Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институти директори, филология фанлари доктори, профессор, замонавий ўзбек тилшунослигининг йирик вакили Низомиддин Маҳмудов 75 ёшга тўлди. Чин юракдан қутлаймиз!
Низомиддин Маҳмудов 1978-йил “Ўзбек тилида эллипсис” мавзусидаги номзодлик, 1984-йил “Ўзбек тилидаги содда гапларда семантик-синтактик асимметрия” мавзусидаги докторлик диссертасияларини ҳимоя қилган. 1988-йилда профессор унвонига сазовор бўлган.
Олим “Сўзни қайлиқ сайлагандай севиб сайла”, “Тил”, “Ўзимиз ва сўзимиз”, “Маърифат манзиллари” “Тилимизнинг тилла сандиғи”, “Комиллик калити” каби қатор асарлари билан ўзбек тилшунослиги, хусусан, лингвопублицистика, лингвокултурология, социолингвистика йўналишларини янги поғонага олиб чиқди.
Етук тилшунос, шунингдек, “Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси” (ҳаммуаллиф, 1992), “Тил ва маданият” (ҳаммуаллиф, 1992), “Ўзбек тилининг назарий грамматикаси” (ҳаммуаллиф, 1995), “Ўзбек тилидаги содда гапларда семантик-синтактик асимметрия” (1984), “Ўзбек тилида иш юритиш” (1990, 2006, 2010, 2018, 2020, 2025), “Сўз эстетикаси” (ҳаммуаллиф, 1981), “Ўзимиз ва сўзимиз” (1997), “Тил” (1998), “Маърифат манзиллари” (1999), “Ўзбек тилшунослиги тарихи” (ҳаммуаллиф, 2000), “Тилимизнинг тилла сандиғи” (2015) “Ўқитувчи нутқи маданияти (бакалавриат учун дарслик)” (2007, 2009), “Тил тилсими тадқиқи” (2017), “Ўзбек тили пунктуациясининг асосий қоидалари” (ҳаммуаллиф, 2015), “Ўзбек тили меъёрлари. Пунктуация” (ҳаммуаллиф, 2021) каби дарслик, ўқув қўлланма, монография ва рисолалар муаллифидир. Унинг “Маданий-оқартув ходимлари учун қисқача изоҳли луғат” (ҳаммуаллиф, 1983), “Ёзув тарихидан қисқача луғат-маълумотнома” (1990), “Маданий-маърифий ишлар русча-ўзбекча атамалар луғати” (ҳаммуаллиф, 1990), “Ўзбек тилини ўрганамиз” расмли луғати (ҳаммуаллиф, 1991), “Комиллик калити. Маънавиятдан ўзбекча-русча-инглизча луғат” (ҳаммуаллиф, 1999, 2006) “Ўзбек тили ўхшатишларининг изоҳли луғати” (ҳаммуаллиф, 2013), “Сўз маъно тараққиётида зиддият. Ўзбек тили энантиосемик сўзларининг изоҳли луғати” (ҳаммуаллиф, 2014), “Юридик терминларнинг русча-ўзбекча луғати” (ҳаммуаллиф, 2021), “Сўз сандиқчаси: Ўзбек тилининг изоҳли луғатчаси” (2021) сингари луғатлари маданий-марифий ва ўқув жараёнларида муносиб ўринга эга бўлди.
Олим тил таълими ҳақидаги қарашларини мактаб дарсликларига сингдириш мақсадида мактаб таълими билан яқин ҳамкорлик ўрнатди ва 5-, 6-, 7- 8-, 9-, 10-, 11-синфлар учун она тили дарсликларига муаллифлик қилди. Мазкур дарсликлар она тили таълимида муҳим аҳамият касб этди.
Устоз олимга узоқ умр, сиҳат-саломатлик, илмий-ижодий ишларида зафарлар тилаймиз.
ЗАРИФ СЎЗ ЗИЁРАТИ
Мақсуд Асадов
ЎзР ФА Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институти директор ўринбосари, филология фанлари доктори, профессор
Замонавий ўзбек тилшунослигининг йирик вакили, филология фанлари доктори, профессор Низомиддин Маҳмудовнинг “Зариф сўз зиёрати” номли янги китоби чоп этилди. Синчи олимнинг илмий ва ҳаётий мушоҳадаларидан юзага келган қуйма, оҳорли, залвари баланд қарашларидан иборат мазкур китобни ҳалқимиз, айниқса, ижодкор зиёлилар, тилшунослар, талаба-ёшлар катта хайрихоҳлик билан кўтаринки руҳда кутиб олди.
Бугунги кунда ушбу тўплам қўлма-қўл ўқилмоқда. Бу бежиз эмас, албатта. Илмий фаолияти давомида 50 дан ортиқ монография, дарслик, рисола, ўқув қўлланма ва луғатлар нашр эттирган. 1000 га яқин илмий, илмий-оммабоп ва публицистик мақолалар эълон қилган олимнинг нафақат юртимизда, балки хорижда ҳам обрў-эътибори баланд. Илмий ишланмалари АҚШ, Хитой, Россия, Ҳиндистон, Туркия, Озарбайжон каби қатор мамлакатларда босилиб чиққан ва халқаро майдонда эътироф топган.
