўлади.
— Э! Эсим қурисин. Тўғри айтасиз.
Ўрмончининг хаёли ҳар жойларга қочади. Дўмдан хўп деб қутилса, мелиса билан келишса бўлар. Лекин Мардон на кўнади, на қайтади. Ким бўлсаям, айтганини бир қилмай кўрсин. Эҳ-е, худо ургани шу бўлади.
Сачратқи деб биров ўлиб-тирилиб эккан экиннинг ўртасида бир кечада одам бўйи бўлиб ўсиб чиқадиган, гардишини михдай-михдай нишлар ўраган, кўзлари тасрайган тиконга айтилади. “Чачратғига ўхшамай тарқат!” Мардон кетиши билан ўрмончи овоз чиқаради:
— Эл оғиз! Кеб қолинг, эл оғиз!
Эл оғиз — ким нимадан тирикчилик қилса, қўлига кирганидан кўнглидан чиққанини элга тарқатиши. Элнинг оғзи тегсин, дуо қилсин, ишининг ривожини, касби-корининг баракасини берсин, дегани. Яримта донда қирқ жоннинг ризқи бор, дейишади.
Бозордан чиқаётганлар ҳам орқасига қайтиб, эринмай дўланага навбатга туради. Бировнинг ёрдами билан эшагига эндигина зўрға минган мулла, йўқ жойда кифоя муллаям уловидан ирғиб тушиб, қатордан қолмайди. Гап тополмаганидан, “Йилда бир марта дўланага тўйса, одамни мияси бутун бўлади”, дейди биров сўраса-сўрамаса, қопларнинг бир униси-бир бунисига қараркан.

