Неча юз йилки, олимлар Бобирнинг ҳаёти ва ижодини ўрганишади. Уни ўрганишни у олим бошлаб берган, бу олим бошлаб берган, дейишади. Бобирнинг ҳаёти ва ижодини ўрганишни ҳеч қайси олим бошлаб бермаган. Бобирнинг ўзи – “Бобирнома” асари орқали бошлаб берган…

ТОЛИБИ ИЛМ КЕРАК
Талант ТОЛЕРАНТ

Ҳар вақтки, кўргайсен менинг сўзимни,
Сўзимни ўқиб, соғингайсен ўзимни…
Бобир.

1

Юз-хотир бир бўлади, икки бўлади, кейин ўлади. Юз-хотир қилмасдан айтар эсам, бугун бир ғалатки… Ҳолати уламо нархи – бир танга, қадри – мис чақа.
Юнон ривоятларида қадим-қадим замонда; милоддан аввалги ўрта асрларда Мемфису Ливия ҳукмдорларгача ўз саройида энг кучли олимлар бўлиши учун қоп-қоп олтин тангалар харж этишган. Бир давлат подшоси иккинчи давлатга элчилар орқали жумбоқлар, масалалар юборган. Иккинчи давлат унинг саволларига жавоб топиш учун олимларга мурожаат қилишган. Тополмаса ушбу давлат хирож тўлаган. Қуллик тамғаси босилган Эзоп ўша замонларнинг гувоҳи. Гарчи у қора қул эса-да, фикри озод, зикри одамлар тилида бўларди. Қадим Римда эса, Римнинг буюклигини шоирлару нотиқлару олимлару саркардаларнинг саводи белгилаган.
Олиму шоиру фозиллар халқлар ўртасида қон тўкилишидан олдин ўртага чиқарди. Халқу ҳукумат уларга ишонарди, улар сўзини босиб ўтмасди. Давлатшоҳ Самарқандийнинг “Тазкират уш-шуаро” асари “иккинчи табақа шоирлар” бобидан бир воқеа: “Султон (Санжар) мазкур йили, Отсизни (Хоразмшоҳ Отсиз) бартараф этиш учун Хоразмга қўшин тортди. Анварий ўша юришда султон (Санжар)га мулозим эди. Ҳазорасп атрофига етишиб, қалъани ўраб олганларидан сўнг, Анварий мана бу рубоийни иншо қилди ва найзага боғлаб қалъага отдилар:

Эй, шоҳ, бор мулки жаҳон – мавжудот сеники,
Ва истиқболи жаҳон – коинот сеники.
Ҳамла қилу сен бу кун Ҳазораспни ол,
Эртага Хоразму юз минг от сеники.

Рашидиддин Ватвот қалъада, Отсизнинг қошида эди, Анварийга жавоб тарзида мана бу байтни ёзди ва уни ҳам (ўққа боғлаб) султон лашкаргоҳига қарата отдилар:

Бўлсанг ҳамки Рустам каби, эй шоҳ паҳлавон,
Ҳазораспдан бир эшак ҳам олмоғинг гумон.

Султон (Санжар) Ватвотдан дарғазаб бўлди ва қасамёд қилдиким: «Агар Ватвот қўлимга тушса, (уни) етти пора қиламан», деб. Рашидиддин Ватвот (илгари) айтган мана бу қасида ҳам султоннинг эсида эди:

Тахти мулкка келди Отсиз – ул ғазабкор найзабоз,
Топди Салжуқ давлатию хонадони инқироз.

Султон кўнглида эски кийна ҳам бор эди. Қамал чўзилиб кетгач, Отсизнинг қаршилик кўрсатгудек имкони қолмади ва тунда қалъани ташлаб қочди. Ҳазорасп қалъаси султон томонидан фатҳ этилди. Ватвот яширинди. Жарчилар ва тафтишчилар уни топиб, султон ҳузурига келтирдилар. Султон уни етти пора қилишни буюрди. Ватвот, султон девонининг муншийси, надимлик мансабига етишган Мунтаҳабиддин Бадиъ котибга мактуб юбориб, ундан ўртада туриб, (султондан) гуноҳини сўраб беришни илтимос қилди. Мунтаҳабиддин султонга арз этди: «Ватвот (канарейка) бир кичик қушки, уни етти пора қилиб бўлмас. Эй, жаҳон султони, буюргилким, уни икки пора қилсин». Султон ханда қилди, бу латиф лутф туфайли Ватвот қонидан кечди ва деди: “Кетаверсин, уни икки қилиб ҳам ўлтирмайлик, унинг бунга ҳам қуввати йўқдир”. (Шундан кейин) Ватвот Термизга кетиб қолди…”
Гоҳи урушни ҳам сулҳни ҳам шоир сўзи белгилайди. Темурий шаҳзодалар замонида байт билмаган мирзо – мирзо саналмаган. Бобир ҳам темурий шаҳзода; шоҳона байтлар билган, шоҳона байтлар битган.

