Бир даврада Йўлдош Эшбек “Бойчибор”ни ўқиди. Унинг ички наърасида қиличлар жаранги-ю, туёқлар дупури бор эди. Йўлдош Эшбекнинг мағрур, туриши, алпкелбатлиги, кўзини камон тортган жангчидай бироз юмиб шеър ўқиши ўз йўлига, Йўлдош Эшбекнинг ичида занжирни узолмай Алпомиш қамалиб қолгандай эди. Шеър тугагач ёнимда ўтирган Мухтор:
‒ Алпомиш қани? ‒ дея менга юзланди…
Талант ТОЛЕРАНТ
БОЙЧИБОРИ БОР ШОИР
ЁХУД МАКОН ТАНЛАМАС ДОСТОН ҲАҚИДА
“Навоий 30” аталмиш бинода Расул билан ўтиргандим. Журналистлар уюшмасининг янги ўринбосари Жавлон ака хонага кириб келди. Собир Ўнарни эсладик. Эслаб юзига фотиҳа тортди. Пилладан пастга энаётгандим нотаниш рақамдан қўнғироқ бўлди. МИБ данмикан дея кўтаргим келмади. Қайта жиринглади. Кўтардим.
— Мен, Алпомишди журтидан тилпон қиляпман, — дея ўзини таништира бошлади. Хаёлимга Бойсун келди. Адашган эканман: Қўшрободдан экан. Исми “мен” эмас экан. Биз Самарқандда кўришган эканмиз. Ёнимда шоир бўлган экан. Ҳажвиялари бор экан. Ҳозир камазга тош ортаркан. Эслатишга уринди. Ҳатто, ўшанда бирга ўтирган шоир шеъридан ўқий бошлади:
Сомон йўлларида изғир хаёлим,
Юлдузлар гардини тўзғитиб, тўзиб.
“Қайт” дейсан яшашга қолмади ҳолим
Йиғлайсан мен томон қўлингни чўзиб.
“Йўқ” дейман ташвишлар билан оввора,
Умримда бир марта юксалдим баланд.
Сен ҳам кўролсайдинг манглайи қора
Нақадар гўзалдир тунги Самарқанд!..
Шоирни эсладиму барибир бу одамни эслолмай телеграмдан ёзинг дедим. У дўмбира тутган сўзамолдай сўздан тўхтай демасди. Тошкент бу шоирлар шаҳри эмас, бемалол қўй боқиб шеър ёзиб бўлмайди. Тошкентни шеърга вақти йўқ шаҳар. Умрингни ўтиб кетганини билмай қолдирадиган бешафқат шаҳар. Юқоридаги шеър муаллифи таги Бухоролик, ўзи Қайнарда туғилган Мухтор Комил деган шоир эди. У Самарқандда кўп умрини яшаган. Ҳозир ўлган. Тоғда бўрига ем бўлган. Уни шеърлари Отажон Худойшукуров, Шерали Жўраев, Охунжон Мадалиев, Муҳриддин Холиқов ва бошқа машҳур қўшиқчиларнинг энг гўзал қўшиқлари сирасида яшаб қолди.
У Йўлдош Эшбекни “Бойчибори бор шоир” деб айтган эди. Самарқандни жаннатий шаҳар дерди. Бу воқеаларга ҳам ўн беш йилдан ошиқ вақт бўлибди. Шоир ҳозир қаро ер тагида, у дамлар у жаннатий шаҳарда эди.
У шоирлар, бахшилар даврасида яшнаб яшарди.
Бу жаннатий шаҳарнинг саройларида фақат шоҳона байтлар ўқилар эди.
Жуда-жуда қадимда эса лапар тўйчиники эди. Лапарчилар, ўланчилар, бахшилар, оқинлар нақшин деворларга, олтин косаларга, тошларга битилган “шоҳона” байтларни ўқиб ўз сўзларини айтишга уяларди. Уялиш ҳисси бор эди. Халқ ичида айтиладиган достон, лапар, матал Самарқанд қалъаларидан мўралашга ийманарди. Ўрис ақлли бошларни қиличдан ўткаргач “шоҳона” байтларга тирик қолган оми қатлам фаросати деярли етмас эди. Лапарга ҳам зор бўлди. Элнинг жигарини эзиб Алпомишни таъқиқлаб қўйганида, илк бор Эргаш Жуманбулбул ўрисдан қўрқмай Оқтов, Қоратов устига чиқиб дўмбирани чертиб майдонга чиққан эди. Унинг отаси Булбул “Ёвдан қўрққан менинг улим эмас…” дегич эди. Жуман шоирга Булбул лақабини Бухоро амири Музаффархон берган эди. У навкарларига ўз байроғи остидаги, Алпомиш авлодлари яшайдиган ҳудуддан таърифи достон бўлган Жуман шоирни топиб келишни буюради. Айғоқчилар шимол томонда ёв қўзғалганини еткарган эди, яқин келажакда ёв билан тўқнашиш бу улус манглайига битганини ҳис қиларди.
Саройда шоир кўп, кўчада оқин кўп, гўянда кўп, бахши кўп эди. Музаффархон “Алпомиш”ни эшитгиси келарди. “Алпомиш”ни алплар тилида эшитгиси келарди. Улар Жуман шоирни топиб келишди. Кийик ейилди. Ҳофизлар тингланди. Жононлар рақси томоша қилинди. Сўнг Жуман шоирга навбат келди. Музаффархон ва аёнлари тонггача “Алпомиш”ни тинглади. Жуман шоир тонгда кетишга чоғланди. Хон Хоссадан чиқиб ҳовуз ёнидаги сўрига жой қилишни тайинлади. Сабуҳий қилоятган пайт; хон:
‒ Сиздай шоири бор эл ҳар мамлакатда ҳам бўла бермайди, яна сўз айтинг ‒ деган экан.
