So’nggi so’z ayturga imkon keladur…

begali aka
Бегали Қосимов умрининг сўнгги кунларида ёзган бир шеърини сизларга ҳам илиндик:

Биламан, ҳар кимга бу он келадир,
Сўнгги сўз айтурга имкон келадир,
Виждон-ла, юзма-юз иймон келадир,
Қувончлар чекиниб, армон келадир,
Комида яширин аламли нидо,
Ул видо онидир, видо, алвидо!

чирок

Мақсуда Бердимуродова
СЎНГГИ СЎЗ АЙТУРГА ИМКОН КЕЛАДИР…

Аввало, юракка чўғ ташлайдиган оловли сўз-юксак адабиёт керак.
Ва уни қабул қила оладиган муҳит-адабиётсевар қалб лозим.
Шундагина ватанпарварлик ўрнини ватанпарварлик эгаллайди.

Бегали Қосимов

     Бетакрор инсон, улуғ олим Бегали Қосимов ҳаёт бўлганида 70 ёшни қарши оларди. Марҳум Шариф Юсупов таъкидлаганидек, “Пайғамбар ёшида ҳаммани доғда қолдириб кетган Бегали Қосимовнинг асарлари дунёнинг уч қитъасидаги ўн бир мамлакатда босилиб чиққан” эди.
Жадидчиликда илмий мактаб ярата олган Бегали акани биз шу пайтгача фақат олим сифатида билардик. Шеър ёзишларини сезардик, китобларига “Излай-излай топганим”, “Навоийнинг нигоҳи тушган”, “Салом, Келажак” каби гўзал номлар топа олган инсон шеър ёзмаслиги мумкин эмас. Аммо ўқимаган эдик. Хотира юбилейи муносабати билан уларнинг шеърларини ўқидик, шеър бўлганда ҳам катта шоирлардан қолишмайдиган чинакам салоҳиятлари борлигидан хабардор бўлдик.
Бегали Қосимов ўз таржимаи ҳолида отасини эслаб шундай ёзади: “Шеъриятни, сўзни, сўз маъносини чақишни яхши кўрардилар. Шеър машқ қилардилар”. Бу эҳтимол, домлага отасидан ўтгандир, ёки Абдулла Орипов билан адабий дўстлиги таъсиридандир. Бегали Қосимов умрининг сўнгги кунларида ёзган бир шеърини сизларга ҳам илиндик:

Биламан, ҳар кимга бу он келадир,
Сўнгги сўз айтурга имкон келадир,
Виждон-ла, юзма-юз иймон келадир,
Қувончлар чекиниб, армон келадир,
Комида яширин аламли нидо,
Ул видо онидир, видо, алвидо!

Зангор хаёлларга тўлганда дунё,
Нозли келинчакдай тўнгганда дунё,
Жаннатдан бир тимсол бўлганда дунё,
Ўз-ўзига мафтун қолганда дунё,
Оҳиста қалбимга кирди бир нидо,
Ул видо онидир, видо, алвидо!

Боғимда қулади азамат чинор,
Чинорки, мен учун ҳам номус, ҳам ор.
Фарзандлар толбаргдай, кўзёш шашқатор,
Бундан аламлироқ қандайин дард бор,
Бехосдан тилимга кўчди бир нидо,
Бу нидо видодир, видо, алвидо!…

2004 йил 25 сентябрда Касбида Бегали Қосимовни сўнгги йўлга кузатиш онларида ёзилган шеърини Абдулла Орипов ўқиб, кўз ёшларини тия олмаган эди:

Тонгларим тийрадир, оқшомлар пурғам,
Бир-бир кетаётир жўраларим ҳам…
Шоир Эшқобил Шукур эса ўз изтиробларини
…Ва Сени етаклаб кетар Беҳбудий,
Алвидо, ўзбекнинг жигарпораси,

— дея ифодалаган эди.

