Ortiqboy Abdullayev. So‘g‘dlar «tost» aytishganmi? yoki bir «adabiy tadbirkorlik» haqida (2009)

Ashampoo_Snap_2017.08.29_14h40m42s_002_.png     Истаймизми-йўқми, бозор адабиёти ҳам пайдо бўлди. Саёз, енгил-елпи асарлар қайта-қайта нашр этилиб турибди. Адабий танқидчилик эса уларга вақтида баҳо бермай сукут сақламоқда. Лекин бугун анча-мунча урф бўлаётган бозор адабиёти билан ишбилармонлик, тадбиркорлик орасида катта фарқ бор. Бу хусусда жиддий ўйлаб юрганимда бирдан омадим чопиб қолди. Навоий кўчасидаги расталардан бирида ҳажми 25 босма табоқдан ортиқ катта китобга кўзим тушиб қолди…

Ортиқбой Абдуллаев
СЎҒДЛАР «ТОСТ» АЙТИШГАНМИ?
ёки бир «адабий тадбиркорлик» ҳақида
06
07

Истаймизми-йўқми, бозор адабиёти ҳам пайдо бўлди. Саёз, енгил-елпи асарлар қайта-қайта нашр этилиб турибди. Адабий танқидчилик эса уларга вақтида баҳо бермай сукут сақламоқда. Лекин бугун анча-мунча урф бўлаётган бозор адабиёти билан ишбилармонлик, тадбиркорлик орасида катта фарқ бор. Бу хусусда жиддий ўйлаб юрганимда бирдан омадим чопиб қолди. Навоий кўчасидаги расталардан бирида ҳажми 25 босма табоқдан ортиқ катта китобга кўзим тушиб қолди. Номи «Спитамен»! Муллифи Қамар Амон. Сўзбоши муллифи Омон Мухтор. Китобни шу заҳотиёқ сотиб олдим ва йўлдаёқ ўқий бошладим. Ўқиганим сари ҳайратим ошгандан ошиб борди.

Қамар Амоннинг бу улкан романи олис ўтмишда яшаган ва юртимиз озодлиги учун мардона курашган Спитамен жасоратларини ҳикоя қилишга бағишланган. Қутлуғ мавзу! Халқимизнинг ботир фарзанди, озодлик курашчиси Спитамен ҳақида кўп ва яхши асарлар ёзиш ижод аҳлининг шарафли бурчидир. Шу маънода Қамар Амоннинг журъатини маъқуллаш лозим.

Аммо ҳаёт бошқа, хаёл бошқа деганларидек, романда бу яхши ният оддий ҳаваскорлик даражасида чала-чулпа бажарилади. Муаллифнинг тасвир услуби ҳам, тили ҳам жуда жўн, айтиш мумкинки, ўта примитив даражада. Нима бўпти, фикрини содда, тушунарли қилиб айтса етарли эмасми, дейиш ҳам мумкин. Аммо ёзувчиликдаги ҳамма сир-синоат айни шу нуқтадан бошланади. Ёзувчи, шубҳасиз, истеъдодли, юксак билимли, дидли бўлиши керак. Бу ижодкорнинг биринчи фазилати, толмас қаноти. Қанот эса жуфт бўлади. Хўш, ёзувчининг иккинчи қаноти нима? Бу — унинг тили, маҳорати. Моҳир ёзувчи тузган жумлалар ипга тизилган олмос доналари каби жилоланиб туриши керак. Бунга эришиш эса, жуда оғир иш, заҳматли меҳнат. Шунинг учун ҳам шоҳ асарлар ҳафтада, ойда эмас, балки йиллар давомида яратилади.