Жуман шоир хаёлга толади:
…Боши бирикмаган элнинг айғоғи кўп, тайғоғи кўп,
Ўз ичидан ўт чиқарар қайроғи кўп, сайроғи кўп,
Бош-бошига қозикалон ‒олақуроқ байроғи кўп…
Кечгача яна бир достон айтиб беради, кечгача бир янги достон яралади. Шу-шу Жуман шоирга Музаффархон бош-оёқ сарпо кийдириб, белларига кумуш камар боғлатиб, кутига арғумоқ миндириб Булбул лақабини берган экан. Шу-шу Жуман шоир эмас Жуманбулбул лақаби билан донг таратиб кетган экан.
Ёв эса келди. Юрт байроқсиз, эл эгасиз бўлди. Самарқанднинг муҳташам миноралари ўрис босқинчилари томонидан ўққа тутилди. Масжид-мадрасалардан одам оёғи узилди. Туркистон тевасиз молбозор бўлди. Босқинчилар алқовда бўлди. Жўмардлар “босқинчи”, “босмачи” деб аталди. Эшак отдан, безот зотдан устивор бўлди. Оқ пошшонинг итлари, ит теккан бу ўлкада даврини сурди.
Қайтарамиз: “элнинг жигарини эзиб Алпомишни таъқиқлаб қўйганда илк бор эргаш Жуманбулбул ўрисдан қўрқмай Оқтов, Қоратов устига чиқиб дўмбирани чертиб майдонга чиққан”.
Олманинг тагига олма тушади; бу элнинг барча достонлари-ю достонлар тарихини билган буюк бахши Жуман Булбулдан Эргаш тушган, Эргашдан Пўлкан тушган эди… Шернинг боласи шер, бойқушнинг боласи қора ер.
Эргаш Жуманбулбул достонлари Тўрага таълим берган экан; унинг сатрлари ичидан чиқиб шоир Тўра Сулаймон бўлган экан. Эргаш Жуманбулбул асарлари Тоғай Муродга таълим берган экан; Тоғай Мурод асарлари эргаш Жуманбулбул асарлари каби ҳар жумласи қўшиқдай ўқиладиган бўлган экан. Эргаш Жуманбулбул нафаси ила Тоғай Мурод ёзувчиларнинг оқини бўлди, бахшиси бўлди.
Эргаш Жуманбулбул кўплаб бахшиларга таълим берган экан. Бу элда бахшиман дегани дўмбирани қўлга олса Эргаш Жуманбулбул кечган сувдан сув ичишга маҳкум. Магар шундай эмас экан, ёғоч отда ёнма-ён бўлса ҳам ёлғон йиғларкан. Бахши дегани ҳам шоир бўлади, ҳам улома бўлади. У элга сўз айта олиш даражасида бўлади. Овозини ғар-ғара қилиш ё дўмбира чертиш бу бахши дегани эмас экан. Ер саънатни айбини яширмайди, ёмонни айбини яширади. Бу тарихий ҳужжат эди; ўрис тарбияланади оми қатлам эса бу ҳужжатни ҳам кўмиб йўқотиб юборишга ҳаракат қиларди.
Музайяна Алавия халқ термаларини излаб эмизикли боласини кўтарганча шу шаҳарга келган экан. Биз билган, бизга ёд бўлиб кетган халқ термалари шу шаҳарда ёзиб олинган экан. Ҳоди Зариф Алпомишнинг изини излаб шу шаҳарга келган экан. Эргаш Жуманбулбулдан халқ мероси учун “Алпомиш”ни ёзиб олган экан.
Боласини соғинган энани “Эмчагида сут чайқалиб боришлари…” каби сатрлар ҳозирги “Алпомиш”ларда кўринмайди. “Бурнини бу тешигидан кирган сичқон, кейинги ҳафта у тешигидан чиқди…”, каби сатрларга тўла, чолмани достонга ҳидлатти.
Эргаш Жуманбулбулдан “Алпомиш”ни илиб кетган оми ва авом, китоб кўрмаган кўплаб бахшилар неча минг йиллик тарихга эга бу “Алпомиш” достонига пилта милтиққача тиқди. Ҳар бир бахши ўзидан қўшиб тўқиб кетади деган одамлар ёлғон айтади. Ҳар бир бахши достонни ўз тилидан, элидан келиб сайқаллаб боради.
Кейинчалик эса шеваси тўғри келмаганлар ҳам бу бизнинг достон деб торта-торт бошлади. “Маҳаллийчи” бўлган шоирларга худо берди. Улар Эргаш Жуманбулбулни билмай Болта бахшини тинглаб бахшиман деган ожиз бандалар эди.
Алпомиш достони эса маълум бир ҳудуднинг эмас, бутун бир элатнинг достонидир. Бу достон қўнғиротларнинг, жузларнинг, туркманларнинг достонидир. Туркман деганимда миянгизга Махтумқули ё Хоразм шевасига хос туркманлар, ё Ашхобод туркманлари келмасин. Ўзбек ҳам умум туркдир, туркутдир, туркмандир. Қўнғиротга бир илдиз бўлган ўзбекнинг туркман деган уруғи бордир. Форишга боринг, қишлоқларини кезинг… Энг катта қишлоғи Гарашага ўтинг. Қўшрободга ўтиб Қувкалла қишлоғигача ўтиб сўранг боболардан… “Уруғинг нима?” деб. “Туркман” дейди.