“Ул хатки, анда сени мен ёд этгаймен,
Кўз оқида кошки савод этгаймен,
Кифриклардан анга қалам рост қилиб,
Кўз қаросидин анга мидод этгаймен.”

Неча юз йилки, олимлар Бобирнинг ҳаёти ва ижодини ўрганишади. Уни ўрганишни у олим бошлаб берган, бу олим бошлаб берган, дейишади. Бобирнинг ҳаёти ва ижодини ўрганишни ҳеч қайси олим бошлаб бермаган. Бобирнинг ўзи – “Бобирнома” асари орқали бошлаб берган. У нафақат шоҳона байтлар эгаси, насри ҳам шоҳона.
Дунё адабиётидаги исталган насрий асар билан солиштириб кўрса, бунга амин бўлади киши. Нобелни олган ёзувчилар бўладими, саёҳатнома ёзган ёзувчиларми, тасвирни зўр қўллайди деганими, саргузаштни зўр ёзади деганими, тарихий асарлар бўладими, бефарқ. “Бобирнома” алоҳида, баландда туради. Заҳириддин Муҳаммад Бобир ўзбек насрининг асосчиси. У пири муршиди хўжа Аҳрор Валийнинг “Волидия” асарини туркчага ўгириб, Самарқанд мактаби назаридан ўтиши учун махдуми Аъзам Даҳбедийга юборган эди. Илк шеърлар девонини ҳам Кобулдан Самарқандга юборган эди. Махдуми Аъзам Даҳбедий “Волидия”ни ўқиб чиққач, унга жавобан Бобирга бағишланган “Бобирия” рисоласини ёзиб юборади. “Бобирнома” ёзилишига қандайдир ҳолда туртки бўлган шу асар шарафига бу асарни “Бобирия” деб атаган, дейишади заколар. Кейин “Вақое” деб атади. Кейин “Бобирнома” номи билан атади ва шу ном ила муҳрланди. “Воқеоти Бобир”, “Воқеанома”, “Тузуки Бобирий”, “Табақоти Бобирий”, “Таворихи Бобирий”, “Тарих” деган номлар билан ҳам машҳур бўлган. Айрим олимлар эса “чиғатой” тилида ёзилган деб ёзди. Википидеяга ҳам шундай киритишди. Чиғатой деган тил йўқ. Чиғатой деган исм, чиғатой деган улус бор. Турк тилида ёзилган. Бу асар ҳақли равишда “Бобирия” эди. Бу асар буюк саркарда, арзимаган қўшин билан улкан империя қура олган подшоҳ Мирзо Бобирнинг алоҳида “давлати”. Дунё бўйича энг кўп ўқилган, таржима қилинган, энг кўп тарқалган, энг кўп ўрганилган асарлардан биридир. Бу асар йиллар давомида шоҳлар, шоирлар, саркардалар, котиблар, ҳарбийлар, археологлар, зоологлар, шарқшунослар, антропологлар, ботаниклар, тарихчилар, географлар, таржимашунослар, педогоглар, саёҳатчилар, табиатшунослар, элшунослар, тилшунослар, хариташунослар учун ҳам, оддий китобхонлар учун ҳам энг севимли, энг керакли асарлардан бири. Қўлда қилич ва қалам, бошида тожу Ватан тупроғини оёқ яланг кезган буюк шахс, бу – Бобирдир. Худо ҳам севиб барча неъматларин ундан аямади. Энг баланд қорларни, энг иссиқ ёзларни кўрди. Энг баланд чўққилардан ошди, энг чуқур дарёларда сузди. Энг қудратли шоҳлар билан тўқнашган бўлса, яккама-якка каркидон билан курашга тушди. Унга яна бир бахт инъом этилганди, бу – дардни айта олиш бахти, қоғозга тушира олиш бахти. Дардни қоғозга тушира олиш Парвардигор томонидан унга берилган эди. Бу бахт Бобирга тожу тахт бахтидан кўра шукуҳлироқ эди. 1526 йилда Панипат майдонида Иброҳим Лўдини, 1527 йилда Рано Сангони енгиб, Бобирийлар империясига асос солди. Ватан соғинчи, хотиралари тинчлик бермасди. У Секри шаҳридаги боғнинг ичкари қаъласида “Бобирия”ни ёзишга киришди…