“Зариф сўз зиёрати” китобида муҳтарам олимимизнинг қарийб эллик йиллик илмий-адабий фаолиятига доир тагига чизиб ўқиладиган тоза фикрлар, қитобу мақолаларининг қаймоғи жамланган. Уни ўқир экансиз, беихтиёр она тилимиз жозибаси, сўз қудрати, миллат маърифати ҳақида мушоҳадага бериласиз.
Халқ бирлиги тимсоли
Буюк шоир ва мутафаккир Алишер Навоий сўзга таъриф бериб, шундай ёзади:
Маъдани инсон гавҳари сўз дурур,
Гулшани одам самари сўз дурур.
Сўз – тафаккур қудрати, инсоний камолот мезони. Миллатни миллат, халқни халқ ўлароқ тасаввур этиш, унинг асрлар оша яшаб келаётган абадий анъаналари, ўзига хос руҳиятини; тарихи, шаклланиш омиллари, жаҳон цивилизацияси тараққиётидаги ёрқин ўрнини билиш учун ҳам, энг аввало, тилига эътибор бериш лозим. Чунки тил – миллий қадриятлар шукуҳини ўзида жамулжам этган битмас-туганмас маънавий хазина; ўзлик иморатининг пойдевори, тириклик таянчи, миллат мавжудлигининг беқиёс тимсолидир.
Шубҳасиз, тил – мураккаб ҳодиса. Тил тарихи бу – миллат тарихи. Унинг замирида аждодларининг некбин қарашларидан улгу олиб, метин қудратини дунё тамаддуни саҳнида кўз-кўз этган мағрур ва ўктам авлодларнинг улуғвор табиати бор бўй-басти билан намоён бўлади. Тил тадқиқотчиси эса тилнинг мунтазам соқчисидир. Ватан чегарасида кечаю кундуз уйғоқ ва шай турган жасур посбон мисол у ҳам ҳамиша, ҳар лаҳза сергак ва ҳушёр бўлмоғи шарт. “Тил соқчиси”нинг иши хийла қийинроқ ҳам: бугунги шиддатли глобаллашув замонида бир қатор: сиёсий, ижтимоий, иқтисодий, маданий соҳаларда давлатлараро интеграциялашув жараёнларининг чуқурлашиб бориши фонида тилнинг луғат бойлиги турли-туман янги сўзларни қабул қилишга ҳар қачонгидан-да кўпроқ мойиллик сезиши табиий. Бу эса тилнинг миллий ва безавол қиёфаси, мукаммал ва мустаҳкам софлигини тўла-тўкис муҳофаза этиш вазифасини янада мураккаблаштиради. Шунга қарамай, “она тилини бошқа тилларнинг тазйиқидан, сўз босқинидан асрамоқ керак, қўримоқ зарур” (“Зариф сўз зиёрати”.
Аслида, дунё тиллари бир-бири билан доимий алоқадорликда, ўзаро таъсир натижасида ривож топади. Уларни мутлақ айро бир тарзда тасаввур қилиш, бирини иккинчисига буткул “бегона” қилиб кўрсатишга уриниш ҳам беҳуда ва бефойдадир. Олим бу ҳақда аниқ бир хулосага келган: “Ер юзидаги тиллар орасида биронта ҳам мутлақо соф тил йўқ. Ҳамма замонларда бир тилдан бошқасига, кўпдир-камдир, сўз ўтиб турган, бир тил бошқасига у ёки бу даражада таъсир қилган”. Фақат ҳар бир тил кўп минг йиллик тараққиёти давомида аниқ ва қатъий қонуниятларига эга бўлиб, халқ ва миллат руҳини ўзида акс эттиришини эътибордан соқит қилмаслик лозим.
Шу маънода, ўзбек тилининг чексиз имкониятлари, битмас-туганмас ва хилма-хил сўз хазинасига эътибор қаратмай, ўзга тилларнинг сеҳру жозибасига кўр-кўрона маҳлиёлик туйғуси ила боқиш ҳам миллатнинг қадр-қиммати, ҳамияти ва ориятига бўлган нописандлик, ҳурматсизликдан бошқа нарса эмас. Тилга хиёнат – элга, юртга хиёнат демак. Аниқроғи, “ўз она тилини мукаммал билган, бу тилдаги тафаккур тарзи турғунлашган, бу тил оҳангларидан узун ҳузур туя биладиган одамгина бошқа тилни қулай ўрганади ва айни пайтда бошқа тилининг ва, демакки, бегона маданияту менталитетнинг қулига айланмайди” (“Зариф сўз зиёрати”).
Мазкур китоб мутолааси кўнгилда ана шундай ёниқ, фараҳли ўйлар уйғотади. Ўқувчини тил ва шахс, тил ва миллат, тил ва борлиқ, тил ва инсон камолоти хусусида атрофлича мулоҳаза юритишга ундайди.