* * *

Подачидан пошшо чиқса элни ё қашқатаёқ ё кўтарам қилади. Қашқатаёқ — таёқ емаса, гап эшитмаса юрмайдиган, ишга қўли бормайдиган, кўтарам деб эcа таёқ есаям, гап эшитсаям берсанг — ейман, урсанг — ўламан дегандай бўзраядиганларга айтадилар. Камига “Подачи зотини ғайрати пода қайтарда келармиш”, дейди эл истеҳзо билан. Қишлоқнинг гаплари ўзи шунақа. Ким айтганини, кимдан чиққанини, ким тўқиганини ҳеч ким билмаса-да, бу гапларни ҳамма билади. Подачининг кучи кўп, вақти давронида тўрт яшар ҳўкиз — жувонани думидан ушлаб тўхтатиб турган, бир силтаб йиқитиб қўйган дейишади. Шу қилиғи билан ном чиқарган бизнинг подачи. Қўлидан келгани шу бўлган.
Шундай қилиб, ини тайин бултурги қалдирғочлар тухум очиб, боласининг оёғига отнинг ёлидан боғлаб, тушиб кетмаслик чорасини кўришлари билан қатала* мавсуми бошланади. Подачи ўзига ўзи қонун чиқарган. Шох қўшганларнинг болалари подага қатала теккан, куйикка келган маҳалида иккита-иккита бўлиб ёрдамга чиқиши керакмиш. Югур подачига етимликка. Ў тавбангдан, Занги бобо-ей.
Қишлоқ ноилож рози бўлган.
— Бир вақтлар подачилик жонталош эди. Энди бўлса кўтар-кўтар, ким яхши — подачи яхши. Дунёда буқаталаб ғунажин билан эрига жавоб берган хотинни қайтариш мумкин эмас.
Бу қишлоқнинг тентаги номини олган Мардоннинг гапи. Унинг гаплари шундай бурама-сурама. Чаппа-чуппа. Кўртугун қилиб гапиради. Лекин чин айтади. Тушунса-тушунмаса Мардоннинг гапини биров номаъқул демаган. Деёлмаган, демайдиям. Унинг оти ўзи билан — Мардон тентак! У ҳар жойда гапнинг бўларини айтади. Тўй-маракадаям, бошқа йиғиндаям шу. Қайси йили биров қаердандир кўриб келиб катта-куттани, раис-паис, пулдор-молдорга алоҳида хонада ош беришни бошлаганда Мардон бу тўдага “ювғучиси бўлак” деган от қўйган. Амалдори амалдан кетиб, бойваччаси пулдан ажраб, эски чориғини судраганда, яна эл ошида элга қўшилиб ўтирганларни бирда тўдалаб тузлаган. Туз емаган жойи қолмаган. Элбошини чақириб, қаватига тўй эгасини тикка қилиб: “Зўр экансан “ювғучиси бўлакларга” бошқа қозон осасан, одам айириб ош берадиган сендай элбошиниям, тўйчиниям тезроқ худой кўтарсин”, деган. Қолган гапларни айтса уят бўлади. Ўшанда ошни қозон-позони билан Самарқанддаги етимхонага олиб кетаман, деб туриб олган ҳам шу Мардон. Шу-шу эл қадимгидек ошини эл бўлиб ейди. Гап келиб қолганда “Шу тентакниям борига шукур. Битта ўзи шунақаям керакки”, дейишади унинг отини тутмай. Мардоннинг бўлари шу эмиш. Манглайига шундай ёзилган эмиш. Тегмаганга тегмасмиш, теккан ё ўлиб, ё қочиб қутилармиш. Энам айтган.
Хуллас, буқага кўз cузган ғунажин подачининг таёғидан қўрқмайди. Еру-осмонга сиғмаган сигиру беўхшов шаталоқ отиб, ирғишловчи ғунажинлар куйиги босилгач бир ювош бўладики, қўяверасиз. Бузоқнинг ҳақи бузоққа дегандек, қаторасига икки йил қуруқдан қуруққа ҳўкиз етаклаб бузоқ бермаган cигирни пушти куйган дейишади. Этли бўлса бир нави, корини тўйнинг қаccоби қилади. Ўки бозори келса, кун ёришмай сўраганига бериб қутилишади. Кун ёришса сут юрмаган, қўл тегмаган елинни билган билади. Эрта-кечи мактабнинг доскаю партаси ўртасида ўтган бўш-баёв Омон муаллим эcа буни билмайди. Ҳамишаги қисир cигирни етаклаган ўқитувчининг қўлидаги арқонни кўрган борки, кўнгли совумаслиги учун “яхши нархга олибсиз” дейдию гапни қисқа қилади. Сигирнинг обрўйи елинида. Cоғимчи қўли тегмаган елинда барака бўлмайди.
Нари-бериси бир ойга борадиган куйикиш мавсуми шундай бесаранжом ўтади. На ўcпиринлар тинади, на қатала теккан моллар. Ўтган йили Энам подачига ёрдамга чиқишимга рухсат бермагандилар. Бу йил тегмади. Ўзи юборди: ўнга кирдинг — сонга кирдинг, деган машойихлар, дедилар бир парча оқ латтани чап елкамдан ошириб ўнг қўлтиғим остидан боғларканлар. Боринг болажон, тоғ-тош ҳам бир кўрсин.
Навбатга жўрам Нафас иккимиз чиқдик. Подачи подани тикон ҳам тиккаймаган Тошкамарга қамаб, камар оғзига ўзи ёнбошлаб, бирор молни қишлоққа кетиб қолишига қўймай ўзича мол боққан бўлади. Тўғриси, бу маҳал моллар ўтламайдиям. Азалдан зот кўрган, эси бор эгалар эрта саҳар ва кеч салқинида молларига егулик ташлашади.
Вақт пешинга яқинлашганда подачининг сув ичгиси келиб қолди.
— Юрак куйиб кетди. Муздайидан ичайлик, — деганча қўлимга устига кандирдан тўн тикилган елим идишни берди. Ойнабулоқ тарафни кўрсатди.
Ҳайрон бўлиб қарагандим, “орқангдан бораман” деди. Кейин қўшиб қўйди: “Ҳозир айиқлар сувга тушмайди”.
Ойнабулоқни аввал ҳам кўрганман. Отарга қўй қўшгани, қўзи ажратгани, қўй қирқимга келганда борганман. Ўнидан ўтиб, сув ичганмиз. Энамнинг эртакларидаги кийик сувини ичиб кийик, бўри сувини ичиб бўри, илон сувини ичиб илон бўлиб қолган тошларни, жоду билан маликадан дарахтга айланганларни таниб, кўзим билан кўрганимни Энамга айтиб берганман, керак бўлса. Одамлар яна булоқ бошида айиқлар кўп дейишиб бир-бирини қўрқитишади. Бироқ кўрмаганман. Қўрқинчлиси бу эмас. Қўрқинчлиси у ерда қуёш йўқ. Қоп-қоронғу. Талтайган йигирма чоғли қадим қора арча, тарвайган сон-саноқсиз ёнғоқлар, кўзининг ҳисоби йўқ каттадан катта булоқ, булоқнинг вақ-вақлаб қайнаб туриши, отини биров билмайдиган қушлар чуғури остидаги сув ҳақиқатан ҳам муздек бўлади. Қишда кўрганимни айтсам, ёлғончи бола экан дейсиз. Булоқнинг бетидан ҳар замон-ҳар замон бир қозон-бир қозон буғ буралиб-буралиб кўтарилади. Чинорларнинг томирлари панжаларини ерга тираб энди ўрнидан тураётган баҳодирларга ва арчаларнинг томирлари оппоқ бўлиб шамолда ўйнаётган узун соқолга ўхшайди. Майда томирлар тошларни қучоқлаган, уларга музлар осилган, қорлар ёпишган бўлади. Катта қорда соч-соқолини муз босган чўпонга ўхшайди.
Булоқ бошига дадил бордим. Бир чизиқ нур, ёруғлик осмондан тушади. Шарпасидан шошиб, салом дедим. Уям ўзини ўнглаб салом берган бўлди. Салом берганини сув бети жимирлаб, ялтираб кулганидан билдим. Аъзаму шаън овози, ёруғлик овози келди. Кўнглимни бўшатиб, илкис, йиғлатиб қўйди. Ёруғлик ва Қоронғулик, Нур ва Зулмат орасида турганлигимни илкис сездим. Олинда Нур, ўнгда-да Нур… сўлда-да Нур. Булоқ қайнаб кулади.
Кейин бошқатдан, шошмасдан:
— Салом Ёруғлик, — дедим Энамга ўхшагим келиб. Ёруғлик қўлини, йўқ қиличини сермаб салом берган, алик олган бўлди.
Нур бир қилич бўлиб кўринди, бир қалам бўлиб кўринди.
Кейин, кейин сон-саноқсиз ялтироқ найзалар сояларни азот тешиб, чақмоқдай келиб булоқ бошига бош уради. Ундан ҳовуз ялтиллаб, ёришиб кетади. Ойнадек. Ундан дарахт остлари ёришади.
Ёруғлик билан биринчи бўлиб эндигина тил чиқарган барглар ўйнашадилар. Ҳансираб қолган катта-катта барглар эcа бу тилcиз эзгу гурунгга қўшилишниям, қўшилмасликниям билмай қоладилар. Бири ёруғликнинг бўйнига, бири қўлига, бири бетига тегажоғлик қиладилар. Ёруғлик уларга қўл теккизмасликка ҳаракат қилади. Сув уларнинг ўйинидан кулади. Вақирлаб-вақирлаб. Худди Энам қараб тургандек ҳеч нарсадан қўрқмадим. Салом берганимни, алик олганини насиб бўлса, Энамга бориб айтаман.
Биринчи ўзим сув ичиб олиб, кейин идишни тўлдирмоқчи бўлиб оғзимни сувга қўяман. Мендан икки қадам нарига бир соя келиб уям энгашади. Мен уни чўпон деб хаёл қиламан. Сувга тўйиб чўпонга қарасам чўпон эмас экан. Айиқча. Сув ичаяпти.
Юрагимга қон жовдираб келди. Ортимда, ёнверимда саноқсиз қувватдош нигоҳлар шай турганини ичим сезди. Уларга қарамаслигим кераклигини ҳис этдим. Полвон пўстакдан пўстин, бошига боплаб қулоқчин кийиб олган боладай кўринади кўзимга. Қараб қолдим.
Шунда бирдан қўрққим келади-ю, кетади. Қўрқмайман. Тамом-вассалом. Энам айтганлар-ку, ҳамма касофат одамнинг ўзидан чиқади, тегмаса илон ҳам тегмайди деб. Лекин серрайганча қараб турувдим, у ҳам олдинги оёқларини кўтариб, одамдай тик туриб, узилишиб кетган қариндошдек нима қиларини, қаерга келганини билмай, қўлларини қаерга қўйишни тополмай қараб турарди. Қўллари худди менинг қўлларимдек икки ёнида осилиб қолди. Йиғиб олишга ақли етмасди. Аввал кўзи кулди. Оғзиям сал кулгандай кўринди. Мен унга қўшилдим. Биринчи у қилиғланди. Кейин мен. Аввал у икки қўлини сувга ботириб сув сачратди. Кейин мен. Биз маза қилдик. Вақтлар тўхтади, дарахтлар бош эгди, тошлар оғзини очиб қолди. Томошага капалаклар-да келди. Капалаклар ёруғликни айланиб ўйнашганча қур олишади. Тошбақанинг каттасидай келадиган ўргимчак осмондан немисча “w”га ўхшаб, ўрмалаб тушиб келаркан, тилаб олинган бошоғриқдек тантиғлиқ қилади. Навбатма-навбат ўнг кўзини юмиб, чап кўзини очиб, ўртада тилини бир чиқариб қўрқма, дегандек бўлади. Айниқса, унинг пиёладай-пиёладай келадиган кўзлари одамни шоширади. Кейинчалик бундай қилиқлар энг чиройли қизларда, тили ичига сиғмайдиган бойвачча қизларда, йигитларни биринчи бўлиб яхши кўрадиган қизларда бўлишини билганман.
Бир бети куйиб, бир бети кулганча ҳамишаги таниш шамол қайдандир сочи қўқиб келди. Кейин дарахтлар ўзаро уриш бошлайди. Бир-бирига қилич, найза кўтариб қолишди. Лип этиб бир шарпа ўтди. Барчаси тарқала бошлади. Охирида айиқча кетди. Онасининг қўлидан ушлаб, онаси унинг қўлидан ушлаб кетишди. Орқасига қараб-қараб, менга қараб-қараб кетди. Онаси-да пакар, боласи-да хомуш кетди. Мен орадан анча йиллар ўтиб, бу қарашни қадим жўралар нигоҳи бордеклигига бир ишониб, бир ишонмай, бир йиғлаб, бир кулиб эсладим.
Айиқча кетмасди, капалаклар ҳам. Подачи шошқалоқлаб тошни тепиб юбормаганда, тош келиб идишни сувга туширмаганда, сув бети бузилмаганда, айиқлар кетмасди. Кейин подачи ўзини тўхтатолмай чалқанча, чолорқа йиқилди. Ўрнидан туролмай, тирсакларига суяниб, ҳиқичоғи тутиб, каппа-каппа очилаётган оғзидан кўпик оқа бошлади. Бориб турғаздим.
Подачига ёрдам бериб бўлиб, навбат кунимиз тугаб, пода ортидан чангга ботиб қайтарканмиз, таққа тўхтадим. Нафасга чангга ботмай орқароқда юриш кераклигини, шундай ҳам ҳаммаси қишлоққа боришини билдиргандек қарадим. Жўрам тушунди. Подачи нимадир демоқчи бўлди-ю, бизга ҳукми ўтар вақт тугаганини илғади. Атрофга қарагим келди. Пастда, адирлар тугаган жойларда қадимги ҳукмдорларнинг таланган Мозорқўрғонлари мунғайиб турарди. Бир замонлар бу қўрғонлар яқинига йўлаб бўлмаган, қўриқчиларнинг сонидан саноғи кўп бўлган. Энди эгасиз эшаклар совуқнинг изғиринида пана топадиган жой. Кун шомга энкайди. Қишлоқ йўлида семиз чўлоқ каптар оқсоқланиб ризқ тераверди. Оч шекилли, ҳа демай кўрмай қолишидан хавотир олиб, шошиб егулик чўқинарди. Шом тушса кўрмай қолади, сўнг, ушлаб олиб кетамиз деб Насаф билан кутиб турдик. Қушлар дарров тўяр экан. Яна париллаб учди.