“Бобирнома” ўзбек насрининг барча ёзувчилари сув олиб ичадиган қудуғи, бу қудуқда сув тугамайди. Улуғ ёзувчилар ижодига эътибор берилса, одатда умри охирида ёзган асарлари ўз хотираларига таяниб ёзган асарларидир. Маркеснинг “Маҳзун маъшуқалар ёди”, Абдулла Қаҳҳорнинг “Ўтмишдан эртаклар”, Толстойнинг “Иқрорнома”си Мишел Монтаннинг “Тажриба”сими ва ё исталган хотирага таяниб ёзилгани… Сиз ўшандай қай бир ўқиган асарингизни кўз олдингизга келтиринг. Ёзилган асарлардаги тасвирларга эътибор беринг ва “Бобирнома”даги тасвирлар билан солиштиринг. Бобирнинг инсон тасаввурига сиғдирмас даражада хотира эгаси ва ёзувчи сифатида дунё адабиётининг исталган ёзувчисидан ўта баланд ёзувчи бўлганлигини ҳис қиласиз. Жаҳон адабиётида қисқа гап билан катта маънони ифодалай олишда унга тенг келадигани йўқ. “Ўн бир ёшимдан бери икки рамазон ийдини паёпай бир ерда қилғон эмасман…”. Бутун ҳаётини, умрининг сарсон-саргардонлигини биргина шу жумла ичига сиғдириб кета олган.
“Ўзбек адабиёти” деган сўз бор экан, Бобур ўзбек насрининг мезонини белгилаб туради. Ўлчов “Бобирнома” билан олинади. Ҳумоюнга ёзган мактубидаги мана бу сўзлари барча келгуси адибларга панддир: “Бундин нари бетакаллуф ва равшан ва пок алфоз била бити: ҳам санга ташвиш озроқ бўлур ва ҳам ўқуғучиға”. Бобир ростгўй ёзгувчи. Калладан минора ҳам, яланг қолганини ҳам… не бор эса, рост ёзган. Одамларга яхши кўриниш учун ўз айбин бекитиб ёзмаган. У ясаниб, ўзига оро бериб ёзмаган. Сўзига оро бериб ёзган. “Юрак қони билан ёзилган асар” деган ибора бор адабиётда. Бу иборага хос асар “Бобирнома”дир. У ўз “…ўткан кунларини тамом баён қилган…” Бутун дунё адабиёти тарихида манзара ва инсон портретини Бобирдай чиза олган бирор ёзувчи йўқ. Ҳар бир тасвири қисқа, аниқ ва лўнда. Қуёш чиққанда, тонг пайти қуёш қандай баландикка туришини ҳам аниқ қилиб “бир найза баландликда…” каби тасвир билан кўз олдингизга ҳолатни, манзарани келтириб қўяди. Умаршайх мирзони сизга шундай ўз ҳолида ойнага солиб кўрсатади: “…Паст бўйлуқ, тегирма соқоллиқ, кўба юзлиқ, танбал киши эди. Тўнни бисёр тор кийар эди, андоғким боғ боғлатурда қорнини ичига тортиб боғлатур эди, боғ боғлоғондин сўнг ўзини қўя берса, бисёр бўлур эдиким, боғлари узулур эди. Киймоқда ва емоқда бетакаллуф эди. Дасторни дасторпеч чирмар эди… Покиза эътиқодлиқ киши эди, беш вақт намозни тарк қилмас эди…” Амир Алишернинг нақадар мағрур ва ғурурли инсон бўлганлигини Бобур гўзал ифода билан шундай беради: “…Мирзодин нима олмас, балки йилда мирзоға куллий маблағлар пешкаш қилур эди…”
Навоий шоирлик ғурурини синдирмаган, саройдан илинж, нарса тиламаган. Манфаат истамаган. Буни Бобир теран англаган ҳолда таъриф беради. Табиат манзарасига келадиган эсак, “Вақоеи санаи тисъа ва тисъа миа” (909 й.воқеалари) бобини варақлаб, Кобул тасвирини қайта ўқинг. Сиз Кобулни кўриш учун Кобулга боришингиз шарт бўлмайди. Сўзда шундай тасвирлаб қўйган-ки, сизни етаклаб ўша даврнинг Кобулини тўлиқ айлантириб чиқади. Ҳар бир туманининг ҳар бир дарёсини ҳар бир ирмоғига қўшилиб оқасиз, табиат манзараларию одамларини томоша қиласиз.