Миллат ғурури рамзи
Юртимизда, айниқса, маънавий-маърифий жабҳада амалга оширилаётган мисли кўрилмаган янгиланишлар инсон манфаатлари, хусусан, ёш авлоднинг ахлоқий баркамоллигига йўналтирилган. Она тили маърифати эса бу йўлда йўлчи юлдуз мисоли олис манзилларни кўрсатиб, нурлантириб туради. Шундай экан, давлатимиз раҳбари ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимда таъкидлаганидек, “Ҳар биримиз давлат тилига бўлган эътиборни мустақилликка бўлган эътибор деб, давлат тилига эҳтиром ва садоқатни, она ватанга эҳтиром ва садоқат деб билишимиз, шундай қарашни ҳаётимиз қоидасига айлантиришимиз керак”. Чунки тилга садоқат бу – она тупроққа, шу азиз заминга, ота-она, ёр-биродар, яқинларга садоқат, боболару момоларимиз руҳи олдидаги ўлмас бурч ва масъулиятдир.
Тил – кўнгилга қанот берувчи азалий ва адабий неъмат. У эрк ва эрксеварлик маёғи. Ўтган асрнинг бошларида жадид боболаримизни ҳуррият эпкинлари сари бошлаган мардона туйғу ҳам она тилимизга бўлган чексиз муҳаббат ҳисси эди. Тилнинг софлиги, аслияти, қадр-қимматини сақлаб қолиш йўлида жонкуяр ва жонфидо жадидларимиз амалга оширган оламшумул ишлар барчамизга маълум. Мамлакатимиз раҳбари айтганидек, “Жадидлар ғояси – Янги Ўзбекистон стратегияси билан ҳар томонлама уйғун ва ҳамоҳанг”. Бугун мамлакатимизда тилга, у билан боғлиқ ижобий ислоҳотларга айрича эътибор берилаётгани бу фикрларни далиллайди.
“Зариф сўз зиёрати” ҳам ана шу некбин қарашлардан, тилимизга бўлган улкан эътибордан илҳомланиб яратилган. Китоб ўзбек тилига, унинг ҳаётбахш шукуҳи, бетакрор тароватига ошуфталик кайфияти билан йўғрилган. Унда ватанга содиқлик, юртга фидойилик, эл ва тил тақдирига куюнчаклик руҳи ифода топган. Умуман, “Зариф сўз зиёрати” ўз она тилига соҳибликдан ихтихор туйган самимият соҳибининг ҳаётий иқрорномасидир.
“Она тили битта бўлади”, — деб ёзади олим. Ҳукмнамо оҳангда айтилган ушбу фикр ўзгармас ва чўнг ҳақиқатнинг ўктам овози, десак асло хато бўлмайди. Чунки “ўзбек тилига мунтазам эътибор, чексиз ҳурмат-эҳтиром жонажон Ўзбекистонимизга туганмас ҳурмат ва муҳаббат демакдир” (“Зариф сўз зиёрати”).
Тафаккур таянчи
Тил нутқ воқелигини ифодалаб, тафаккур соҳибининг ахлоқий қиёфаси ҳақида ҳам муайян хулосалар чиқаришга кенг имкон яратади. Тил жонли жараён, у тинимсиз ўзгаришда ва ҳаракатда, қолаверса, ижтимоий ҳаётнинг барча йўналишларида тил инсоннинг маънавий мартабасини белгиловчи бош омилдир. Китобдаги қуйидаги фикрлар буни тасдиқлайди: “Жамиятнинг ҳар бир аъзоси, ҳар қандай мутахассис, замон билан ҳамқадам ҳар қандай кадр, энг аввало, ўз она тилининг садоқатли соҳиби бўлмоғи лозим”.
Тил – дунёни билиш воситасигина эмас, балки инсон ва инсонийликни кашф этиш “калити”. Тил – тафаккур таянчи. Улуғ мутафаккир ва шоир Алишер Навоий тил ва нутқнинг қудратли кучига юксак баҳо бериб, “Инсонни сўз айлади жудо ҳайвондин, Билким, гуҳари шарифроқ, йўқ ондин” деганида нечоғли ҳақли эди. Тўғри, жамият ҳаётида сўз коммуникатив вазифа бажаради, яъни у мулоқот воситасидир. Қолаверса, оддий сўзлашувда сўз ва гап тушунчалари бир қадар нисбий характерга эга: бири иккинчиси билдирган мазмунда ишлатилаверади. Тилшунослик эса сўзшунослик санъатидир. Тилшунос – сўзшунос демак.
Тиббиётда касалликни ташхис қўймасдан даволаб бўлмаганидек, тил илмида ҳам сўзнинг кайфияти – нутқ жараёнидаги марому мақомини тўғри баҳоламасдан туриб, у ёки бу хусусияти ҳақида аниқ тўхтамга келиш қийин.
Сўз сайқали кўнгилга зеб, руҳга чирой бахш этади. Сўз завқига ошуфта бўлмаган, мушоҳада лаззатидан фараҳ туймаган кўнгил юзаки тасаввурлар – қолиплардан ташқарига чиқмаган турғун қоидалар таъсирида қолиб кетаверади. Сўз эса эрк нафаси, ҳуррият нашидасидир. Н.Маҳмудовнинг ёзишича, “Она сўз бағрига бокира гўдакдай бош қўйиб, ҳузунсиз ҳузур ва тугунмас ҳайрат туя олган, бутун вужуди ила она сўз руҳига асир бўла олган кишиларгина ўтмишидан, аждодларидан, Ватанидан фахрлана оладилар”.