* * *

Ойбулоққа Ойқортоғдан қанча қорлар эриб, эниб келди, бу азим булоқ нечовларга эртаклар айтмади. Бунинг ҳеч бирининг ҳисоби бўлмади. Неча ўспириннинг кўнглида яшириб, подачининг йўлларидан ошириб ўтганини тингламади бу ҳур булоқ.
— Чивиқлиғингдан биламан, барингни. Биз энди ўтин бўлдик. Ғайратинг борида белингни синдирма, тишинг борида узиб-узиб е, яхшилик қил, — дейди Подачи ўтган-қайтгандан биронтаси бозорлиғи оғирлик қилиб нафас ростлаш баҳонасида ҳол сўраганда. — Ёлғон гапирган ўғриликдан ёмон. Ўзимизни кунимизга ўтин қалаяпмиз. Биров умрни гулхона, биров кулхона қилди, энг оғир иш тўғри йўл кўрсатиш, — дейди қаердадир эшитган гапини такрорлаб Подачи.
Подачи Жаркўча лабидаги ғовнинг оғзидаги отаси замонидан қолган ясси қайроқтош устида ўтиради. Ўтган-кетганга иши йўқ. Салом берса, илғаса олади. Бермаса хафа ҳам эмас. Хафагарчилик ҳам вақту замон, давру давроннинг кўзига қарар экан, қурғур. Тиланчи хафа бўлса тўрвасига зиён деб бекор айтилмаган. Юришдан қолиб, ясситош устига энди чиққан, белда қувват бор кунлар Подачи бесалом ўтган-қайтганни салом бермадинг деб дўқлаган кунларниям сой эшитган, жийдалар кўрган. Энди салом берсаям, бермасаям фарқи йўқ. Ёруғ кунни кўрганига, кеч бўлса ўрмалаб ғов ҳатлаганига хурсанд. Буям ғаниматлигини эс бир келиб қолганда сезиб, шукур қилади. Девор нима, бу нима, деган тенгқурлари у ҳақда. Тенгқурлар маракага ўрлаган, энгган вақтлар қулоғи остига келиб юр кетдик дегандаям эшитмай, сезмай туравергач, шундай дейишган.
Эшитса-эшитмаса подачига фақат Мардон гап қўшади. Жаркўча бўйлаб келаркан, узоқдан гап отади.
— Супангга ўзинг сиғмай қопсан-ку. Аёнга-аён. Сениям думингдан ушлаб тош устида михлаб қўйибди-да, — деганча бошини бир хам қилиб салом берган бўлади. Салом — қарзи Худо, деганча кўнглидан ўтказади. Подачи одатдагидек, оғзини очади. Ғулдирайди.
— Тил ҳам кетибди-ку, — дейди икки қўли икки ёқасини тутиб, яна кўнглига келмасин деганча, ёқасини тўғрилаган киши бўлиб, — бу кунинг ҳам бор экан-да, шўрлик.
Кунларнинг бирида қишлоғига йўли тушган мухбир, меҳмон боланинг йўл устидаги Подачига кўзи тушади. Олдига борган, кўнглини сўраган, ўзини таништирган бўлади. Подачи одамзотни биринчи бор кўраётгандай кўзларини қисгандан-қисиб узоқ тикилади. Кейин катта очади. Хира кўзлари қорани тусмоллайди. Оғзини очиб ҳол сўрашган ёки ниманидир айтган бўлади. Орага бир майдон карахтлик чўкади. Фавқулодда ясситош устида ўтирганида, олдида бош эгиб турганида хаёлига ўша булоқ бошида сувга тушган подачининг аҳволи, вақти соат бирдек келади, барчаси бирдек кўринади.
Жаркўчанинг ўртасига париллаб тушган ёлғиз чўлоқ каптар хаёлларни-да, кўчани-да тўзғитиб юборади. Подачи пиёласи ёнидаги шамолда суви қочган синиқ нондан ушатиб, кафтлари орасида ушоқлайди, кейин каптари шарпасини тусмоллаб дон сочган, каптар эcа ризқ терган бўлади.
Меҳмоннинг димоғига Жаркўча тупроғининг ҳиди урилади. Ҳув бирда, чўлда қўй боққанда, таппот уриб, кўз илғар-илғамас олисларда кўтарилган иссиқ зўридан симёғочлар ҳам иккита-иккита кўринган кун алғов-далғов тушдай ўтади.