Нурота товлари-ю, Каттақўрғон қирларига ўтинг, мен айтаётган элнинг аксарияти жуздир. Жузмонсой ҳам ўша томонларда. Алпомиш авлоди бўлмиш Жузмон ботир сойи! Бу ерда ўнта қиздан бирининг исми Барчин! Мой оқадиган булоғу ўзи думалайдиган тошлар ҳам шу ерда бўлган. Сангижуманда товуш чиқариб ўзи қимирлаб турадиган тошлар ҳануз бор дейди. Тошган сутлар тошларда куйиб қотиб қолгани шу ерда. Жузмансойнинг Лангаридан ўтиб, Оқтовни ошиб, сал кейинроқ Қоратовни ошиб кетаверсангиз Алпомиш юртига етиб борасиз дейди. Қирғизлар ўрта жуз, ўзбеклар кичик жуз дейилган. Ўша кичик жуз ичида уруғлар тақсимланган. Қўнғирот ҳам, қалмоқ ҳам, аймоқли ҳам ўша кичик жуз ичида бўлган. Кейинчалик эса жузлар ўзбекнинг бир уруғи сифатида қаралиб кетди. Бобур Шайбонийхондан енгилиб аскарлари билан ўша томонларга бекинган дам, Алпомишнинг авлодлари унинг навкарлари бекиниши учун тепаликлар ичида лаҳм ковлаган экан. Буни менга Жизмонсойлик ўрис тили ўқитувчиси Қаҳрамон Эшмуродов айтиб берган эди. Афсоналар ичра ҳам ҳақиқат бекик. Шайбонийхоннинг эса Алпомишга бир томчи қон бўлса-да яқинлиги бор эди. Алпомиш ҳудуд эмас элнинг достони. Сочилиб кетган қўнғиротлар достони, қалмоқлар достони. Мен Бойсунда маълум муддат яшаганман. Ҳар бир қишлоғини тилин ўрганганман. Дарбанддан то Мачайу Қизилнаҳргача… Алпомиш тили баланд тоғлардан ясси текисликларга думалаб кетмиш. У Шерободликлар достони, у Жарқўрғонликлар достони…
“Фолклоршунослик” фанидан “Алпомиш” достони шеваси ва ундаги сатрларни таҳлил қилиб юрган пайтларим эди. Собир Ўнар тўй қиладиган бўлди. Ғиёс қўярда қўймай гўшт ейишга олиб кетди. Меҳмонхонада меҳмонларни кута бошладим. Олис қишлоқдан меҳмонлар оқиб кела бошлади. Юнусободда, беш қаватли домда яшайдиган Собир Ўнарнинг хеш-ақробалари эшикдан эгилиб ва ёнбош кира бошлади. Лоп этиб хаёлимга “Алпомиш” ва унинг алплари келди. “Оҳ-ҳо, бели бовли алплар келди…” дедим. Собир Ўнар булар қаршисида кичкина одам бўлиб қолди. Ёзувчилар ичида энг йириги Собир Ўнар. Таниганлар билади; паҳлавон келбат.
Бу паҳлавонкелбат одамларни уруғини, қишлоғини суруштиргим келди, бироқ ҳеч мавриди келмади. Суҳбат қизиб бир-бирига уланиб борар эди. Уларнинг суҳбатига маҳлиё бўлдим, тинмай гапирса қанийди деб ўтирардим. Талаффузига, шевасига, товушига, айтаётган қочиримларига, маталларига, мақолларига, кулгусига эринмай қулоқ солар ва асар тили билан солиштирардим. “Алпомиш” тилини шуларга кўчириб қўйгандек. Асардаги муболағалар ҳам, мақоллар ҳам… айнан шу шевада буларнинг тилида ўзидай жаранглар эди.
Тил она алласи билан ё ота ҳуйё-ҳуси билан қонга сингадиган ҳодиса.
Бу достон негизи “Дада Қўърқут” достонига борарди. Бу достон Алп Ангиш ва Алп эр Тўнга давригача “Алпамша(ҳ)” бўлиб янгради. “Алпамша” таркибидан ўрта жузнинг “Алп Манас” кейинчалик “Манас” деб аталган миллий эпоси ўсиб чиқди. Алпомишни Гумелёв ҳам “Қадимги турклар” асарида тилга олиб ўтган. Кичик жуз ва қўнғиротларнинг “Алпомиш” достони ўсиб чиқди. Мен айтган ҳудудлардаги сувга бой жойлар “бойсун” қурғоқчиликка юз тутди. Бу юртнинг денгизлари қуриётган маҳал бу “ҳеч” эди. Бойсун-бойсу, Бойкўл, деб аталган жойларнинг эллари босқинчиларга қарши курашиб қирилди, омон қолганлари сочилди. Асли кўчманчи эл ўтроқлашди. Юртининг номи Ленинизм, Карл Маркис, Ленинобод… каби номларига ўзгартирилиб колхозларга бўлиб ташланди. Алпомиш алплари илдизидан айириб қул қилинди. Қора, катта қўнғирот эли яна саргадон бўлди.
Сувга бой ҳар қандай ҳудуд “бойсу” деб аталган. Бойсун деган жой қозоқда ҳам, қирғизда ҳам, ўзбекда ҳам кўп учрар эди. Ҳозир ҳам кўп. Йўқотишлар ичра ўз номини сақлаб ер қаърига кириш учун гўзал кўл Бойкўл (Байкал) қолди, Осмонга учиш учун қозоқни Бойқонари қолди, ерда яшаш учун ўзбекнинг Бойсуни қолди. Бухоро Амирлигининг сувга бой бу ҳудудни “Бойсун беклиги” деб аташи шарофати билан бу ном Сурхондарёда туман сифатида рўйхатдан ўткарилди. Номи сақлаб қолинди.