Тил ва бадиият
Инсон камолот чўққиларига, энг аввало, тарбия ва таълим билан юксалади. Изланиш ва ҳаракатлар бу йўлда унга қанот бағишлайди. Тарбия ва таълимнинг таянчи эса тилдир. Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, “Дунёдаги қадимий ва бой тиллардан бири бўлган ўзбек тили халқимиз учун миллий ўзлигимиз ва мустақил давлатчилик тимсоли, бебаҳо маънавий бойлик, буюк қадриятдир. Кимда-ким ўзбек тилининг бор латофатини, жозибаси ва таъсир кучини, чексиз имкониятларини ҳис қилмоқчи бўлса, мунис оналаримизнинг аллаларини, минг йиллик достонларимизни, ўлмас мақомларимизни эшитсин, бахши ва ҳофизларимизнинг сеҳрли қўшиқларига қулоқ тутсин”.
Ҳақиқатан, она алласи, боболар ўгити, улуғлар ҳикматини тинглаб, сўз сеҳрига ошуфталикда улғайган авлодни ўткинчи ҳою-ҳаваслар, юзаки истаклар осонгина енга олмайди – улар эътиқодда собитлик, юртга содиқлик, ватанга фидойилик кайфияти билан камол топадилар. Бадиий адабиёт эса кўнгил меҳварига инсонийлик фазилатларини сўз шукуҳи ила муҳрлаш воситасидир. Сўзнинг эстетик таъсир қуввати, ички – тўлқинлантирувчи гармонияси туфайли ижодкорнинг санъаткорлик маҳорати, китобхоннинг бадиий диди кўзга ёрқин ташланади. “Зариф сўз зиёрати”да сўз ва унинг бадиий адабиётдаги мавқеи борасида ҳам қимматли фикрлар баён қилинган. Жумладан, “бадиий сўзнинг мақсади азалдан китобхонни камолот дунёсига даъват этишдан иборат бўлган”, – дейди нуктадон муаллиф.
Сўзнинг жони бор – матннинг “қон гуруҳи”га тушмаса, “хориж”лиги билиниб, бошқа “сафдош”лари билан кайфияти кайфиятига, ранги рангига мос тушмай, тоқатсизланиб – “жони оғриб” тураверади. Шу сабабли “Сўзчи ҳолин боқма, боқ сўз ҳолини…”, дейди буюк сўз санъаткори Алишер Навоий. Сўзчи сўзни сайлаб, саралаб, сайқаллаб ишлатмоғи лозим. Чунки олимимиз айтганидек, “адиб, шоир, журналист маҳоратининг ибтидоси тилни тўғри ва бенуқсон қўллай билиш малакасидан, зийрак сўз сезгисидан ва севгисидан бошланади”. Ёки “бадиий, хусусан, шеърий нутқда ҳар бир сўз бошқа ҳар қандай контекстдагидан салмоқли ва нафисроқ бўлади. Шеъриятда сўзнинг вазифаси ортади, сўз эстетик бутунлик сифатидаги асарнинг узвий қисмига айланади. Шоир ўз ўрнида қўллаган, шеърда муносиб жойини топа олган сўзгина эстетик имкониятини тўлалигича намоён этмоғи мумкин. Ўринсиз қўлланган биргина сўз, ҳатто биргина қўшимча ёки товуш ҳам асарни чиппакка чиқариши тайин”.
Шубҳасиз, бадиий асар тили – ижодкор тили. Адабий матн эса маҳорат майдонидир. Унда ҳар бир жиҳатни: товуш товланишию ҳарф қўлланишигача эътиборда тутиш жоиз. Чунки “ҳақиқий шеърда ҳар бир сўз, қўшимча, тиниш белгиси муайян, мунтазам эстетик қимматга эга”.
Мазкур китоб 15 фаслдан таркиб топган. Ҳар бир фасл олимнинг илмий хулосалари, ҳаётий қарашлари билан уйғунликда ахлоқий қиёфасидаги ўзига хосликларни ҳам ифода этган: “Тил – бемисл ва муҳташам синоат”, “Тил сиёсати ва сиёсат тили”, “Тил таълими оиладан бошланади”, “Сўзга синчилик саодати”, “Жўяли нутқ сирлари”, “Тил ва фазилат илми”, “Сўз ва санъат”, “Тил ва тафаккур”, “Тил таълими ва идроки масалалари”, “Сўз ва бадиият”, “Ёзув – тилнинг либоси”, “Тил таълими ва муаллим”, “Китобхонлик ва нашр маданияти”, “Маърифатнинг ойдин манзиллари”, “Тил ва миллий нигоҳ”. Умуман, “Зариф сўз зиёрати” теран, фалсафий қарашларга бой, миллатсеварлик, ватанпарварлик руҳи билан йўғрилган, ижод завқи ва сўз севгиси борасида жўшқин, ҳаққоний фикрлар илгари сурилган ўзига хос маънавий жамланмадир. Китоб Янги Ўзбекистонда камол топаётган ёш авлодни она-Ватанга, она тилимизга муҳаббат руҳида тарбиялашда, уларга сўз маърифатини чуқурроқ англатишда муҳим аҳамият касб этади.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti direktori, filologiya fanlari doktori, professor, zamonaviy o‘zbek tilshunosligining yirik vakili Nizomiddin Mahmudov 75 yoshga to‘ldi.