Қамар Амоннинг «Спитамен» романи, аввало тил, услуб, тасвир маданияти жиҳатидан оқсайди. У бундан икки ярим минг йил илгариги ҳаётни, одамларни тасвирлаётганини деярли унутиб қўяди, оқибатда муаллиф нутқи ҳам, қаҳрамонлар тили ҳам бугунги иборалар билан қоришиб кетган. Масалан, «извош», «кучер», «флейта», «командировка», «маркитант», «конфронтация», «децинация» (қуръа ташлаб ўн кишидан бирини қатл этиш. Хайрият, муаллиф бу сўзга изоҳ бериб ўтган — О.А.), «тост» (қадаҳ сўзи), «алькогол», «почта» сингари кўп атамалар тилимизга ХIХ асрнинг сўнгги чораги — ХХ асрда кириб келганини ҳамма билади. Қамар Амон романида эса, Спитамен давридаги одамлар бу сўзларни бемалол ишлатаверадилар. Энг оддий ҳақиқатни — ҳаёт мантиғини, давр руҳини бузиш сохталикка олиб боришини ёзувчимиз хаёлига келтирмайди ҳам. Масалан, у шундай ёзади: «Хўш, сен ўсганда (катта бўлганда демоқчи — О.А.) ким бўласан? — сўрадилар улар. Қандайдир бошлиқнинг ўринбосарими? Ёки извош ҳайдовчи кўчирими?» (39-бет). Тўғри, у даврда ҳам арава турмушда кенг қўлланган, аммо қадимги туркий халқларнинг турмушини тасвирлаганда уларни «извош»га миндириб, «кучер»га ҳайдатиб қўйиш инсофдан эмас. «Кўпчилик тост айтди, ҳамма ичди» (240-бет), деб ёзади ёзувчи. Борингки, қадимги Сўғдиёнада ҳам қадаҳ сўзлари айтиб, май ичиш расм бўлгандир. Юнон тарихчилари саклардаги «хаома» ичимлиги ҳақида беҳуда ёзишмаган бўлса керак. Аммо «тост» айтиш — буниси энди куракда турмайдиган гап.

«Меламед қичқирди. Бақтрияликлар завқланиб кишнадилар» (417-бет). Муҳтарам муаллиф наҳотки ким кулиб, нима кишнашини билмаса?!

Спитаменнинг романда тасвирланган ишқий саргузаштлари бугунги европача тарбия кўрган ёш-ялангларнинг саргузаштларидан қолишмайди. У қўмондоннинг қизи Зарани (Я.Илёсов асарида Заро) ёқтириб қолади, ҳеч тортинмай унинг уйига меҳмонга боради. Қизда ҳам зиғирча ҳаё деган тушунча йўқ. «Зара титраётган овозида Спитамага хонанинг қоронғироқ бурчагига ўтишни таклиф этди… эшик ёпилиши билан бу гўзал, танноз Зара чаққонлик билан орқасига бурилиб, уни қучоқлади… У нозланиб, севгилисига табассум қилди, кейин секингина ечинди (!) ва … Спитаманинг иссиқ бағрида ҳиқиллаб титрай бошлади» (56-57-бетлар).

Романнинг нуқсонлари фақат шулардан иборат бўлганда, таклиф ва истакларимизни билдириб, мақолани мана шу ерда якунлаб қўя қолар эдик. Афсуски, асосий гап энди бошланади.

Қамар Амон ҳайиқмасдан кўчирмакашликка қўл урган. У Василий Ян ва Явдат Илёсовнинг Спитамен образи яратилган романларида тасвирланган воқеаларни «ижодий» ўзлаштиради, номларни бироз ўзгартиради, жумла ва диалогларни ўзича тарошлайди. 1993 йили Самарқанд шаҳридаги «Сўғдиёна» нашриётида 100 000 нусхада тарихий повест сифатида рус тилида босилган бу асар тезда тарқалиб кетади. Бу нашр хусусида бирон бир адабиётшунос ёки адабий танқидчи фикр билдирганидан хабаримиз йўқ. Узоқ давом этган мана шу сукут ёзувчимизни илҳомлантирган бўлса керак, энди у «повест»ни «роман»га айлантириб, уни ўқувчиларга ўзбек тилида тақдим этади. «Асар»ни унинг ўзи ўзбекчалаштирганми ёки бу ишга бошқа бировни жалб этганми — буниси бизга қоронғи, аммо юқорида айтиб ўтганимиздек, асар тили ниҳоятда ғализ, адабий ва жонли тил жозибасидан йироқ.

Асосий даъвомизга қайтайлик. Ёзувчининг кўчирмачилиги китобнинг 27-бетидан бошланади. У Василий Яннинг қайта-қайта босилган «Огни на курганах» (М.: «Советский писатель», 1985) романининг 144 — 145-бетидан салкам икки саҳифалик парчани дастлаб ўз повестида тўла ўзлаштиради. Қиёслаб кўрайлик: В.Ян мазкур асарнинг «Китайский летописец» бобида Хитой сайёҳи Цен Цзининг қадимги Сўғдиёна ҳақида ёзган мактубини келтиради: «Продолжаю мое письмо о той стране, куда направили меня добрые духи. Страна называется Кангюй. Она защищена горами и пустынями от вторжения других народов и многие годы живёт в счастье и спокойствии, не испытивая бедствий войны.