Бегали Қосимов ўзининг теран илми билан нафақат турк дунёсини, балки дунёнинг ярмини ҳайратга сололди. Масалан, турк олими Содиқ Турол Бегали акага шундай баҳо беради “Бегали Қосимов илм заҳматини чекиб, илм чилласида ўтира олган инсон эди. Умри мобайнида юзма-юз келган вафосизликлар таъсирида паришон ва тажанг бир инсонга айланиши мумкин бўлгани ҳолда бир сўфий каби юмшоқ кўнгилли, хокисор одам бўлиб яшади”.
Туркиялик шогирди Фатма Очиқ эса ўз муҳаббатини шундай ифодалайди: “Бегали Қосимовнинг ҳаётида бекат йўқ эди. Тинимсиз изланарди. Мағлубиятни ҳеч қачон тан олмасди. Йилнинг май ойида Туркияда бўлиб ўтган симпозиумда севикли устозимга лойиқ шогирд бўлишим кераклигига яна бир бор амин бўлдим. “Биз бой маданиятга соҳибмиз”. Домланинг бу сўзлари бутун туркий халқларга тегишли эди”.
Америкалик тадқиқотчи Терезахоним эса “Профессор Бегали Қосимовни Америкада ҳам катта олим сифатида биладилар. Мен унинг юзга яқин мақоласини ўқиганман,”—деб ёзади.
Олмониялик Ингеборг Балдауф шахсан Бегали Қосимов билан адабий алоқалари натижасида “ХХ аср ўзбек адабиётига чизгилар” китобини ёзди ва Ўзбекистон миллий университетида дарс берди, домла эса Берлин университетида маърузалар ўқиди, тажриба алмашдилар. Япониялик Хомацио Комацо Фитрат ижодини ўрганиш ва тарғиб қилишда айнан Б.Қосимовга суянди.
Бегали Қосимовнинг бутун республикада, ҳамма вилоятларда шогирдлари бор. Ҳамма уни катта шахс, катта олим сифатида билади. Аммо биз унинг инсон сифатидаги изтиробларидан бехабармиз. Бегали Қосимовни ҳалоллиги учун ҳар йили қабул комиссиясига қўйишарди. Домланинг таржимаи ҳолидан “…Табиатимда бир оз қайсарлик бор. Бундан афсусланган пайтларим ҳам бўлган. Мендан кичик укам Шомуроднинг армияда бирга хизмат қилган қадрдон ўртоғи бўларди. Унинг ҳам фамилияси Қосимов эди. Оиламизга жуда яқин бўлиб кетган. Қабул пайти. Консультациядан чиқиб келаётсам, аудиторияда ўша йигит ҳам бор экан. Изимдан эргашди. Салом-алик қилгач, отангиз бир хат бериб юборган эди, деб қолди. Йўқ, имтиҳонда унақа гап кетмайди деб, хатни олмай болага дашном бердим. Эҳтимол, у дуойи салом бўлгандир. Нега ҳар бир нарсадан, ҳатто отамдан ҳам ҳадиксирашим керак. Олсам, ўқиб кўрсам бўлмасмиди? Бу армон ҳануз юрагимни тиғлаб келади. Шу йигит оиламиздан буткул узилиб кетди. Отам раҳматли умрининг охиригача бу воқеани тилга олмади. Мен ҳам эслатишга журъат қилмадим…”
Собиқ Иттифоқ қулагач, бешта мустақил туркий республикаларнинг олий таълим вазирларини Туркия ҳукумати таклиф қилиб, тақдир тақозоси билан бир-биридан узоқлашиб кетган туркий қавмларни бирлаштириш учун муштарак “умумтуркий адабиёт” яратиш таклифини ўртага ташлади. Дарслик мажмуага кимларни киритиш муҳокама бўлаётганда озарбайжонлик олим билан Бегали Қосимов ўртасида шундай тортишув бўлади. “Хотиралар”га қайтамиз:
-“Низомийнинг назирачиси ўрин олади-ю, Низомий четда қоладими?” — истеҳзо билан гап отди озарбайжонлик ҳамкасбимиз, республика маориф вазирлигининг тил-адабиёт ўқитиш мутасаддиларидан Аскар Гулиев.
Бу менга оғир ботди.
-Нимагадир, Низомий билан Навоийни сиз билан биздан яхшироқ билган академик Ҳамид Ораслининг фикри бундай эмас,-чақиб олдим мен ҳам.-Кейин бу гапларни бизга нописанд қараган айрим рус ва европалик шарқшунослар бир вақтда айтган эдилар, лекин ҳатто ўшалар ҳам бугун Навоийни оригинал ва даҳо санъаткор эканлигини тан олдилар. Сиз ҳамон бошқача фикрда экансиз-да, қардош,-“назирачи” деган сўзнинг заҳри ҳеч ичимдан чиқмас эди. Яхшиямки, турклар ўртага тушиб босди-босди қиладилар”.

Бундай мисоллар олим ҳаётида жуда кўп бўлиб, улар Бегали Қосимов шахси ва феноменини бизга янада жозибали қилиб кўрсатади.
Бегали Қосимов ўзи таҳсил олган ва умрининг охиригача ишлаган Ўзбекистон миллий университетида домланинг 70 йиллик хотира юбилейи бўлиб ўтди. Юбилей тантаналарида Ўзбекистон Қаҳрамони Абдулла Орипов бош-қош бўлди. Унда устозлар, сафдошлар, шогирдлар ва борингки, миллатимизнинг сара зиёлилари иштирок этди.
Юбилей тантаналарида А.Орипов, Муҳаммади Али, олимлар Нурбой Жабборов, Баҳодир Каримов, Узоқ Жўрақулов, Ҳамидулла Болтабоевлар сўзга чиқиб, олим ижодининг миллий ва жаҳоний аҳамияти ҳақида гапирдилар.
Шундан сўнг экрандан олимнинг 60 йиллик юбилей тантаналарида сўзлаган нутқи олиб берилди. Бегали Қосимов сўзининг охирида шундай деган: “Мен ҳалол яшадим. Кимларгадир муносабатда дипломатияни ўрнига қўя олмагандирман, аммо самимиятимни ҳеч қачон йўқотмадим”.
Хотира юбилей тантаналари Тошкентдан Қашқадарёга уланиб кетди. Кўҳна Насаф замини шундай улуғ алломага доя бўлгани билан ифтихор этади. Денов қишлоғида отаси Абулқосим Муродов қабри ёнида мангу қўним топган бу улуғ инсоннинг қабртошига шундай сўзлар ёзилган:

“Унинг азиз вужуди Ватан тупроғига,
Муқаддас руҳи эса Миллат хотирасига кўчди”
.

Ҳа, Миллат хотирасига! Ватан ва Миллат деб ёнган оташқалб фарзандни унутиб бўладими?!

(Tashriflar: umumiy 83, bugungi 1)

Izoh qoldiring