* * *

Айиқчани, йўқ, қулоқчини ўзига ярашиқ айиқчани, йўғ-э, қишлоқда айиқ демайдилар, полвон дейдилар, ҳа, полвонни кўргим келаяпти. Кўришиб қолсак яна сувсочар ўйнармикан? Капалаклар ҳам келармикан? Жаркўчадан таниш шамолга қўшилиб болалик чопиб ўтгандек кўринади. Дунёда отасидан зўр одам йўқ, опасидан чиройли аёл бўлиши мумкин эмас болаликка қайтмоқ оғир кўринади. Болаликнинг бетига бетлашга юрак бетламайди. Подачининг ҳиқичоқ тутиб, “ҳақ” айтиб қолган турмуши кўз ўнгидан кетмайди… Қуёш қил устидаги умрнинг қонталаш уфқини бир кўрсатиб ботади…
Юрак ёлғиз соғинчдан қувват олади. Кўкай кўкдан. Умрни имон тоблайди. Ойнабулоқда, Ойқортоғ буржларида шундай гаплар ҳалиям бор. Менинг кўрганларимни cиз ҳам кўргандай бўлдингизми?
_____________________
* қатала — қорамол подаcига ёппа тегадиган беcаранжомлик. Бу безовталикда моллар емишга қарамайди, қир-адирда ўкириб, югуриб подачини cарcон қилади.

03

07
Bahodir Qobul
OYBULOQ, OYNABULOQ
02

012Bahodir Qobul (Bahodir Qobulov) 1966 yilda Baxmal tumanida, O’smat qishlog’ida tug’ilgan. Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat universitetining o’zbek va tojik tili filologiyasi, shuningdek mazkur universitetning huquqshunoslik fakul`tetlarida tahsil olgan. O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a’zosi. “Ena shamol” kitobi chop etilgan. Yozuvchi o’z asarlarida ona tilimizning betakror tarovatini , inson qalbining jozib kechinmalarini o’zgacha zavqu hayajon, mehr va muhabbat ila go’zal tasvirlar vositasida ifodalay oladi.

02

Oynabuloq Oyqorning shundoq ko‘zi ostidagi buloq. Yana bir oti Oybuloq. Birov Oyqortoqqa qovush qo‘yilgan desa, boshqalar xuddi ko‘rgandek, oy har oqshom shu buloqqa tushib ketadi deyishadi. Bu yerda o‘zi odamlarning ham, joylarning ham oti bitta emas. Bir bo‘lak odam buloqning “Paxtakor” stadionining yarimicha keladigan ko‘zi, hovuzining kunchiqar betini faqat oq toshlar yarim oy shaklida, kunbotarini qora toshlar xuddi shunday o‘rab olgani uchun Oybuloq qo‘yilgan deyishadi. Toshlar katta-kichik. Ayiqday keladiganiyam, qo‘zidaygina chiqadiganiyam bor. Oqi qorasiga qo‘shilib ketmagan. Sanoqsiz bahaybat archalar buloqning bosh tomoniga ega chiqqan. Ikki yelkasidan toshlar tushib kelgan. Enishga yo‘l topgan suv toshlarni bo‘lib turadi. Bularni o‘zim ham ko‘rganman. Elning eshitgani, bilgani, ishongani shuki, Oynabuloqqa yolg‘iz bormaydilar. Oynaday ko‘rinarmish. Shuning uchun yaqin yo‘lamaydilar, tiyiladilar. Bilgandan bilmagan tinch deydilar. Ko‘p bilsa, ko‘tarish og‘irmish. Bu gaplarning yarmi Enamning, yarmi Mardonning gapi. Elning ichidagi aytolmaganini qichqirib aytuvchi Mardon tentakning gapi. U chin aytadi. “Umr ham o‘zi ikki ko‘zingga yozilgan aslida. Oynasiga yo bulog‘iga. Oynasiga tishing o‘tsa oynasiga, bulog‘ini o‘qiy olsang bulog‘iga qara”, deydi Mardon qaysi davrada Oynabuloq haqida gap borsa, yo‘q yerdan birdan paydo bo‘lib.