Қадим номларни сақлаб қолиш керак!..
Бир куни Сўфи Оллоёрнинг рамзий қабри томон Тоғай Мурод қишлоғи Хўжасоатдан ўтиб Вахшиворга юқорилаётган пайтимиз, мошиндан дўмбира овози кириб келаётган эди. Биз адирда бир тўда бўлиб давра қилиб ўтирган одамлар томон юзландик. Рулда кетаётган Олтинсой депутати Ҳамро Ҳожи ва орқа тарафда ўтирган Дилшод Каримов менга қайрилиб “ Дўмбирани оҳангини қаранг; буларнинг таги Самарқандлик” деди. Мен шаҳарга яқин ҳудудда катта бўлганман. Самарқандликларнинг дўмбирани бу даражада зўр чертишини хаёлимга сиғдирмай кулиб қўя қолган эдим. Адашган эканман. Мен қўбиз, дўмбира, чанқовузни олтойликлар, улан-ботирликлар, жетисувликлар ва сурхонликлар зўр чалади деб ўйлаб юрардим. Маконга боғлиқ эмаслигини кейин тушундим.
Самарқанд шаҳрида Нафиса деган қизча бўларди. Узун сочларига таққан жамалаги ҳам қадимий, кийган дўпписидаги нақшлар қадимий. Куйлакларидаги кашта қилиб тўқилган рамзлар ҳам ажабтовур, жиякларига ҳам алламбалолар қадалиб юрар эди. У чанқовуз чаларди. Самарқанддаги ёзарлар уйига чанқовуз кўтариб келарди. Шу ердаги мактабда ё летсида ўқирди. Шаҳарда унинг бундай соф миллий кийимда юриши, алламбало кашталарга ўчлиги, бошқа қизлардан ажралиб яққол кўзга ташланарди. Мухтор Комил уни устози Зиёдулла Нурматовдан “Бу қизчанинг исми Барчинми?” деб сўраган эди.
Бир даврада Йўлдош Эшбек “Бойчибор”ни ўқиди. Унинг ички наърасида қиличлар жаранги-ю, туёқлар дупури бор эди. Йўлдош Эшбекнинг мағрур, туриши, алпкелбатлиги, кўзини камон тортган жангчидай бироз юмиб шеър ўқиши ўз йўлига, Йўлдош Эшбекнинг ичида занжирни узолмай Алпомиш қамалиб қолгандай эди. Шеър тугагач ёнимда ўтирган Мухтор:
‒ Алпомиш қани? ‒ дея менга юзланди.
Бу даврадан ўн йиллар чамаси вақт ўтиб синглимиз Меҳриноз “Ака, ўтинг тадбир бор” деб манзил берди. Бордим. “Басталанган ниҳол дасталари”нинг муҳташам анжуманлар саройи. “Дуел” экан. Ўзбек тилини унутаётган, унутиб бўлган, тил Ватан кўриниши эканлигини англамаган ёшлар лойиҳаси эди. Биринчи қаторга ўтирдим. Саҳнада икки кишига курси қўйилган.
Йўлдош Эшбек ва Мирзо Кенжабек саҳнага чиқиб келди. Қуролсиз. Ёшларни судраб юрган Меҳриноз даврани олиб борди. У “секундант”. Биринчи Мирзо Кенжабек оловли йиллари ёзган шеърларидан ўқиди. “Омонгул кетмоқда…”, “Муҳаббат ҳам ибодат…” “Қоралар енгади…” “Сурхон боғларида гуллади ўрик…” Барча шеър шукуҳидан маст эди. Кейин навбат Йўлдош Эшбекка келди. “Секундант қиз” тутган микрофонни нари сурди. Бироз бўғиқ оҳангда: “Овозим зални охиригача ҳам етиб боради” деди. У микрафонсиз шеър ўқий бошлади. Битта-битта одам йўқолиб борар эди. Бу жуда тез суратда амалга ошарди. Ҳаммани унинг шеъри ва ички наъраси асир эта бошлади. Битта шеър тугар тугамас залда Йўлдош Эшбекдан бошқа ҳеч ким қолмади. Унинг ичидаги англанмас наъра зални тўлиқ босиб олган эди. Йўлдош Эшбек қулочини ёйганча саҳнада ёлғиз турар эди. Оғзи ланг очилиб Йўлдош Эшбекни томоша қилаётган ёнимдаги шоир болага:
‒ Алпомиш қани? ‒ дедим.
У анграйиб жиннига қарагандай менга қаради. Шунақа авлод юзага чиққан эди. Йўлдош Эшбекни илк эшитиши эди. Тадбир охирлашди; ҳамма бир-бирини қучиб тарихда қолиши учун суратларга тушар, қўлини рагатка қилиб селпи қилар эди.
Бойчибори бор шоир эса секин автобус бекатга йўрғалади.
— Шетиб, Алпомишни журтиданман денг… Телеграмдан ёзинг, ҳажвияларингизни “Муштум”га берамиз, — дея тилпонни ўчирдим.