Это страна Кангюй лежит на большом пути из страны «Небесного спокойствия» к Западному морю. Богатые караваны с разлычными товарами беспрерывно проходят в разных направлениях через эту страну. Как эта радует взор!»… Мактубни тўла келтириш шарт эмас. Бу анчагина узун мактуб Қамар Амон китобининг русча нашрида (36 — 37-бетлар) айнан келтирилади. Фақат «Кангюй» сўзидан кейин «Согдиана» атамаси қавс ичида берилади. Ўзбекчада эса муаллиф матнга «ижодий» ёндашади. «Кангюй» атамасини умуман ишлатмасдан «Сўғдиёна», «Сўғд мамлакати», «Бахтли сўғдиёна» каби номларни ишлатади. Ҳолбуки, Кангюй Сўғдиёна, Бақтрия, Шош каби маълум бир вилоятни эмас, балки ҳозирги Марказий Осиё ҳудудида ҳукмронлик қилган улкан салтанат номини англатади. Ва яна: В.Ян асаридаги мактубда тилга олинган афсонавий «само тулпор»лари Қамар Амон китобида «сомонучар (?!)»га айланган…

Хуллас, гапнинг индаллосини айтганда, Қамар Амон Спитамен ҳақида ўзидан олдин эълон қилинган ҳар икки роман матнидан узиб-узиб олиб ўқувчига бемалол ўз фикридай тақдим қилаверади, В.Ян, Я.Илёсов асарларидаги қаҳрамонлар номини ўзгартиради, айрим ўринларга сал «ишлов» беради, баъзи парчаларни ихчамлаштириб, бир-бирига «едириб» юборади. Чунончи: Қамар Амон ўз «ижоди»ни Я.Илёсовнинг «Сўғдиёна» асари дастлабки саҳифасини (5-бет) сал ўзгартириб кўчиришдан бошлайди (1993 йилги нашрда 186-бет, янги нашрда 166-бет). Ундан кейин зироатчи деҳқон Варрес (Я.Илёсов асарида Феаген, 9-бет) саргузаштларини таништириш бошланади. У ишсиз қолган, оч-яланғоч, омади юришмасдан озгина ерини сотиб, зўрға қарздан қутулади ва иш излаб Пирей шаҳрига келиб, сарсон-саргардонликда кун кечиради. (Қўлимизда «Сўғдиёна»нинг русча нашри бўлмагани учун Маъруф Жалил таржима қилган ўзбекча нашридан (Тошкент, 1981) фойдаланамиз). Бу деҳқоннинг бошига тушган барча азоб-уқубатлар Я.Илёсовнинг асарида (9-, 21-, 25-29 ва ҳоказо бетларда) анча кенг тасвирланган. Феаген Қамар Амон китобида Варресга айланади ва унинг саргузаштлари 222 — 228, 242 — 245, 248 — 251 ва ҳоказо бетларда сал ўзгартирилган ҳолда келтирилади. Қиёслаб кўринг.

«Сўғдиёна»да: «Феаген ўзига келди ва ҳайрон бўлди. Унинг қўлидаги нон қаердан келди? Марафонлик ғамгин минғирлади:
— Олмоқчи эмасдим…
— Алмоқчи емасдим?..

Скиф қамчисини силкитди. Феаген устига шундай куч билан қамчи тушдики, унинг елкаси оловдан қиздирилган темир чивиқ босилгандай жазиллаб кетди. Қўлидаги нон тушиб кетди, ўзи эса раста олдига чўзилиб қолди.
— Олмоқчи эмасдим?
— Алмоқчи емасдим?

Назоратчи бахтсиз марафонликнинг ёқасидан ушлади-да, бостирмадан нарига итқитиб ташлади:
— Йўқол!..

…Пирейда Феагенга нон йўқ. Яхшиси, Афинага, бозор майдонига боради, балки у ерда бирор кимса бечора дайдига шафқат қилар. Тўғри, Афинага қарийб етмиш беш стадий, бу масофани босиб ўтиш керак, бўлмаса Феаген бугун оламдан ўтади (11-бет)».

Қамар Амон асарида: «Марафонлик ўзига келди ва ҳайратланди. Бу нон унинг қўлига қандай тушди? Варрес ҳасрат билан тўнғиллади:
— Ўғирламоқчи эмасдим…
— Ўғирламоқчи эмасдинг?! Аммо ўғирладинг!