* * *

— Do‘lananiyam pishgani qo‘ymay, elning rizqini qiyasan, ertaga bolangga bir narsa bo‘lsa, bunisi qaerdan keldi, kimga nima qiluvdim degancha ko‘chama-ko‘cha ko‘zing suv sepib yurasan-da, — deydi Mardon bo‘yi barobar ikki qop do‘lanani bozor o‘rtasida g‘o‘ddayib sotayotgan o‘rmon qorovuliga. — Shu nag‘mangni Tog‘begi biladimi? He turishlar boshqacha. Nima amaling bor o‘zi?
— Davlatning plani bor.
— Topgan gaping shu bo‘ldimi? Harom-xarishinggayam davlatning otini bir qo‘shib ol. Bu qilig‘ingni boshqa ko‘rmayin. Chachratg‘iga o‘xshamay tarqat. — Mardon shunday degancha yaqinda ish boshlagan qorovul bilan gaplashishni o‘ziga ep ko‘rmay gapni kalta qilib, tayog‘i bilan qoplarni ko‘rsatadi, keyin tayog‘ini havolatib sermab, sekin yelkasiga qo‘ndiradi.
Ro‘paradagining kimligini bilgach, dovdiragan o‘rmonchi gapini to‘g‘rilagan bo‘ladi.
— E! Esim qurisin. To‘g‘ri aytasiz.
O‘rmonchining xayoli har joylarga qochadi. Do‘mdan xo‘p deb qutilsa, melisa bilan kelishsa bo‘lar. Lekin Mardon na ko‘nadi, na qaytadi. Kim bo‘lsayam, aytganini bir qilmay ko‘rsin. Eh-e, xudo urgani shu bo‘ladi.
Sachratqi deb birov o‘lib-tirilib ekkan ekinning o‘rtasida bir kechada odam bo‘yi bo‘lib o‘sib chiqadigan, gardishini mixday-mixday nishlar o‘ragan, ko‘zlari tasraygan tikonga aytiladi. “Chachratg‘iga o‘xshamay tarqat!” Mardon ketishi bilan o‘rmonchi ovoz chiqaradi:
— El og‘iz! Keb qoling, el og‘iz!
El og‘iz — kim nimadan tirikchilik qilsa, qo‘liga kirganidan ko‘nglidan chiqqanini elga tarqatishi. Elning og‘zi tegsin, duo qilsin, ishining rivojini, kasbi-korining barakasini bersin, degani. Yarimta donda qirq jonning rizqi bor, deyishadi.
Bozordan chiqayotganlar ham orqasiga qaytib, erinmay do‘lanaga navbatga turadi. Birovning yordami bilan eshagiga endigina zo‘rg‘a mingan mulla, yo‘q joyda kifoya mullayam ulovidan irg‘ib tushib, qatordan qolmaydi. Gap topolmaganidan, “Yilda bir marta do‘lanaga to‘ysa, odamni miyasi butun bo‘ladi”, deydi birov so‘rasa-so‘ramasa, qoplarning bir unisi-bir bunisiga qararkan.