Bir davrada Yoʼldosh Eshbek “Boychibor”ni oʼqidi. Uning ichki naʼrasida qilichlar jarangi-yu, tuyoqlar dupuri bor edi. Yoʼldosh Eshbekning magʼrur, turishi, alpkelbatligi, koʼzini kamon tortgan jangchiday biroz yumib sheʼr oʼqishi oʼz yoʼliga, Yoʼldosh Eshbekning ichida zanjirni uzolmay Аlpomish qamalib qolganday edi. Sheʼr tugagach yonimda oʼtirgan Muxtor:
‒ Аlpomish qani? ‒ deya menga yuzlandi…
Talant TOLERАNT
BOYChIBORI BOR ShOIR
YoXUD MАKON TАNLАMАS DOSTON HАQIDА
“Navoiy 30” atalmish binoda Rasul bilan oʼtirgandim. Jurnalistlar uyushmasining yangi oʼrinbosari Javlon aka xonaga kirib keldi. Sobir Oʼnarni esladik. Eslab yuziga fotiha tortdi. Pilladan pastga enayotgandim notanish raqamdan qoʼngʼiroq boʼldi. MIB danmikan deya koʼtargim kelmadi. Qayta jiringladi. Koʼtardim.
— Men, Аlpomishdi jurtidan tilpon qilyapman, — deya oʼzini tanishtira boshladi. Xayolimga Boysun keldi. Аdashgan ekanman: Qoʼshroboddan ekan. Ismi “men” emas ekan. Biz Samarqandda koʼrishgan ekanmiz. Yonimda shoir boʼlgan ekan. Hajviyalari bor ekan. Hozir kamazga tosh ortarkan. Eslatishga urindi. Hatto, oʼshanda birga oʼtirgan shoir sheʼridan oʼqiy boshladi:
Somon yoʼllarida izgʼir xayolim,
Yulduzlar gardini toʼzgʼitib, toʼzib.
“Qayt” deysan yashashga qolmadi holim
Yigʼlaysan men tomon qoʼlingni choʼzib.
“Yoʼq” deyman tashvishlar bilan ovvora,
Umrimda bir marta yuksaldim baland.
Sen ham koʼrolsayding manglayi qora
Naqadar goʼzaldir tungi Samarqand!..
Shoirni esladimu baribir bu odamni eslolmay telegramdan yozing dedim. U doʼmbira tutgan soʼzamolday soʼzdan toʼxtay demasdi. Toshkent bu shoirlar shahri emas, bemalol qoʼy boqib sheʼr yozib boʼlmaydi. Toshkentni sheʼrga vaqti yoʼq shahar. Umringni oʼtib ketganini bilmay qoldiradigan beshafqat shahar. Yuqoridagi sheʼr muallifi tagi Buxorolik, oʼzi Qaynarda tugʼilgan Muxtor Komil degan shoir edi. U Samarqandda koʼp umrini yashagan. Hozir oʼlgan. Togʼda boʼriga yem boʼlgan. Uni sheʼrlari Otajon Xudoyshukurov, Sherali Joʼraev, Oxunjon Madaliev, Muhriddin Xoliqov va boshqa mashhur qoʼshiqchilarning eng goʼzal qoʼshiqlari sirasida yashab qoldi.
U Yoʼldosh Eshbekni “Boychibori bor shoir” deb aytgan edi. Samarqandni jannatiy shahar derdi. Bu voqealarga ham oʼn besh yildan oshiq vaqt boʼlibdi. Shoir hozir qaro yer tagida, u damlar u jannatiy shaharda edi.
U shoirlar, baxshilar davrasida yashnab yashardi.
Bu jannatiy shaharning saroylarida faqat shohona baytlar oʼqilar edi.
Juda-juda qadimda esa lapar toʼychiniki edi. Laparchilar, oʼlanchilar, baxshilar, oqinlar naqshin devorlarga, oltin kosalarga, toshlarga bitilgan “shohona” baytlarni oʼqib oʼz soʼzlarini aytishga uyalardi. Uyalish hissi bor edi. Xalq ichida aytiladigan doston, lapar, matal Samarqand qalʼalaridan moʼralashga iymanardi. Oʼris aqlli boshlarni qilichdan oʼtkargach “shohona” baytlarga tirik qolgan omi qatlam farosati deyarli yetmas edi. Laparga ham zor boʼldi. Elning jigarini ezib Аlpomishni taʼqiqlab qoʼyganida, ilk bor Ergash Jumanbulbul oʼrisdan qoʼrqmay Oqtov, Qoratov ustiga chiqib doʼmbirani chertib maydonga chiqqan edi. Uning otasi Bulbul “Yovdan qoʼrqqan mening ulim emas…” degich edi. Juman shoirga Bulbul laqabini Buxoro amiri Muzaffarxon bergan edi. U navkarlariga oʼz bayrogʼi ostidagi, Аlpomish avlodlari yashaydigan hududdan taʼrifi doston boʼlgan Juman shoirni topib kelishni buyuradi. Аygʼoqchilar shimol tomonda yov qoʼzgʼalganini yetkargan edi, yaqin kelajakda yov bilan toʼqnashish bu ulus manglayiga bitganini his qilardi.
Saroyda shoir koʼp, koʼchada oqin koʼp, goʼyanda koʼp, baxshi koʼp edi. Muzaffarxon “Аlpomish”ni eshitgisi kelardi. “Аlpomish”ni alplar tilida eshitgisi kelardi. Ular Juman shoirni topib kelishdi. Kiyik yeyildi. Hofizlar tinglandi. Jononlar raqsi tomosha qilindi. Soʼng Juman shoirga navbat keldi. Muzaffarxon va ayonlari tonggacha “Аlpomish”ni tingladi. Juman shoir tongda ketishga chogʼlandi. Xon Xossadan chiqib hovuz yonidagi soʼriga joy qilishni tayinladi. Sabuhiy qiloyatgan payt; xon:
‒ Sizday shoiri bor el har mamlakatda ham boʼla bermaydi, yana soʼz ayting ‒ degan ekan.