Назоратчи қамчисини айлантириб, бечорани шундай қаттиқ урдики, унинг қўлларидан нон учиб кетиб, ўзи пештахта олдида шалпиллаб йиқилди.
— Хоҳламасдим!
— Ўғри!

Назоратчи скиф очликдан ҳолсизланган марафонликнинг ёқасидан олди ва омборхона шийпони остида кўча томонга улоқтириб ташлади.
— Йўқол бу ердан!

Кўчага улоқтириб ташланган Варрес анча вақт нафасини ростлай олмади. Ниҳоят, у қаддини ростлади ва зўрға дарвоза томон борди. Варрес учун Пирейда нон йўқ. Яхшиси, Афинага, бозор майдонига бориш керак, балки у ерда бирор кишининг бечорага раҳми келар? Тўғри, Афинага етмиш стадия… йўл юриш керак, лекин начора? Марафонликнинг бунча йўл юришга кучи етадими ёки очликдан йўлда ўладими?» (224-бет).

Бу икки парчани қиёслашнинг ўзиёқ етарли. Қамар Амон ўз «асари»нинг 280—287, 289—296, 312—331, 343—344, 345, 357, 430—437 ва бошқа кўплаб бетларини «Сўғдиёна»дан ўзлаштирган. Ҳатто асар хотимаси ҳам Я.Илёсов романи якунига ўхшаб қолган (сал ўзгартириб олган, албатта).

Қамар Амон машҳур ёзувчи В.Яннинг «Қўрғон узра гулханлар» романидан ҳам анча-мунча саҳифаларни ўзлаштиргани ҳақида юқорида айтдик. Ҳозир уларни ҳижжалаб таҳлил қилиб ўтиришга ҳожат йўқ. Яннинг китобларини ҳурматли ўқувчилар қийналмасдан топиб олишига ишонамиз. Фақат бетларини айтиб ўтаман. Қамар Амоннинг ўзбекчалаштирилган асаридаги 491—496, 500—501, 512—514-бетларни «Қўрғон узра гулханлар» романининг 261—266, 269—270, 272—274-бетлари билан қиёслаб кўрсангиз кифоя қилади.

Асарнинг энг таъсирли нуқтаси — Спитамен бошини Искандарга тақдим этиш лавҳаси айнан В.Ян романидан кўчириб олинган. Сабаби, бундай юракни жизиллатиб юборадиган бошқа бир тасвирни ўйлаб топиш осон эмас-да!

Афсус билан таъкидлаймизки, Қамар Амон ўз меҳнати, саъй-ҳаракати билан мустақил ижод йўлидан борганида, ҳар қалай, ўртамиёна бўлса ҳам, бошқалардан кўчирилмаган бир асар юзага келарди.

Муҳтарам Президентимизнинг «Адабиётга эътибор — маънавиятга, келажакка эътибор» рисоласида адабиёт олдида, ёзувчилар олдида турган бугунги долзарб вазифалар аниқ ва лўнда белгилаб берилган. Рисолани ўқиган ҳар қандай киши ёзувчилар зиммасига нақадар юксак масъулият юкланганини дил-дилдан ҳис қилади. «Менинг фикримча, — деб таъкидлайди Юртбошимиз, — ёзувчилик бу оддий касб эмас, худо берган истеъдоддир. Бу қисмат, пешонага ёзилган тақдир. Бу касбга ҳеч қаерда ўқитиб, ўргатиб бўлмайди. Ёзувчиликнинг мактаби ҳам, дорилфунуни ҳам битта. У ҳам бўлса, бир умр ҳаётнинг ичида бўлиш, ўз халқи билан ҳамдарду ҳамнафас бўлиб яшаш, ҳақиқат ва адолатга садоқат билан хизмат қилишдир». Бу самимий сўзлар ҳар бир ижод аҳлининг қалбидан чуқур жой олиши, унинг ижодий дастурига айланиши керак.