Уч қисмга бўлинган, “Бобирнома” жаҳон адабиётининг ноёб дурдонаси, илк насрий мемуарда Осиё ва Ҳиндистонда содир бўлган тарихий-сиёсий воқеалар йилма-йил аниқлик билан баён қилинган. Олимларимиз мансаб учун, машҳурлик учун, илмий унвон учун, маош учун, аниқликни ҳам тадбил қилишга ўтишган. Тадбил, бу – Бобир тилини йўқотиш. Йўқотишга ҳисса қўшиш.
Темурбек тарихнинг олтин зарварақаларига шундай ёздирди: “Бизким, малики Турон, амири Туркистонмиз. Туркларнинг бош бўғини ва энг улуғимиз”. Илдизингни ҳис этиб ўйлаб кўрсанг, салжуқлару дашти қипчоқ ўзбеклари шоху ирмоқларимиздир. Инчинун, Темурбек наслидан Мирзо Бобир ҳам турк. Туркларнинг бош бўғини ва энг улуғларидан. Турклар “о” ҳарфи ўрнига кўпроқ “а” ҳарфин талаффуз этишган. “О” форслар талаффузига кўпроқ ётади. Айрим ҳолда “е” ҳарфи ўрнига “а” ишлатиш салжуқ туркларига хос фақат. Бизда “е” ҳарфи: “йе”, “йи” талаффузи бобомерос, тилдан кетмаяжак. “Эчки”ни ҳам “йички” деб талаффуз қилишган. Инглиз тилидаги “а” ҳарфи, “эе” дифтонги билан ифодаланади. Эски ўзбек ёзувини ўрганаётган пайтим менга “қўлёзмаларда қисқа унлилар ёзилмаган”, деб ўргатишган. Ўзбекхон ҳеч қачон “Ўзбакхон” деб аталмаган. Бизим тилда “бек” деган қадим сўз бор. “Бак” деган қўшимча ҳам, сўз ҳам, сўз ясовчи ҳам, боғловчи ҳам йўқ. “Бек” сўзи араб имлосида “бк” ёзилади. Нима учун Бобир ёзган “.збк” сўзини олимларимиз Бобирномада “ўзбек” эмас, “ўзбак” деб ёзди? (Ваҳоб Раҳмонов тайёрлаган матнда “ўзбак” бўлиб келади) Мантиқ била ўйланса, “Бобирнома”да “ўзбак” эмас, “ўзбек” деб ёзилган. Ваҳоб Раҳмонов эса нафақат “Бобирнома”нинг ўзида, унинг тадбилида ҳам “ўзбак” деб ёзади. “…ўзбаклар юришлари туфайли ҳозирги пайтда бузилиб кетган” (12-бет). “Ўзига бек”, “эркин” маъносини берадиган миллат атамаси қачондан бошлаб “ўзбак” дея ўзбек тилида қўлланила бошланди? Буни ким бошлаб беряпти? Талаффузи “е”га келишмайдиган миллат вакилларини, ёки уларнинг тил қоидаларини тушунса бўлади, ё муаллифнинг ўзи аниқ қилиб ёзган бўлса, тушунса бўлади. Бироқ ўзбек адабий тилидан хабари бор, ўзбекчага тили келишадиган олимларнинг бу ишин қандай тушуниш мумкин?! Ҳиротдаги мажлислардан бирида “ўзбекча” қўшиқ янграйди (205-бет). Бобир “ўзбекча” деб ёзган. Агар Бобир “ўзбак” деб ёзган тақдирда ҳам, тадбил дегани ҳозирги адабий тилга ўгириш экан, бу сўз “ўзбек” деб тадбилда ёзилиши шарт эди. Ўқувчилар онгини ё яхши, ё ёмон шакллантириш олимларга боғлиқ.
“Ўзбек адабиёти” ҳақида сўз бор экан, “Темурбек юртида” Амир Алишербек нафаси билан назм шукуҳи кезаркан, турк насрининг мезонин Бобур белгилайди. “Тенгри таоланинг инояти ила…” “Бобирия”ни маза қилиб, қийналмай ўқийман, тушунаман, англайман. Тилим ғўлдирамайди. Бироқ бугунги замон тили билан ёзилган, менга ҳамнафас яшаётган баъзи адабиётлар, қарорлар, журнал, газеталарни ўқишга қийналаман, гўё бегона лаҳжада сўзлаётганимдек тилим ғўлдирайди… “Бобирнома”ни яна бир қайта ўқиш илинжидами, асарнинг асл тилида қидирдим, тополмадим. Интернетда дуч келмади. Топганларим бўлди, ўнлаб қайта нашрларни кўрдим, интернетда ҳам “Бобирнома” кўп, бироқ у Бобир асари эмас, Бобир тили эмас. Тадбил қилинган, Бобирнинг тилини кесишган. Бобирнинг сўзларини олиб ташлаб, ўз сўзларин уриб тиққан. Тадбил, шарҳ асар билан биргама-бирга, битта китобда чиқиши керак изоҳ билан, асар охирида луғатлари билан…