Nizomiddin Mahmudov 1978-yil “O‘zbek tilida ellipsis” mavzusidagi nomzodlik, 1984-yil “O‘zbek tilidagi sodda gaplarda semantik-sintaktik asimmetriya” mavzusidagi doktorlik dissertasiyalarini himoya qilgan. 1988-yilda professor unvoniga sazovor bo‘lgan.
Olim “So‘zni qayliq saylaganday sevib sayla”, “Til”, “O‘zimiz va so‘zimiz”, “Ma’rifat manzillari” “Tilimizning tilla sandig‘i”, “Komillik kaliti” kabi qator asarlari bilan o‘zbek tilshunosligi, xususan, lingvopublitsistika, lingvokulturologiya, sotsiolingvistika yo‘nalishlarini yangi pog‘onaga olib chiqdi.
Yetuk tilshunos, shuningdek, “O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi” (hammuallif, 1992), “Til va madaniyat” (hammuallif, 1992), “O‘zbek tilining nazariy grammatikasi” (hammuallif, 1995), “O‘zbek tilidagi sodda gaplarda semantik-sintaktik asimmetriya” (1984), “O‘zbek tilida ish yuritish” (1990, 2006, 2010, 2018, 2020, 2025), “So‘z estetikasi” (hammuallif, 1981), “O‘zimiz va so‘zimiz” (1997), “Til” (1998), “Ma’rifat manzillari” (1999), “O‘zbek tilshunosligi tarixi” (hammuallif, 2000), “Tilimizning tilla sandig‘i” (2015) “O‘qituvchi nutqi madaniyati (bakalavriat uchun darslik)” (2007, 2009), “Til tilsimi tadqiqi” (2017), “O‘zbek tili punktuatsiyasining asosiy qoidalari” (hammuallif, 2015), “O‘zbek tili me’yorlari. Punktuatsiya” (hammuallif, 2021) kabi darslik, o‘quv qo‘llanma, monografiya va risolalar muallifidir. Uning “Madaniy-oqartuv xodimlari uchun qisqacha izohli lug‘at” (hammuallif, 1983), “Yozuv tarixidan qisqacha lug‘at-ma’lumotnoma” (1990), “Madaniy-ma’rifiy ishlar ruscha-o‘zbekcha atamalar lug‘ati” (hammuallif, 1990), “O‘zbek tilini o‘rganamiz” rasmli lug‘ati (hammuallif, 1991), “Komillik kaliti. Ma’naviyatdan o‘zbekcha-ruscha-inglizcha lug‘at” (hammuallif, 1999, 2006) “O‘zbek tili o‘xshatishlarining izohli lug‘ati” (hammuallif, 2013), “So‘z ma’no taraqqiyotida ziddiyat. O‘zbek tili enantiosemik so‘zlarining izohli lug‘ati” (hammuallif, 2014), “Yuridik terminlarning ruscha-o‘zbekcha lug‘ati” (hammuallif, 2021), “So‘z sandiqchasi: O‘zbek tilining izohli lug‘atchasi” (2021) singari lug‘atlari madaniy-marifiy va o‘quv jarayonlarida munosib o‘ringa ega bo‘ldi.
Olim til ta’limi haqidagi qarashlarini maktab darsliklariga singdirish maqsadida maktab ta’limi bilan yaqin hamkorlik o‘rnatdi va 5-, 6-, 7- 8-, 9-, 10-, 11-sinflar uchun ona tili darsliklariga mualliflik qildi. Mazkur darsliklar ona tili ta’limida muhim ahamiyat kasb etdi.
Ustoz olimga uzoq umr, sihat-salomatlik, ilmiy-ijodiy ishlarida zafarlar tilaymiz.
ZARIF SO‘Z ZIYORATI
Maqsud Asadov
O‘zR FA O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti direktor o‘rinbosari, filologiya fanlari doktori, professor
Zamonaviy o‘zbek tilshunosligining yirik vakili, filologiya fanlari doktori, professor Nizomiddin Mahmudovning “Zarif so‘z ziyorati” nomli yangi kitobi chop etildi. Sinchi olimning ilmiy va hayotiy mushohadalaridan yuzaga kelgan quyma, ohorli, zalvari baland qarashlaridan iborat mazkur kitobni halqimiz, ayniqsa, ijodkor ziyolilar, tilshunoslar, talaba-yoshlar katta xayrixohlik bilan ko‘tarinki ruhda kutib oldi.
Bugungi kunda ushbu to‘plam qo‘lma-qo‘l o‘qilmoqda. Bu bejiz emas, albatta. Ilmiy faoliyati davomida 50 dan ortiq monografiya, darslik, risola, o‘quv qo‘llanma va lug‘atlar nashr ettirgan. 1000 ga yaqin ilmiy, ilmiy-ommabop va publitsistik maqolalar e’lon qilgan olimning nafaqat yurtimizda, balki xorijda ham obro‘-e’tibori baland. Ilmiy ishlanmalari AQSH, Xitoy, Rossiya, Hindiston, Turkiya, Ozarbayjon kabi qator mamlakatlarda bosilib chiqqan va xalqaro maydonda e’tirof topgan.