Манба: «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг 2009 йил 39-сони

0_a13da_55e6592b_XL.jpg Istaymizmi-yo‘qmi, bozor adabiyoti ham paydo bo‘ldi. Sayoz, yengil-yelpi asarlar qayta-qayta nashr etilib turibdi. Adabiy tanqidchilik esa ularga vaqtida baho bermay sukut saqlamoqda. Lekin bugun ancha-muncha urf bo‘layotgan bozor adabiyoti bilan ishbilarmonlik, tadbirkorlik orasida katta farq bor. Bu xususda jiddiy o‘ylab yurganimda birdan omadim chopib qoldi. Navoiy ko‘chasidagi rastalardan birida hajmi 25 bosma taboqdan ortiq katta kitobga ko‘zim tushib qoldi…

Ortiqboy Abdullayev
SO‘G‘DLAR “TOST” AYTISHGANMI?
yoki bir «adabiy tadbirkorlik» haqida
06

Istaymizmi-yo‘qmi, bozor adabiyoti ham paydo bo‘ldi. Sayoz, yengil-yelpi asarlar qayta-qayta nashr etilib turibdi. Adabiy tanqidchilik esa ularga vaqtida baho bermay sukut saqlamoqda. Lekin bugun ancha-muncha urf bo‘layotgan bozor adabiyoti bilan ishbilarmonlik, tadbirkorlik orasida katta farq bor. Bu xususda jiddiy o‘ylab yurganimda birdan omadim chopib qoldi. Navoiy ko‘chasidagi rastalardan birida hajmi 25 bosma taboqdan ortiq katta kitobga ko‘zim tushib qoldi. Nomi «Spitamen»! Mullifi Qamar Amon. So‘zboshi mullifi Omon Muxtor. Kitobni shu zahotiyoq sotib oldim va yo‘ldayoq o‘qiy boshladim. O‘qiganim sari hayratim oshgandan oshib bordi.

Qamar Amonning bu ulkan romani olis o‘tmishda yashagan va yurtimiz ozodligi uchun mardona kurashgan Spitamen jasoratlarini hikoya qilishga bag‘ishlangan. Qutlug‘ mavzu! Xalqimizning botir farzandi, ozodlik kurashchisi Spitamen haqida ko‘p va yaxshi asarlar yozish ijod ahlining sharafli burchidir. Shu ma’noda Qamar Amonning jur’atini ma’qullash lozim.

Ammo hayot boshqa, xayol boshqa deganlaridek, romanda bu yaxshi niyat oddiy havaskorlik darajasida chala-chulpa bajariladi. Muallifning tasvir uslubi ham, tili ham juda jo‘n, aytish mumkinki, o‘ta primitiv darajada. Nima bo‘pti, fikrini sodda, tushunarli qilib aytsa yetarli emasmi, deyish ham mumkin. Ammo yozuvchilikdagi hamma sir-sinoat ayni shu nuqtadan boshlanadi. Yozuvchi, shubhasiz, iste’dodli, yuksak bilimli, didli bo‘lishi kerak. Bu ijodkorning birinchi fazilati, tolmas qanoti. Qanot esa juft bo‘ladi. Xo‘sh, yozuvchining ikkinchi qanoti nima? Bu — uning tili, mahorati. Mohir yozuvchi tuzgan jumlalar ipga tizilgan olmos donalari kabi jilolanib turishi kerak. Bunga erishish esa, juda og‘ir ish, zahmatli mehnat. Shuning uchun ham shoh asarlar haftada, oyda emas, balki yillar davomida yaratiladi.

Qamar Amonning «Spitamen» romani, avvalo til, uslub, tasvir madaniyati jihatidan oqsaydi. U bundan ikki yarim ming yil ilgarigi hayotni, odamlarni tasvirlayotganini deyarli unutib qo‘yadi, oqibatda muallif nutqi ham, qahramonlar tili ham bugungi iboralar bilan qorishib ketgan. Masalan, «izvosh», «kucher», «fleyta», «komandirovka», «markitant», «konfrontatsiya», «detsinatsiya» (qur’a tashlab o‘n kishidan birini qatl etish. Xayriyat, muallif bu so‘zga izoh berib o‘tgan — O.A.), «tost» (qadah so‘zi), «alkogol», «pochta» singari ko‘p atamalar tilimizga XIX asrning so‘nggi choragi — XX asrda kirib kelganini hamma biladi. Qamar Amon romanida esa, Spitamen davridagi odamlar bu so‘zlarni bemalol ishlataveradilar. Eng oddiy haqiqatni — hayot mantig‘ini, davr ruhini buzish soxtalikka olib borishini yozuvchimiz xayoliga keltirmaydi ham. Masalan, u shunday yozadi: «Xo‘sh, sen o‘sganda (katta bo‘lganda demoqchi — O.A.) kim bo‘lasan? — so‘radilar ular. Qandaydir boshliqning o‘rinbosarimi? Yoki izvosh haydovchi ko‘chirimi?» (39-bet). To‘g‘ri, u davrda ham arava turmushda keng qo‘llangan, ammo qadimgi turkiy xalqlarning turmushini tasvirlaganda ularni «izvosh»ga mindirib, «kucher»ga haydatib qo‘yish insofdan emas. «Ko‘pchilik tost aytdi, hamma ichdi» (240-bet), deb yozadi yozuvchi. Boringki, qadimgi So‘g‘diyonada ham qadah so‘zlari aytib, may ichish rasm bo‘lgandir. Yunon tarixchilari saklardagi «xaoma» ichimligi haqida behuda yozishmagan bo‘lsa kerak. Ammo «tost» aytish — bunisi endi kurakda turmaydigan gap.