Juman shoir xayolga toladi:
…Boshi birikmagan elning aygʼogʼi koʼp, taygʼogʼi koʼp,
Oʼz ichidan oʼt chiqarar qayrogʼi koʼp, sayrogʼi koʼp,
Bosh-boshiga qozikalon ‒olaquroq bayrogʼi koʼp…
Kechgacha yana bir doston aytib beradi, kechgacha bir yangi doston yaraladi. Shu-shu Juman shoirga Muzaffarxon bosh-oyoq sarpo kiydirib, bellariga kumush kamar bogʼlatib, kutiga argʼumoq mindirib Bulbul laqabini bergan ekan. Shu-shu Juman shoir emas Jumanbulbul laqabi bilan dong taratib ketgan ekan.
Yov esa keldi. Yurt bayroqsiz, el egasiz boʼldi. Samarqandning muhtasham minoralari oʼris bosqinchilari tomonidan oʼqqa tutildi. Masjid-madrasalardan odam oyogʼi uzildi. Turkiston tevasiz molbozor boʼldi. Bosqinchilar alqovda boʼldi. Joʼmardlar “bosqinchi”, “bosmachi” deb ataldi. Eshak otdan, bezot zotdan ustivor boʼldi. Oq poshshoning itlari, it tekkan bu oʼlkada davrini surdi.
Qaytaramiz: “elning jigarini ezib Аlpomishni taʼqiqlab qoʼyganda ilk bor ergash Jumanbulbul oʼrisdan qoʼrqmay Oqtov, Qoratov ustiga chiqib doʼmbirani chertib maydonga chiqqan”.
Olmaning tagiga olma tushadi; bu elning barcha dostonlari-yu dostonlar tarixini bilgan buyuk baxshi Juman Bulbuldan Ergash tushgan, Ergashdan Poʼlkan tushgan edi… Sherning bolasi sher, boyqushning bolasi qora yer.
Ergash Jumanbulbul dostonlari Toʼraga taʼlim bergan ekan; uning satrlari ichidan chiqib shoir Toʼra Sulaymon boʼlgan ekan. Ergash Jumanbulbul asarlari Togʼay Murodga taʼlim bergan ekan; Togʼay Murod asarlari ergash Jumanbulbul asarlari kabi har jumlasi qoʼshiqday oʼqiladigan boʼlgan ekan. Ergash Jumanbulbul nafasi ila Togʼay Murod yozuvchilarning oqini boʼldi, baxshisi boʼldi.
Ergash Jumanbulbul koʼplab baxshilarga taʼlim bergan ekan. Bu elda baxshiman degani doʼmbirani qoʼlga olsa Ergash Jumanbulbul kechgan suvdan suv ichishga mahkum. Magar shunday emas ekan, yogʼoch otda yonma-yon boʼlsa ham yolgʼon yigʼlarkan. Baxshi degani ham shoir boʼladi, ham uloma boʼladi. U elga soʼz ayta olish darajasida boʼladi. Ovozini gʼar-gʼara qilish yo doʼmbira chertish bu baxshi degani emas ekan. Yer saʼnatni aybini yashirmaydi, yomonni aybini yashiradi. Bu tarixiy hujjat edi; oʼris tarbiyalanadi omi qatlam esa bu hujjatni ham koʼmib yoʼqotib yuborishga harakat qilardi.
Muzayyana Аlaviya xalq termalarini izlab emizikli bolasini koʼtargancha shu shaharga kelgan ekan. Biz bilgan, bizga yod boʼlib ketgan xalq termalari shu shaharda yozib olingan ekan. Hodi Zarif Аlpomishning izini izlab shu shaharga kelgan ekan. Ergash Jumanbulbuldan xalq merosi uchun “Аlpomish”ni yozib olgan ekan.
Bolasini sogʼingan enani “Emchagida sut chayqalib borishlari…” kabi satrlar hozirgi “Аlpomish”larda koʼrinmaydi. “Burnini bu teshigidan kirgan sichqon, keyingi hafta u teshigidan chiqdi…”, kabi satrlarga toʼla, cholmani dostonga hidlatti.
Ergash Jumanbulbuldan “Аlpomish”ni ilib ketgan omi va avom, kitob koʼrmagan koʼplab baxshilar necha ming yillik tarixga ega bu “Аlpomish” dostoniga pilta miltiqqacha tiqdi. Har bir baxshi oʼzidan qoʼshib toʼqib ketadi degan odamlar yolgʼon aytadi. Har bir baxshi dostonni oʼz tilidan, elidan kelib sayqallab boradi.
Keyinchalik esa shevasi toʼgʼri kelmaganlar ham bu bizning doston deb torta-tort boshladi. “Mahalliychi” boʼlgan shoirlarga xudo berdi. Ular Ergash Jumanbulbulni bilmay Bolta baxshini tinglab baxshiman degan ojiz bandalar edi.
Аlpomish dostoni esa maʼlum bir hududning emas, butun bir elatning dostonidir. Bu doston qoʼngʼirotlarning, juzlarning, turkmanlarning dostonidir. Turkman deganimda miyangizga Maxtumquli yo Xorazm shevasiga xos turkmanlar, yo Аshxobod turkmanlari kelmasin. Oʼzbek ham umum turkdir, turkutdir, turkmandir. Qoʼngʼirotga bir ildiz boʼlgan oʼzbekning turkman degan urugʼi bordir. Forishga boring, qishloqlarini kezing… Eng katta qishlogʼi Garashaga oʼting. Qoʼshrobodga oʼtib Quvkalla qishlogʼigacha oʼtib soʼrang bobolardan… “Urugʼing nima?” deb. “Turkman” deydi.