* * *

Podachidan poshsho chiqsa elni yo qashqatayoq yo ko‘taram qiladi. Qashqatayoq — tayoq yemasa, gap eshitmasa yurmaydigan, ishga qo‘li bormaydigan, ko‘taram deb esa tayoq yesayam, gap eshitsayam bersang — yeyman, ursang — o‘laman deganday bo‘zrayadiganlarga aytadilar. Kamiga “Podachi zotini g‘ayrati poda qaytarda kelarmish”, deydi el istehzo bilan. Qishloqning gaplari o‘zi shunaqa. Kim aytganini, kimdan chiqqanini, kim to‘qiganini hech kim bilmasa-da, bu gaplarni hamma biladi. Podachining kuchi ko‘p, vaqti davronida to‘rt yashar ho‘kiz — juvonani dumidan ushlab to‘xtatib turgan, bir siltab yiqitib qo‘ygan deyishadi. Shu qilig‘i bilan nom chiqargan bizning podachi. Qo‘lidan kelgani shu bo‘lgan.
Shunday qilib, ini tayin bulturgi qaldirg‘ochlar tuxum ochib, bolasining oyog‘iga otning yolidan bog‘lab, tushib ketmaslik chorasini ko‘rishlari bilan qatala* mavsumi boshlanadi. Podachi o‘ziga o‘zi qonun chiqargan. Shox qo‘shganlarning bolalari podaga qatala tekkan, kuyikka kelgan mahalida ikkita-ikkita bo‘lib yordamga chiqishi kerakmish. Yugur podachiga yetimlikka. O‘ tavbangdan, Zangi bobo-ey.
Qishloq noiloj rozi bo‘lgan.
— Bir vaqtlar podachilik jontalosh edi. Endi bo‘lsa ko‘tar-ko‘tar, kim yaxshi — podachi yaxshi. Dunyoda buqatalab g‘unajin bilan eriga javob bergan xotinni qaytarish mumkin emas.
Bu qishloqning tentagi nomini olgan Mardonning gapi. Uning gaplari shunday burama-surama. Chappa-chuppa. Ko‘rtugun qilib gapiradi. Lekin chin aytadi. Tushunsa-tushunmasa Mardonning gapini birov noma’qul demagan. Deyolmagan, demaydiyam. Uning oti o‘zi bilan — Mardon tentak! U har joyda gapning bo‘larini aytadi. To‘y-marakadayam, boshqa yig‘indayam shu. Qaysi yili birov qaerdandir ko‘rib kelib katta-kuttani, rais-pais, puldor-moldorga alohida xonada osh berishni boshlaganda Mardon bu to‘daga “yuvg‘uchisi bo‘lak” degan ot qo‘ygan. Amaldori amaldan ketib, boyvachchasi puldan ajrab, eski chorig‘ini sudraganda, yana el oshida elga qo‘shilib o‘tirganlarni birda to‘dalab tuzlagan. Tuz yemagan joyi qolmagan. Elboshini chaqirib, qavatiga to‘y egasini tikka qilib: “Zo‘r ekansan “yuvg‘uchisi bo‘laklarga” boshqa qozon osasan, odam ayirib osh beradigan senday elboshiniyam, to‘ychiniyam tezroq xudoy ko‘tarsin”, degan. Qolgan gaplarni aytsa uyat bo‘ladi. O‘shanda oshni qozon-pozoni bilan Samarqanddagi yetimxonaga olib ketaman, deb turib olgan ham shu Mardon. Shu-shu el qadimgidek oshini el bo‘lib yeydi. Gap kelib qolganda “Shu tentakniyam boriga shukur. Bitta o‘zi shunaqayam kerakki”, deyishadi uning otini tutmay. Mardonning bo‘lari shu emish. Manglayiga shunday yozilgan emish. Tegmaganga tegmasmish, tekkan yo o‘lib, yo qochib qutilarmish. Enam aytgan.
Xullas, buqaga ko‘z suzgan g‘unajin podachining tayog‘idan qo‘rqmaydi. Yeru-osmonga sig‘magan sigiru beo‘xshov shataloq otib, irg‘ishlovchi g‘unajinlar kuyigi bosilgach bir yuvosh bo‘ladiki, qo‘yaverasiz. Buzoqning haqi buzoqqa degandek, qatorasiga ikki yil quruqdan quruqqa ho‘kiz yetaklab buzoq bermagan sigirni pushti kuygan deyishadi. Etli bo‘lsa bir navi, korini to‘yning qassobi qiladi. O‘ki bozori kelsa, kun yorishmay so‘raganiga berib qutilishadi. Kun yorishsa sut yurmagan, qo‘l tegmagan yelinni bilgan biladi. Erta-kechi maktabning doskayu partasi o‘rtasida o‘tgan bo‘sh-bayov Omon muallim esa buni bilmaydi. Hamishagi qisir sigirni yetaklagan o‘qituvchining qo‘lidagi arqonni ko‘rgan borki, ko‘ngli sovumasligi uchun “yaxshi narxga olibsiz” deydiyu gapni qisqa qiladi. Sigirning obro‘yi yelinida. Sog‘imchi qo‘li tegmagan yelinda baraka bo‘lmaydi.
Nari-berisi bir oyga boradigan kuyikish mavsumi shunday besaranjom o‘tadi. Na o‘spirinlar tinadi, na qatala tekkan mollar. O‘tgan yili Enam podachiga yordamga chiqishimga ruxsat bermagandilar. Bu yil tegmadi. O‘zi yubordi: o‘nga kirding — songa kirding, degan mashoyixlar, dedilar bir parcha oq lattani chap yelkamdan oshirib o‘ng qo‘ltig‘im ostidan bog‘larkanlar. Boring bolajon, tog‘-tosh ham bir ko‘rsin.
Navbatga jo‘ram Nafas ikkimiz chiqdik. Podachi podani tikon ham tikkaymagan Toshkamarga qamab, kamar og‘ziga o‘zi yonboshlab, biror molni qishloqqa ketib qolishiga qo‘ymay o‘zicha mol boqqan bo‘ladi. To‘g‘risi, bu mahal mollar o‘tlamaydiyam. Azaldan zot ko‘rgan, esi bor egalar erta sahar va kech salqinida mollariga yegulik tashlashadi.
Vaqt peshinga yaqinlashganda podachining suv ichgisi kelib qoldi.
— Yurak kuyib ketdi. Muzdayidan ichaylik, — degancha qo‘limga ustiga kandirdan to‘n tikilgan yelim idishni berdi. Oynabuloq tarafni ko‘rsatdi.
Hayron bo‘lib qaragandim, “orqangdan boraman” dedi. Keyin qo‘shib qo‘ydi: “Hozir ayiqlar suvga tushmaydi”.
Oynabuloqni avval ham ko‘rganman. Otarga qo‘y qo‘shgani, qo‘zi ajratgani, qo‘y qirqimga kelganda borganman. O‘nidan o‘tib, suv ichganmiz. Enamning ertaklaridagi kiyik suvini ichib kiyik, bo‘ri suvini ichib bo‘ri, ilon suvini ichib ilon bo‘lib qolgan toshlarni, jodu bilan malikadan daraxtga aylanganlarni tanib, ko‘zim bilan ko‘rganimni Enamga aytib berganman, kerak bo‘lsa. Odamlar yana buloq boshida ayiqlar ko‘p deyishib bir-birini qo‘rqitishadi. Biroq ko‘rmaganman. Qo‘rqinchlisi bu emas. Qo‘rqinchlisi u yerda quyosh yo‘q. Qop-qorong‘u. Taltaygan yigirma chog‘li qadim qora archa, tarvaygan son-sanoqsiz yong‘oqlar, ko‘zining hisobi yo‘q kattadan katta buloq, buloqning vaq-vaqlab qaynab turishi, otini birov bilmaydigan qushlar chug‘uri ostidagi suv haqiqatan ham muzdek bo‘ladi. Qishda ko‘rganimni aytsam, yolg‘onchi bola ekan deysiz. Buloqning betidan har zamon-har zamon bir qozon-bir qozon bug‘ buralib-buralib ko‘tariladi. Chinorlarning tomirlari panjalarini yerga tirab endi o‘rnidan turayotgan bahodirlarga va archalarning tomirlari oppoq bo‘lib shamolda o‘ynayotgan uzun soqolga o‘xshaydi. Mayda tomirlar toshlarni quchoqlagan, ularga muzlar osilgan, qorlar yopishgan bo‘ladi. Katta qorda soch-soqolini muz bosgan cho‘ponga o‘xshaydi.