«Melamed qichqirdi. Baqtriyaliklar zavqlanib kishnadilar» (417-bet). Muhtaram muallif nahotki kim kulib, nima kishnashini bilmasa?!

Spitamenning romanda tasvirlangan ishqiy sarguzashtlari bugungi yevropacha tarbiya ko‘rgan yosh-yalanglarning sarguzashtlaridan qolishmaydi. U qo‘mondonning qizi Zarani (Ya.Ilyosov asarida Zaro) yoqtirib qoladi, hech tortinmay uning uyiga mehmonga boradi. Qizda ham zig‘ircha hayo degan tushuncha yo‘q. «Zara titrayotgan ovozida Spitamaga xonaning qorong‘iroq burchagiga o‘tishni taklif etdi… eshik yopilishi bilan bu go‘zal, tannoz Zara chaqqonlik bilan orqasiga burilib, uni quchoqladi… U nozlanib, sevgilisiga tabassum qildi, keyin sekingina yechindi (!) va … Spitamaning issiq bag‘rida hiqillab titray boshladi» (56-57-betlar).

Romanning nuqsonlari faqat shulardan iborat bo‘lganda, taklif va istaklarimizni bildirib, maqolani mana shu yerda yakunlab qo‘ya qolar edik. Afsuski, asosiy gap endi boshlanadi.

Qamar Amon hayiqmasdan ko‘chirmakashlikka qo‘l urgan. U Vasiliy Yan va Yavdat Ilyosovning Spitamen obrazi yaratilgan romanlarida tasvirlangan voqealarni «ijodiy» o‘zlashtiradi, nomlarni biroz o‘zgartiradi, jumla va dialoglarni o‘zicha taroshlaydi. 1993 yili Samarqand shahridagi «So‘g‘diyona» nashriyotida 100 000 nusxada tarixiy povest sifatida rus tilida bosilgan bu asar tezda tarqalib ketadi. Bu nashr xususida biron bir adabiyotshunos yoki adabiy tanqidchi fikr bildirganidan xabarimiz yo‘q. Uzoq davom etgan mana shu sukut yozuvchimizni ilhomlantirgan bo‘lsa kerak, endi u «povest»ni «roman»ga aylantirib, uni o‘quvchilarga o‘zbek tilida taqdim etadi. «Asar»ni uning o‘zi o‘zbekchalashtirganmi yoki bu ishga boshqa birovni jalb etganmi — bunisi bizga qorong‘i, ammo yuqorida aytib o‘tganimizdek, asar tili nihoyatda g‘aliz, adabiy va jonli til jozibasidan yiroq.

Asosiy da’vomizga qaytaylik. Yozuvchining ko‘chirmachiligi kitobning 27-betidan boshlanadi. U Vasiliy Yanning qayta-qayta bosilgan «Ogni na kurganax» (M.: «Sovetskiy pisatel», 1985) romanining 144 — 145-betidan salkam ikki sahifalik parchani dastlab o‘z povestida to‘la o‘zlashtiradi. Qiyoslab ko‘raylik: V.Yan mazkur asarning «Kitayskiy letopises» bobida Xitoy sayyohi Sen Szining qadimgi So‘g‘diyona haqida yozgan maktubini keltiradi: «Prodoljayu moye pismo o toy strane, kuda napravili menya dobrыye duxi. Strana nazыvayetsya Kangyuy. Ona zaщiщyena gorami i pustыnyami ot vtorjeniya drugix narodov i mnogiye godы jivyot v schastye i spokoystvii, ne ispыtivaya bedstviy voynы.