“Zarif so‘z ziyorati” kitobida muhtaram olimimizning qariyb ellik yillik ilmiy-adabiy faoliyatiga doir tagiga chizib o‘qiladigan toza fikrlar, qitobu maqolalarining qaymog‘i jamlangan. Uni o‘qir ekansiz, beixtiyor ona tilimiz jozibasi, so‘z qudrati, millat ma’rifati haqida mushohadaga berilasiz.
Xalq birligi timsoli
Buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy so‘zga ta’rif berib, shunday yozadi:
Ma’dani inson gavhari so‘z durur,
Gulshani odam samari so‘z durur.
So‘z – tafakkur qudrati, insoniy kamolot mezoni. Millatni millat, xalqni xalq o‘laroq tasavvur etish, uning asrlar osha yashab kelayotgan abadiy an’analari, o‘ziga xos ruhiyatini; tarixi, shakllanish omillari, jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotidagi yorqin o‘rnini bilish uchun ham, eng avvalo, tiliga e’tibor berish lozim. Chunki til – milliy qadriyatlar shukuhini o‘zida jamuljam etgan bitmas-tuganmas ma’naviy xazina; o‘zlik imoratining poydevori, tiriklik tayanchi, millat mavjudligining beqiyos timsolidir.
Shubhasiz, til – murakkab hodisa. Til tarixi bu – millat tarixi. Uning zamirida ajdodlarining nekbin qarashlaridan ulgu olib, metin qudratini dunyo tamadduni sahnida ko‘z-ko‘z etgan mag‘rur va o‘ktam avlodlarning ulug‘vor tabiati bor bo‘y-basti bilan namoyon bo‘ladi. Til tadqiqotchisi esa tilning muntazam soqchisidir. Vatan chegarasida kechayu kunduz uyg‘oq va shay turgan jasur posbon misol u ham hamisha, har lahza sergak va hushyor bo‘lmog‘i shart. “Til soqchisi”ning ishi xiyla qiyinroq ham: bugungi shiddatli globallashuv zamonida bir qator: siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy sohalarda davlatlararo integratsiyalashuv jarayonlarining chuqurlashib borishi fonida tilning lug‘at boyligi turli-tuman yangi so‘zlarni qabul qilishga har qachongidan-da ko‘proq moyillik sezishi tabiiy. Bu esa tilning milliy va bezavol qiyofasi, mukammal va mustahkam sofligini to‘la-to‘kis muhofaza etish vazifasini yanada murakkablashtiradi. Shunga qaramay, “ona tilini boshqa tillarning tazyiqidan, so‘z bosqinidan asramoq kerak, qo‘rimoq zarur” (“Zarif so‘z ziyorati”.
Aslida, dunyo tillari bir-biri bilan doimiy aloqadorlikda, o‘zaro ta’sir natijasida rivoj topadi. Ularni mutlaq ayro bir tarzda tasavvur qilish, birini ikkinchisiga butkul “begona” qilib ko‘rsatishga urinish ham behuda va befoydadir. Olim bu haqda aniq bir xulosaga kelgan: “Yer yuzidagi tillar orasida bironta ham mutlaqo sof til yo‘q. Hamma zamonlarda bir tildan boshqasiga, ko‘pdir-kamdir, so‘z o‘tib turgan, bir til boshqasiga u yoki bu darajada ta’sir qilgan”. Faqat har bir til ko‘p ming yillik taraqqiyoti davomida aniq va qat’iy qonuniyatlariga ega bo‘lib, xalq va millat ruhini o‘zida aks ettirishini e’tibordan soqit qilmaslik lozim.
Shu ma’noda, o‘zbek tilining cheksiz imkoniyatlari, bitmas-tuganmas va xilma-xil so‘z xazinasiga e’tibor qaratmay, o‘zga tillarning sehru jozibasiga ko‘r-ko‘rona mahliyolik tuyg‘usi ila boqish ham millatning qadr-qimmati, hamiyati va oriyatiga bo‘lgan nopisandlik, hurmatsizlikdan boshqa narsa emas. Tilga xiyonat – elga, yurtga xiyonat demak. Aniqrog‘i, “o‘z ona tilini mukammal bilgan, bu tildagi tafakkur tarzi turg‘unlashgan, bu til ohanglaridan uzun huzur tuya biladigan odamgina boshqa tilni qulay o‘rganadi va ayni paytda boshqa tilining va, demakki, begona madaniyatu mentalitetning quliga aylanmaydi” (“Zarif so‘z ziyorati”).
Mazkur kitob mutolaasi ko‘ngilda ana shunday yoniq, farahli o‘ylar uyg‘otadi. O‘quvchini til va shaxs, til va millat, til va borliq, til va inson kamoloti xususida atroflicha mulohaza yuritishga undaydi.