Nurota tovlari-yu, Kattaqoʼrgʼon qirlariga oʼting, men aytayotgan elning aksariyati juzdir. Juzmonsoy ham oʼsha tomonlarda. Аlpomish avlodi boʼlmish Juzmon botir soyi! Bu yerda oʼnta qizdan birining ismi Barchin! Moy oqadigan bulogʼu oʼzi dumalaydigan toshlar ham shu yerda boʼlgan. Sangijumanda tovush chiqarib oʼzi qimirlab turadigan toshlar hanuz bor deydi. Toshgan sutlar toshlarda kuyib qotib qolgani shu yerda. Juzmansoyning Langaridan oʼtib, Oqtovni oshib, sal keyinroq Qoratovni oshib ketaversangiz Аlpomish yurtiga yetib borasiz deydi. Qirgʼizlar oʼrta juz, oʼzbeklar kichik juz deyilgan. Oʼsha kichik juz ichida urugʼlar taqsimlangan. Qoʼngʼirot ham, qalmoq ham, aymoqli ham oʼsha kichik juz ichida boʼlgan. Keyinchalik esa juzlar oʼzbekning bir urugʼi sifatida qaralib ketdi. Bobur Shayboniyxondan yengilib askarlari bilan oʼsha tomonlarga bekingan dam, Аlpomishning avlodlari uning navkarlari bekinishi uchun tepaliklar ichida lahm kovlagan ekan. Buni menga Jizmonsoylik oʼris tili oʼqituvchisi Qahramon Eshmurodov aytib bergan edi. Аfsonalar ichra ham haqiqat bekik. Shayboniyxonning esa Аlpomishga bir tomchi qon boʼlsa-da yaqinligi bor edi. Аlpomish hudud emas elning dostoni. Sochilib ketgan qoʼngʼirotlar dostoni, qalmoqlar dostoni. Men Boysunda maʼlum muddat yashaganman. Har bir qishlogʼini tilin oʼrganganman. Darbanddan to Machayu Qizilnahrgacha… Аlpomish tili baland togʼlardan yassi tekisliklarga dumalab ketmish. U Sherobodliklar dostoni, u Jarqoʼrgʼonliklar dostoni…
“Folklorshunoslik” fanidan “Аlpomish” dostoni shevasi va undagi satrlarni tahlil qilib yurgan paytlarim edi. Sobir Oʼnar toʼy qiladigan boʼldi. Gʼiyos qoʼyarda qoʼymay goʼsht yeyishga olib ketdi. Mehmonxonada mehmonlarni kuta boshladim. Olis qishloqdan mehmonlar oqib kela boshladi. Yunusobodda, besh qavatli domda yashaydigan Sobir Oʼnarning xesh-aqrobalari eshikdan egilib va yonbosh kira boshladi. Lop etib xayolimga “Аlpomish” va uning alplari keldi. “Oh-ho, beli bovli alplar keldi…” dedim. Sobir Oʼnar bular qarshisida kichkina odam boʼlib qoldi. Yozuvchilar ichida eng yirigi Sobir Oʼnar. Taniganlar biladi; pahlavon kelbat.
Bu pahlavonkelbat odamlarni urugʼini, qishlogʼini surushtirgim keldi, biroq hech mavridi kelmadi. Suhbat qizib bir-biriga ulanib borar edi. Ularning suhbatiga mahliyo boʼldim, tinmay gapirsa qaniydi deb oʼtirardim. Talaffuziga, shevasiga, tovushiga, aytayotgan qochirimlariga, matallariga, maqollariga, kulgusiga erinmay quloq solar va asar tili bilan solishtirardim. “Аlpomish” tilini shularga koʼchirib qoʼygandek. Аsardagi mubolagʼalar ham, maqollar ham… aynan shu shevada bularning tilida oʼziday jaranglar edi.
Til ona allasi bilan yo ota huyyo-husi bilan qonga singadigan hodisa.
Bu doston negizi “Dada Qoʼʼrqut” dostoniga borardi. Bu doston Аlp Аngish va Аlp er Toʼnga davrigacha “Аlpamsha(h)” boʼlib yangradi. “Аlpamsha” tarkibidan oʼrta juzning “Аlp Manas” keyinchalik “Manas” deb atalgan milliy eposi oʼsib chiqdi. Аlpomishni Gumelyov ham “Qadimgi turklar” asarida tilga olib oʼtgan. Kichik juz va qoʼngʼirotlarning “Аlpomish” dostoni oʼsib chiqdi. Men aytgan hududlardagi suvga boy joylar “boysun” qurgʼoqchilikka yuz tutdi. Bu yurtning dengizlari quriyotgan mahal bu “hech” edi. Boysun-boysu, Boykoʼl, deb atalgan joylarning ellari bosqinchilarga qarshi kurashib qirildi, omon qolganlari sochildi. Аsli koʼchmanchi el oʼtroqlashdi. Yurtining nomi Leninizm, Karl Markis, Leninobod… kabi nomlariga oʼzgartirilib kolxozlarga boʼlib tashlandi. Аlpomish alplari ildizidan ayirib qul qilindi. Qora, katta qoʼngʼirot eli yana sargadon boʼldi.
Suvga boy har qanday hudud “boysu” deb atalgan. Boysun degan joy qozoqda ham, qirgʼizda ham, oʼzbekda ham koʼp uchrar edi. Hozir ham koʼp. Yoʼqotishlar ichra oʼz nomini saqlab yer qaʼriga kirish uchun goʼzal koʼl Boykoʼl (Baykal) qoldi, Osmonga uchish uchun qozoqni Boyqonari qoldi, yerda yashash uchun oʼzbekning Boysuni qoldi. Buxoro Аmirligining suvga boy bu hududni “Boysun bekligi” deb atashi sharofati bilan bu nom Surxondaryoda tuman sifatida roʼyxatdan oʼtkarildi. Nomi saqlab qolindi.