Eto strana Kangyuy lejit na bolshom puti iz stranы «Nebesnogo spokoystviya» k Zapadnomu moryu. Bogatыye karavanы s razlыchnыmi tovarami besprerыvno proxodyat v raznыx napravleniyax cherez etu stranu. Kak eta raduyet vzor!»… Maktubni to‘la keltirish shart emas. Bu anchagina uzun maktub Qamar Amon kitobining ruscha nashrida (36 — 37-betlar) aynan keltiriladi. Faqat «Kangyuy» so‘zidan keyin «Sogdiana» atamasi qavs ichida beriladi. O‘zbekchada esa muallif matnga «ijodiy» yondashadi. «Kangyuy» atamasini umuman ishlatmasdan «So‘g‘diyona», «So‘g‘d mamlakati», «Baxtli so‘g‘diyona» kabi nomlarni ishlatadi. Holbuki, Kangyuy So‘g‘diyona, Baqtriya, Shosh kabi ma’lum bir viloyatni emas, balki hozirgi Markaziy Osiyo hududida hukmronlik qilgan ulkan saltanat nomini anglatadi. Va yana: V.Yan asaridagi maktubda tilga olingan afsonaviy «samo tulpor»lari Qamar Amon kitobida «somonuchar (?!)»ga aylangan…

Xullas, gapning indallosini aytganda, Qamar Amon Spitamen haqida o‘zidan oldin e’lon qilingan har ikki roman matnidan uzib-uzib olib o‘quvchiga bemalol o‘z fikriday taqdim qilaveradi, V.Yan, Ya.Ilyosov asarlaridagi qahramonlar nomini o‘zgartiradi, ayrim o‘rinlarga sal «ishlov» beradi, ba’zi parchalarni ixchamlashtirib, bir-biriga «yedirib» yuboradi. Chunonchi: Qamar Amon o‘z «ijodi»ni Ya.Ilyosovning «So‘g‘diyona» asari dastlabki sahifasini (5-bet) sal o‘zgartirib ko‘chirishdan boshlaydi (1993 yilgi nashrda 186-bet, yangi nashrda 166-bet). Undan keyin ziroatchi dehqon Varres (Ya.Ilyosov asarida Feagen, 9-bet) sarguzashtlarini tanishtirish boshlanadi. U ishsiz qolgan, och-yalang‘och, omadi yurishmasdan ozgina yerini sotib, zo‘rg‘a qarzdan qutuladi va ish izlab Pirey shahriga kelib, sarson-sargardonlikda kun kechiradi. (Qo‘limizda «So‘g‘diyona»ning ruscha nashri bo‘lmagani uchun Ma’ruf Jalil tarjima qilgan o‘zbekcha nashridan (Toshkent, 1981) foydalanamiz). Bu dehqonning boshiga tushgan barcha azob-uqubatlar Ya.Ilyosovning asarida (9-, 21-, 25-29 va hokazo betlarda) ancha keng tasvirlangan. Feagen Qamar Amon kitobida Varresga aylanadi va uning sarguzashtlari 222 — 228, 242 — 245, 248 — 251 va hokazo betlarda sal o‘zgartirilgan holda keltiriladi. Qiyoslab ko‘ring.

«So‘g‘diyona»da: «Feagen o‘ziga keldi va hayron bo‘ldi. Uning qo‘lidagi non qayerdan keldi? Marafonlik g‘amgin ming‘irladi:
— Olmoqchi emasdim…
— Almoqchi yemasdim?..

Skif qamchisini silkitdi. Feagen ustiga shunday kuch bilan qamchi tushdiki, uning yelkasi olovdan qizdirilgan temir chiviq bosilganday jazillab ketdi. Qo‘lidagi non tushib ketdi, o‘zi esa rasta oldiga cho‘zilib qoldi.
— Olmoqchi emasdim?
— Almoqchi yemasdim?

Nazoratchi baxtsiz marafonlikning yoqasidan ushladi-da, bostirmadan nariga itqitib tashladi:
— Yo‘qol!..

…Pireyda Feagenga non yo‘q. Yaxshisi, Afinaga, bozor maydoniga boradi, balki u yerda biror kimsa bechora daydiga shafqat qilar. To‘g‘ri, Afinaga qariyb yetmish besh stadiy, bu masofani bosib o‘tish kerak, bo‘lmasa Feagen bugun olamdan o‘tadi (11-bet)».