Buloq boshiga dadil bordim. Bir chiziq nur, yorug‘lik osmondan tushadi. Sharpasidan shoshib, salom dedim. Uyam o‘zini o‘nglab salom bergan bo‘ldi. Salom berganini suv beti jimirlab, yaltirab kulganidan bildim. A’zamu sha’n ovozi, yorug‘lik ovozi keldi. Ko‘nglimni bo‘shatib, ilkis, yig‘latib qo‘ydi. Yorug‘lik va Qorong‘ulik, Nur va Zulmat orasida turganligimni ilkis sezdim. Olinda Nur, o‘ngda-da Nur… so‘lda-da Nur. Buloq qaynab kuladi.
Keyin boshqatdan, shoshmasdan:
— Salom Yorug‘lik, — dedim Enamga o‘xshagim kelib. Yorug‘lik qo‘lini, yo‘q qilichini sermab salom bergan, alik olgan bo‘ldi.
Nur bir qilich bo‘lib ko‘rindi, bir qalam bo‘lib ko‘rindi.
Keyin, keyin son-sanoqsiz yaltiroq nayzalar soyalarni azot teshib, chaqmoqday kelib buloq boshiga bosh uradi. Undan hovuz yaltillab, yorishib ketadi. Oynadek. Undan daraxt ostlari yorishadi.
Yorug‘lik bilan birinchi bo‘lib endigina til chiqargan barglar o‘ynashadilar. Hansirab qolgan katta-katta barglar esa bu tilsiz ezgu gurungga qo‘shilishniyam, qo‘shilmaslikniyam bilmay qoladilar. Biri yorug‘likning bo‘yniga, biri qo‘liga, biri betiga tegajog‘lik qiladilar. Yorug‘lik ularga qo‘l tekkizmaslikka harakat qiladi. Suv ularning o‘yinidan kuladi. Vaqirlab-vaqirlab. Xuddi Enam qarab turgandek hech narsadan qo‘rqmadim. Salom berganimni, alik olganini nasib bo‘lsa, Enamga borib aytaman.
Birinchi o‘zim suv ichib olib, keyin idishni to‘ldirmoqchi bo‘lib og‘zimni suvga qo‘yaman. Mendan ikki qadam nariga bir soya kelib uyam engashadi. Men uni cho‘pon deb xayol qilaman. Suvga to‘yib cho‘ponga qarasam cho‘pon emas ekan. Ayiqcha. Suv ichayapti.
Yuragimga qon jovdirab keldi. Ortimda, yonverimda sanoqsiz quvvatdosh nigohlar shay turganini ichim sezdi. Ularga qaramasligim kerakligini his etdim. Polvon po‘stakdan po‘stin, boshiga boplab quloqchin kiyib olgan boladay ko‘rinadi ko‘zimga. Qarab qoldim.
Shunda birdan qo‘rqqim keladi-yu, ketadi. Qo‘rqmayman. Tamom-vassalom. Enam aytganlar-ku, hamma kasofat odamning o‘zidan chiqadi, tegmasa ilon ham tegmaydi deb. Lekin serraygancha qarab turuvdim, u ham oldingi oyoqlarini ko‘tarib, odamday tik turib, uzilishib ketgan qarindoshdek nima qilarini, qaerga kelganini bilmay, qo‘llarini qaerga qo‘yishni topolmay qarab turardi. Qo‘llari xuddi mening qo‘llarimdek ikki yonida osilib qoldi. Yig‘ib olishga aqli yetmasdi. Avval ko‘zi kuldi. Og‘ziyam sal kulganday ko‘rindi. Men unga qo‘shildim. Birinchi u qilig‘landi. Keyin men. Avval u ikki qo‘lini suvga botirib suv sachratdi. Keyin men. Biz maza qildik. Vaqtlar to‘xtadi, daraxtlar bosh egdi, toshlar og‘zini ochib qoldi. Tomoshaga kapalaklar-da keldi. Kapalaklar yorug‘likni aylanib o‘ynashgancha qur olishadi. Toshbaqaning kattasiday keladigan o‘rgimchak osmondan nemischa “w”ga o‘xshab, o‘rmalab tushib kelarkan, tilab olingan boshog‘riqdek tantig‘liq qiladi. Navbatma-navbat o‘ng ko‘zini yumib, chap ko‘zini ochib, o‘rtada tilini bir chiqarib qo‘rqma, degandek bo‘ladi. Ayniqsa, uning piyoladay-piyoladay keladigan ko‘zlari odamni shoshiradi. Keyinchalik bunday qiliqlar eng chiroyli qizlarda, tili ichiga sig‘maydigan boyvachcha qizlarda, yigitlarni birinchi bo‘lib yaxshi ko‘radigan qizlarda bo‘lishini bilganman.
Bir beti kuyib, bir beti kulgancha hamishagi tanish shamol qaydandir sochi qo‘qib keldi. Keyin daraxtlar o‘zaro urish boshlaydi. Bir-biriga qilich, nayza ko‘tarib qolishdi. Lip etib bir sharpa o‘tdi. Barchasi tarqala boshladi. Oxirida ayiqcha ketdi. Onasining qo‘lidan ushlab, onasi uning qo‘lidan ushlab ketishdi. Orqasiga qarab-qarab, menga qarab-qarab ketdi. Onasi-da pakar, bolasi-da xomush ketdi. Men oradan ancha yillar o‘tib, bu qarashni qadim jo‘ralar nigohi bordekligiga bir ishonib, bir ishonmay, bir yig‘lab, bir kulib esladim.
Ayiqcha ketmasdi, kapalaklar ham. Podachi shoshqaloqlab toshni tepib yubormaganda, tosh kelib idishni suvga tushirmaganda, suv beti buzilmaganda, ayiqlar ketmasdi. Keyin podachi o‘zini to‘xtatolmay chalqancha, cholorqa yiqildi. O‘rnidan turolmay, tirsaklariga suyanib, hiqichog‘i tutib, kappa-kappa ochilayotgan og‘zidan ko‘pik oqa boshladi. Borib turg‘azdim.
Podachiga yordam berib bo‘lib, navbat kunimiz tugab, poda ortidan changga botib qaytarkanmiz, taqqa to‘xtadim. Nafasga changga botmay orqaroqda yurish kerakligini, shunday ham hammasi qishloqqa borishini bildirgandek qaradim. Jo‘ram tushundi. Podachi nimadir demoqchi bo‘ldi-yu, bizga hukmi o‘tar vaqt tugaganini ilg‘adi. Atrofga qaragim keldi. Pastda, adirlar tugagan joylarda qadimgi hukmdorlarning talangan Mozorqo‘rg‘onlari mung‘ayib turardi. Bir zamonlar bu qo‘rg‘onlar yaqiniga yo‘lab bo‘lmagan, qo‘riqchilarning sonidan sanog‘i ko‘p bo‘lgan. Endi egasiz eshaklar sovuqning izg‘irinida pana topadigan joy. Kun shomga enkaydi. Qishloq yo‘lida semiz cho‘loq kaptar oqsoqlanib rizq teraverdi. Och shekilli, ha demay ko‘rmay qolishidan xavotir olib, shoshib yegulik cho‘qinardi. Shom tushsa ko‘rmay qoladi, so‘ng, ushlab olib ketamiz deb Nasaf bilan kutib turdik. Qushlar darrov to‘yar ekan. Yana parillab uchdi.