Millat g‘ururi ramzi
Yurtimizda, ayniqsa, ma’naviy-ma’rifiy jabhada amalga oshirilayotgan misli ko‘rilmagan yangilanishlar inson manfaatlari, xususan, yosh avlodning axloqiy barkamolligiga yo‘naltirilgan. Ona tili ma’rifati esa bu yo‘lda yo‘lchi yulduz misoli olis manzillarni ko‘rsatib, nurlantirib turadi. Shunday ekan, davlatimiz rahbari o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining o‘ttiz yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda ta’kidlaganidek, “Har birimiz davlat tiliga bo‘lgan e’tiborni mustaqillikka bo‘lgan e’tibor deb, davlat tiliga ehtirom va sadoqatni, ona vatanga ehtirom va sadoqat deb bilishimiz, shunday qarashni hayotimiz qoidasiga aylantirishimiz kerak”. Chunki tilga sadoqat bu – ona tuproqqa, shu aziz zaminga, ota-ona, yor-birodar, yaqinlarga sadoqat, bobolaru momolarimiz ruhi oldidagi o‘lmas burch va mas’uliyatdir.
Til – ko‘ngilga qanot beruvchi azaliy va adabiy ne’mat. U erk va erksevarlik mayog‘i. O‘tgan asrning boshlarida jadid bobolarimizni hurriyat epkinlari sari boshlagan mardona tuyg‘u ham ona tilimizga bo‘lgan cheksiz muhabbat hissi edi. Tilning sofligi, asliyati, qadr-qimmatini saqlab qolish yo‘lida jonkuyar va jonfido jadidlarimiz amalga oshirgan olamshumul ishlar barchamizga ma’lum. Mamlakatimiz rahbari aytganidek, “Jadidlar g‘oyasi – Yangi O‘zbekiston strategiyasi bilan har tomonlama uyg‘un va hamohang”. Bugun mamlakatimizda tilga, u bilan bog‘liq ijobiy islohotlarga ayricha e’tibor berilayotgani bu fikrlarni dalillaydi.
“Zarif so‘z ziyorati” ham ana shu nekbin qarashlardan, tilimizga bo‘lgan ulkan e’tibordan ilhomlanib yaratilgan. Kitob o‘zbek tiliga, uning hayotbaxsh shukuhi, betakror tarovatiga oshuftalik kayfiyati bilan yo‘g‘rilgan. Unda vatanga sodiqlik, yurtga fidoyilik, el va til taqdiriga kuyunchaklik ruhi ifoda topgan. Umuman, “Zarif so‘z ziyorati” o‘z ona tiliga sohiblikdan ixtixor tuygan samimiyat sohibining hayotiy iqrornomasidir.
“Ona tili bitta bo‘ladi”, — deb yozadi olim. Hukmnamo ohangda aytilgan ushbu fikr o‘zgarmas va cho‘ng haqiqatning o‘ktam ovozi, desak aslo xato bo‘lmaydi. Chunki “o‘zbek tiliga muntazam e’tibor, cheksiz hurmat-ehtirom jonajon O‘zbekistonimizga tuganmas hurmat va muhabbat demakdir” (“Zarif so‘z ziyorati”).
Tafakkur tayanchi
Til nutq voqeligini ifodalab, tafakkur sohibining axloqiy qiyofasi haqida ham muayyan xulosalar chiqarishga keng imkon yaratadi. Til jonli jarayon, u tinimsiz o‘zgarishda va harakatda, qolaversa, ijtimoiy hayotning barcha yo‘nalishlarida til insonning ma’naviy martabasini belgilovchi bosh omildir. Kitobdagi quyidagi fikrlar buni tasdiqlaydi: “Jamiyatning har bir a’zosi, har qanday mutaxassis, zamon bilan hamqadam har qanday kadr, eng avvalo, o‘z ona tilining sadoqatli sohibi bo‘lmog‘i lozim”.
Til – dunyoni bilish vositasigina emas, balki inson va insoniylikni kashf etish “kaliti”. Til – tafakkur tayanchi. Ulug‘ mutafakkir va shoir Alisher Navoiy til va nutqning qudratli kuchiga yuksak baho berib, “Insonni so‘z ayladi judo hayvondin, Bilkim, guhari sharifroq, yo‘q ondin” deganida nechog‘li haqli edi. To‘g‘ri, jamiyat hayotida so‘z kommunikativ vazifa bajaradi, ya’ni u muloqot vositasidir. Qolaversa, oddiy so‘zlashuvda so‘z va gap tushunchalari bir qadar nisbiy xarakterga ega: biri ikkinchisi bildirgan mazmunda ishlatilaveradi. Tilshunoslik esa so‘zshunoslik san’atidir. Tilshunos – so‘zshunos demak.
Tibbiyotda kasallikni tashxis qo‘ymasdan davolab bo‘lmaganidek, til ilmida ham so‘zning kayfiyati – nutq jarayonidagi maromu maqomini to‘g‘ri baholamasdan turib, u yoki bu xususiyati haqida aniq to‘xtamga kelish qiyin.
So‘z sayqali ko‘ngilga zeb, ruhga chiroy baxsh etadi. So‘z zavqiga oshufta bo‘lmagan, mushohada lazzatidan farah tuymagan ko‘ngil yuzaki tasavvurlar – qoliplardan tashqariga chiqmagan turg‘un qoidalar ta’sirida qolib ketaveradi. So‘z esa erk nafasi, hurriyat nashidasidir. N.Mahmudovning yozishicha, “Ona so‘z bag‘riga bokira go‘dakday bosh qo‘yib, huzunsiz huzur va tugunmas hayrat tuya olgan, butun vujudi ila ona so‘z ruhiga asir bo‘la olgan kishilargina o‘tmishidan, ajdodlaridan, Vatanidan faxrlana oladilar”.