Qamar Amon asarida: «Marafonlik o‘ziga keldi va hayratlandi. Bu non uning qo‘liga qanday tushdi? Varres hasrat bilan to‘ng‘illadi:
— O‘g‘irlamoqchi emasdim…
— O‘g‘irlamoqchi emasding?! Ammo o‘g‘irlading!

Nazoratchi qamchisini aylantirib, bechorani shunday qattiq urdiki, uning qo‘llaridan non uchib ketib, o‘zi peshtaxta oldida shalpillab yiqildi.
— Xohlamasdim!
— O‘g‘ri!

Nazoratchi skif ochlikdan holsizlangan marafonlikning yoqasidan oldi va omborxona shiyponi ostida ko‘cha tomonga uloqtirib tashladi.
— Yo‘qol bu yerdan!

Ko‘chaga uloqtirib tashlangan Varres ancha vaqt nafasini rostlay olmadi. Nihoyat, u qaddini rostladi va zo‘rg‘a darvoza tomon bordi. Varres uchun Pireyda non yo‘q. Yaxshisi, Afinaga, bozor maydoniga borish kerak, balki u yerda biror kishining bechoraga rahmi kelar? To‘g‘ri, Afinaga yetmish stadiya… yo‘l yurish kerak, lekin nachora? Marafonlikning buncha yo‘l yurishga kuchi yetadimi yoki ochlikdan yo‘lda o‘ladimi?» (224-bet).

Bu ikki parchani qiyoslashning o‘ziyoq yetarli. Qamar Amon o‘z «asari»ning 280—287, 289—296, 312—331, 343—344, 345, 357, 430—437 va boshqa ko‘plab betlarini «So‘g‘diyona»dan o‘zlashtirgan. Hatto asar xotimasi ham Ya.Ilyosov romani yakuniga o‘xshab qolgan (sal o‘zgartirib olgan, albatta).

Qamar Amon mashhur yozuvchi V.Yanning «Qo‘rg‘on uzra gulxanlar» romanidan ham ancha-muncha sahifalarni o‘zlashtirgani haqida yuqorida aytdik. Hozir ularni hijjalab tahlil qilib o‘tirishga hojat yo‘q. Yanning kitoblarini hurmatli o‘quvchilar qiynalmasdan topib olishiga ishonamiz. Faqat betlarini aytib o‘taman. Qamar Amonning o‘zbekchalashtirilgan asaridagi 491—496, 500—501, 512—514-betlarni «Qo‘rg‘on uzra gulxanlar» romanining 261—266, 269—270, 272—274-betlari bilan qiyoslab ko‘rsangiz kifoya qiladi.

Asarning eng ta’sirli nuqtasi — Spitamen boshini Iskandarga taqdim etish lavhasi aynan V.Yan romanidan ko‘chirib olingan. Sababi, bunday yurakni jizillatib yuboradigan boshqa bir tasvirni o‘ylab topish oson emas-da!

Afsus bilan ta’kidlaymizki, Qamar Amon o‘z mehnati, sa’y-harakati bilan mustaqil ijod yo‘lidan borganida, har qalay, o‘rtamiyona bo‘lsa ham, boshqalardan ko‘chirilmagan bir asar yuzaga kelardi.

Muhtaram Prezidentimizning «Adabiyotga e’tibor — ma’naviyatga, kelajakka e’tibor» risolasida adabiyot oldida, yozuvchilar oldida turgan bugungi dolzarb vazifalar aniq va lo‘nda belgilab berilgan. Risolani o‘qigan har qanday kishi yozuvchilar zimmasiga naqadar yuksak mas’uliyat yuklanganini dil-dildan his qiladi. «Mening fikrimcha, — deb ta’kidlaydi Yurtboshimiz, — yozuvchilik bu oddiy kasb emas, xudo bergan iste’doddir. Bu qismat, peshonaga yozilgan taqdir. Bu kasbga hech qayerda o‘qitib, o‘rgatib bo‘lmaydi. Yozuvchilikning maktabi ham, dorilfununi ham bitta. U ham bo‘lsa, bir umr hayotning ichida bo‘lish, o‘z xalqi bilan hamdardu hamnafas bo‘lib yashash, haqiqat va adolatga sadoqat bilan xizmat qilishdir». Bu samimiy so‘zlar har bir ijod ahlining qalbidan chuqur joy olishi, uning ijodiy dasturiga aylanishi kerak.

Manba: «O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2009 yil 39-soni

034

(Tashriflar: umumiy 1, bugungi 1)

Izoh qoldiring