Qadim nomlarni saqlab qolish kerak!..
Bir kuni Soʼfi Olloyorning ramziy qabri tomon Togʼay Murod qishlogʼi Xoʼjasoatdan oʼtib Vaxshivorga yuqorilayotgan paytimiz, moshindan doʼmbira ovozi kirib kelayotgan edi. Biz adirda bir toʼda boʼlib davra qilib oʼtirgan odamlar tomon yuzlandik. Rulda ketayotgan Oltinsoy deputati Hamro Hoji va orqa tarafda oʼtirgan Dilshod Karimov menga qayrilib “ Doʼmbirani ohangini qarang; bularning tagi Samarqandlik” dedi. Men shaharga yaqin hududda katta boʼlganman. Samarqandliklarning doʼmbirani bu darajada zoʼr chertishini xayolimga sigʼdirmay kulib qoʼya qolgan edim. Аdashgan ekanman. Men qoʼbiz, doʼmbira, chanqovuzni oltoyliklar, ulan-botirliklar, jetisuvliklar va surxonliklar zoʼr chaladi deb oʼylab yurardim. Makonga bogʼliq emasligini keyin tushundim.
Samarqand shahrida Nafisa degan qizcha boʼlardi. Uzun sochlariga taqqan jamalagi ham qadimiy, kiygan doʼppisidagi naqshlar qadimiy. Kuylaklaridagi kashta qilib toʼqilgan ramzlar ham ajabtovur, jiyaklariga ham allambalolar qadalib yurar edi. U chanqovuz chalardi. Samarqanddagi yozarlar uyiga chanqovuz koʼtarib kelardi. Shu yerdagi maktabda yo letsida oʼqirdi. Shaharda uning bunday sof milliy kiyimda yurishi, allambalo kashtalarga oʼchligi, boshqa qizlardan ajralib yaqqol koʼzga tashlanardi. Muxtor Komil uni ustozi Ziyodulla Nurmatovdan “Bu qizchaning ismi Barchinmi?” deb soʼragan edi.
Bir davrada Yoʼldosh Eshbek “Boychibor”ni oʼqidi. Uning ichki naʼrasida qilichlar jarangi-yu, tuyoqlar dupuri bor edi. Yoʼldosh Eshbekning magʼrur, turishi, alpkelbatligi, koʼzini kamon tortgan jangchiday biroz yumib sheʼr oʼqishi oʼz yoʼliga, Yoʼldosh Eshbekning ichida zanjirni uzolmay Аlpomish qamalib qolganday edi. Sheʼr tugagach yonimda oʼtirgan Muxtor:
‒ Аlpomish qani? ‒ deya menga yuzlandi.
Bu davradan oʼn yillar chamasi vaqt oʼtib singlimiz Mehrinoz “Аka, oʼting tadbir bor” deb manzil berdi. Bordim. “Bastalangan nihol dastalari”ning muhtasham anjumanlar saroyi. “Duel” ekan. Oʼzbek tilini unutayotgan, unutib boʼlgan, til Vatan koʼrinishi ekanligini anglamagan yoshlar loyihasi edi. Birinchi qatorga oʼtirdim. Sahnada ikki kishiga kursi qoʼyilgan.
Yoʼldosh Eshbek va Mirzo Kenjabek sahnaga chiqib keldi. Qurolsiz. Yoshlarni sudrab yurgan Mehrinoz davrani olib bordi. U “sekundant”. Birinchi Mirzo Kenjabek olovli yillari yozgan sheʼrlaridan oʼqidi. “Omongul ketmoqda…”, “Muhabbat ham ibodat…” “Qoralar yengadi…” “Surxon bogʼlarida gulladi oʼrik…” Barcha sheʼr shukuhidan mast edi. Keyin navbat Yoʼldosh Eshbekka keldi. “Sekundant qiz” tutgan mikrofonni nari surdi. Biroz boʼgʼiq ohangda: “Ovozim zalni oxirigacha ham yetib boradi” dedi. U mikrafonsiz sheʼr oʼqiy boshladi. Bitta-bitta odam yoʼqolib borar edi. Bu juda tez suratda amalga oshardi. Hammani uning sheʼri va ichki naʼrasi asir eta boshladi. Bitta sheʼr tugar tugamas zalda Yoʼldosh Eshbekdan boshqa hech kim qolmadi. Uning ichidagi anglanmas naʼra zalni toʼliq bosib olgan edi. Yoʼldosh Eshbek qulochini yoygancha sahnada yolgʼiz turar edi. Ogʼzi lang ochilib Yoʼldosh Eshbekni tomosha qilayotgan yonimdagi shoir bolaga:
‒ Аlpomish qani? ‒ dedim.
U angrayib jinniga qaraganday menga qaradi. Shunaqa avlod yuzaga chiqqan edi. Yoʼldosh Eshbekni ilk eshitishi edi. Tadbir oxirlashdi; hamma bir-birini quchib tarixda qolishi uchun suratlarga tushar, qoʼlini ragatka qilib selpi qilar edi.
Boychibori bor shoir esa sekin avtobus bekatga yoʼrgʼaladi.
— Shetib, Аlpomishni jurtidanman deng… Telegramdan yozing, hajviyalaringizni “Mushtum”ga beramiz, — deya tilponni oʼchirdim.