Til va badiiyat
Inson kamolot cho‘qqilariga, eng avvalo, tarbiya va ta’lim bilan yuksaladi. Izlanish va harakatlar bu yo‘lda unga qanot bag‘ishlaydi. Tarbiya va ta’limning tayanchi esa tildir. Davlatimiz rahbari ta’kidlaganidek, “Dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo‘lgan o‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir. Kimda-kim o‘zbek tilining bor latofatini, jozibasi va ta’sir kuchini, cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo‘lsa, munis onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni, o‘lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va hofizlarimizning sehrli qo‘shiqlariga quloq tutsin”.
Haqiqatan, ona allasi, bobolar o‘giti, ulug‘lar hikmatini tinglab, so‘z sehriga oshuftalikda ulg‘aygan avlodni o‘tkinchi hoyu-havaslar, yuzaki istaklar osongina yenga olmaydi – ular e’tiqodda sobitlik, yurtga sodiqlik, vatanga fidoyilik kayfiyati bilan kamol topadilar. Badiiy adabiyot esa ko‘ngil mehvariga insoniylik fazilatlarini so‘z shukuhi ila muhrlash vositasidir. So‘zning estetik ta’sir quvvati, ichki – to‘lqinlantiruvchi garmoniyasi tufayli ijodkorning san’atkorlik mahorati, kitobxonning badiiy didi ko‘zga yorqin tashlanadi. “Zarif so‘z ziyorati”da so‘z va uning badiiy adabiyotdagi mavqei borasida ham qimmatli fikrlar bayon qilingan. Jumladan, “badiiy so‘zning maqsadi azaldan kitobxonni kamolot dunyosiga da’vat etishdan iborat bo‘lgan”, – deydi nuktadon muallif.
So‘zning joni bor – matnning “qon guruhi”ga tushmasa, “xorij”ligi bilinib, boshqa “safdosh”lari bilan kayfiyati kayfiyatiga, rangi rangiga mos tushmay, toqatsizlanib – “joni og‘rib” turaveradi. Shu sababli “So‘zchi holin boqma, boq so‘z holini…”, deydi buyuk so‘z san’atkori Alisher Navoiy. So‘zchi so‘zni saylab, saralab, sayqallab ishlatmog‘i lozim. Chunki olimimiz aytganidek, “adib, shoir, jurnalist mahoratining ibtidosi tilni to‘g‘ri va benuqson qo‘llay bilish malakasidan, ziyrak so‘z sezgisidan va sevgisidan boshlanadi”. Yoki “badiiy, xususan, she’riy nutqda har bir so‘z boshqa har qanday kontekstdagidan salmoqli va nafisroq bo‘ladi. She’riyatda so‘zning vazifasi ortadi, so‘z estetik butunlik sifatidagi asarning uzviy qismiga aylanadi. Shoir o‘z o‘rnida qo‘llagan, she’rda munosib joyini topa olgan so‘zgina estetik imkoniyatini to‘laligicha namoyon etmog‘i mumkin. O‘rinsiz qo‘llangan birgina so‘z, hatto birgina qo‘shimcha yoki tovush ham asarni chippakka chiqarishi tayin”.
Shubhasiz, badiiy asar tili – ijodkor tili. Adabiy matn esa mahorat maydonidir. Unda har bir jihatni: tovush tovlanishiyu harf qo‘llanishigacha e’tiborda tutish joiz. Chunki “haqiqiy she’rda har bir so‘z, qo‘shimcha, tinish belgisi muayyan, muntazam estetik qimmatga ega”.
Mazkur kitob 15 fasldan tarkib topgan. Har bir fasl olimning ilmiy xulosalari, hayotiy qarashlari bilan uyg‘unlikda axloqiy qiyofasidagi o‘ziga xosliklarni ham ifoda etgan: “Til – bemisl va muhtasham sinoat”, “Til siyosati va siyosat tili”, “Til ta’limi oiladan boshlanadi”, “So‘zga sinchilik saodati”, “Jo‘yali nutq sirlari”, “Til va fazilat ilmi”, “So‘z va san’at”, “Til va tafakkur”, “Til ta’limi va idroki masalalari”, “So‘z va badiiyat”, “Yozuv – tilning libosi”, “Til ta’limi va muallim”, “Kitobxonlik va nashr madaniyati”, “Ma’rifatning oydin manzillari”, “Til va milliy nigoh”. Umuman, “Zarif so‘z ziyorati” teran, falsafiy qarashlarga boy, millatsevarlik, vatanparvarlik ruhi bilan yo‘g‘rilgan, ijod zavqi va so‘z sevgisi borasida jo‘shqin, haqqoniy fikrlar ilgari surilgan o‘ziga xos ma’naviy jamlanmadir. Kitob Yangi O‘zbekistonda kamol topayotgan yosh avlodni ona-Vatanga, ona tilimizga muhabbat ruhida tarbiyalashda, ularga so‘z ma’rifatini chuqurroq anglatishda muhim ahamiyat kasb etadi.