* * *

Oybuloqqa Oyqortog‘dan qancha qorlar erib, enib keldi, bu azim buloq nechovlarga ertaklar aytmadi. Buning hech birining hisobi bo‘lmadi. Necha o‘spirinning ko‘nglida yashirib, podachining yo‘llaridan oshirib o‘tganini tinglamadi bu hur buloq.
— Chiviqlig‘ingdan bilaman, baringni. Biz endi o‘tin bo‘ldik. G‘ayrating borida belingni sindirma, tishing borida uzib-uzib ye, yaxshilik qil, — deydi Podachi o‘tgan-qaytgandan birontasi bozorlig‘i og‘irlik qilib nafas rostlash bahonasida hol so‘raganda. — Yolg‘on gapirgan o‘g‘rilikdan yomon. O‘zimizni kunimizga o‘tin qalayapmiz. Birov umrni gulxona, birov kulxona qildi, eng og‘ir ish to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish, — deydi qaerdadir eshitgan gapini takrorlab Podachi.
Podachi Jarko‘cha labidagi g‘ovning og‘zidagi otasi zamonidan qolgan yassi qayroqtosh ustida o‘tiradi. O‘tgan-ketganga ishi yo‘q. Salom bersa, ilg‘asa oladi. Bermasa xafa ham emas. Xafagarchilik ham vaqtu zamon, davru davronning ko‘ziga qarar ekan, qurg‘ur. Tilanchi xafa bo‘lsa to‘rvasiga ziyon deb bekor aytilmagan. Yurishdan qolib, yassitosh ustiga endi chiqqan, belda quvvat bor kunlar Podachi besalom o‘tgan-qaytganni salom bermading deb do‘qlagan kunlarniyam soy eshitgan, jiydalar ko‘rgan. Endi salom bersayam, bermasayam farqi yo‘q. Yorug‘ kunni ko‘rganiga, kech bo‘lsa o‘rmalab g‘ov hatlaganiga xursand. Buyam g‘animatligini es bir kelib qolganda sezib, shukur qiladi. Devor nima, bu nima, degan tengqurlari u haqda. Tengqurlar marakaga o‘rlagan, enggan vaqtlar qulog‘i ostiga kelib yur ketdik degandayam eshitmay, sezmay turavergach, shunday deyishgan.
Eshitsa-eshitmasa podachiga faqat Mardon gap qo‘shadi. Jarko‘cha bo‘ylab kelarkan, uzoqdan gap otadi.
— Supangga o‘zing sig‘may qopsan-ku. Ayonga-ayon. Seniyam dumingdan ushlab tosh ustida mixlab qo‘yibdi-da, — degancha boshini bir xam qilib salom bergan bo‘ladi. Salom — qarzi Xudo, degancha ko‘nglidan o‘tkazadi. Podachi odatdagidek, og‘zini ochadi. G‘uldiraydi.
— Til ham ketibdi-ku, — deydi ikki qo‘li ikki yoqasini tutib, yana ko‘ngliga kelmasin degancha, yoqasini to‘g‘rilagan kishi bo‘lib, — bu kuning ham bor ekan-da, sho‘rlik.
Kunlarning birida qishlog‘iga yo‘li tushgan muxbir, mehmon bolaning yo‘l ustidagi Podachiga ko‘zi tushadi. Oldiga borgan, ko‘nglini so‘ragan, o‘zini tanishtirgan bo‘ladi. Podachi odamzotni birinchi bor ko‘rayotganday ko‘zlarini qisgandan-qisib uzoq tikiladi. Keyin katta ochadi. Xira ko‘zlari qorani tusmollaydi. Og‘zini ochib hol so‘rashgan yoki nimanidir aytgan bo‘ladi. Oraga bir maydon karaxtlik cho‘kadi. Favqulodda yassitosh ustida o‘tirganida, oldida bosh egib turganida xayoliga o‘sha buloq boshida suvga tushgan podachining ahvoli, vaqti soat birdek keladi, barchasi birdek ko‘rinadi.
Jarko‘chaning o‘rtasiga parillab tushgan yolg‘iz cho‘loq kaptar xayollarni-da, ko‘chani-da to‘zg‘itib yuboradi. Podachi piyolasi yonidagi shamolda suvi qochgan siniq nondan ushatib, kaftlari orasida ushoqlaydi, keyin kaptari sharpasini tusmollab don sochgan, kaptar esa rizq tergan bo‘ladi.
Mehmonning dimog‘iga Jarko‘cha tuprog‘ining hidi uriladi. Huv birda, cho‘lda qo‘y boqqanda, tappot urib, ko‘z ilg‘ar-ilg‘amas olislarda ko‘tarilgan issiq zo‘ridan simyog‘ochlar ham ikkita-ikkita ko‘ringan kun alg‘ov-dalg‘ov tushday o‘tadi.

* * *

Ayiqchani, yo‘q, quloqchini o‘ziga yarashiq ayiqchani, yo‘g‘-e, qishloqda ayiq demaydilar, polvon deydilar, ha, polvonni ko‘rgim kelayapti. Ko‘rishib qolsak yana suvsochar o‘ynarmikan? Kapalaklar ham kelarmikan? Jarko‘chadan tanish shamolga qo‘shilib bolalik chopib o‘tgandek ko‘rinadi. Dunyoda otasidan zo‘r odam yo‘q, opasidan chiroyli ayol bo‘lishi mumkin emas bolalikka qaytmoq og‘ir ko‘rinadi. Bolalikning betiga betlashga yurak betlamaydi. Podachining hiqichoq tutib, “haq” aytib qolgan turmushi ko‘z o‘ngidan ketmaydi… Quyosh qil ustidagi umrning qontalash ufqini bir ko‘rsatib botadi…
Yurak yolg‘iz sog‘inchdan quvvat oladi. Ko‘kay ko‘kdan. Umrni imon toblaydi. Oynabuloqda, Oyqortog‘ burjlarida shunday gaplar haliyam bor. Mening ko‘rganlarimni siz ham ko‘rganday bo‘ldingizmi?
_____________________
* qatala — qoramol podasiga yoppa tegadigan besaranjomlik. Bu bezovtalikda mollar yemishga qaramaydi, qir-adirda o‘kirib, yugurib podachini sarson qiladi.

98

(Tashriflar: umumiy 201, bugungi 1)

Izoh qoldiring