Булар нима қилган?! Бутун халқни, бутун миллатни, ўқувчиларни, талабаларни “мана бу сўзларни Бобур ёзган” деб тадбил ила алдаб ўтирибди. Тадбилнинг ўзини нашр этган. Сен тарбиялаётган авлод унинг сўзларига тушунмаса, Бобирда не айб. Бобир билан оралиқдаги давр ҳали икки минг, ҳатто минг йил эмас. Ҳали тилимиз тўлиқ бузилиб кетмаган, ҳали элимиз ичида, адабиёт ичида Бобур ишлатган сўзлар яшаб турибди. Бун сўзларни яна яшатиш ўрнига, ўлдириш учун уларга ким ҳуқуқ берди?! Уларнинг касофатига менинг фарзандларим ҳам чаласавод бўлиб тадбил била ўқиши керакми? Сен чаласавод эсанг, фарзандинг чаласавод эса, Бобурнинг ёки бу элнинг айби йўқ. Ҳали бу эл ичида Бобирни тушунадиганлар бор. Ё грамматикасига тушунмадингми? “Султон Абусаид Мирзо тахт олғонда черик тортти… Эсан Буғахонни яхши бости…” Несига тушунмаяпсан? Эга кесими жойида, ўз қадимий тил илдизимизга эга гап қурилиши. Гапиришни илк ўрганган аждодлардан, Ўрхун битикларидан, Қошғарийдан келаётган тоза, тушунарли, туркка хос гап қурилиши. Ҳозирги адабиётимизда “мўдирн” ёзарчи деб аталаётган ёзувчиларимизникига ўхшаб “амриқоча” гап қурилиши эмас. Бобирнома орқали бутун дунё турк тилининг гап қурилиши, тасвири қанақа эканлигидан хабардор бўлган. Асардаги сўзларни ўзгартириш учун сенга ким ҳуқуқ берди?! Сен кимсанки, Бобир ким? Навоиймидинг-ки, Бобурни таҳрир қилиш учун… Тадбил бетма-бет асар ёнида ёзилади. Алоҳида китоб қилиб “Бобурнома” деб номланмайди. Йўқса у таржима дейилади. Ўзбек тилидан ўзбек тилига таржима, таржимон “фалончи писмадончиев” деб ёзиш керак. Болаларга аслини ўқитиш керак, луғат билан ўқитиш керак, Бобирдан узоқлаштиришдан мақсад нима?! Бугунги авлод Бобирдан узоқлашдими, келажак авлодга Бобир бегона бўлади. “Бу беш кунлик ўлар жон учун ёмон от ила келажакка бориб нетарсан?!” Бобир шундай деган… Бобир ёзган сўзни ўчириб, ўрнига бошқа сўз ёзиш учун инсон қай даражада андишасиз бўлиши керак?! Бобур “Тенгри” ё “Тангри” деб ёзган эса, сен уни ўчириб “Худо” деб ёзишингга ким ҳуқуқ берди?!.. Бобурнинг ҳиндча сўзлар ишлатган жойи бор – улар “атама”лар! Йил воқеаларини сарлавҳада арабча номлайди. Бу атай номланган! Ҳарфни араб, лотин, крилл этиб ўзгартириш мумкин, лекин сўзни ўзгартириш асарнинг бадиий қийматига таъсир қилиши ҳақида ўйлаб кўрилганмикан?…
Юқорида айтилганидек, “Бобирнома” сиёсат, давлатчилик, табиат, жамият, тарих, фалсафа, ҳуқуқ, дин, тилшунослик, география, маъданшунослик, тупроқшунослик, гидрология, астрономия, деҳқончилик, боғдорчилик, қушлар, биология, зология ва бошқа фанларга доир илмий асар ҳамдир. Ҳозир давлат ва ҳарбийда ўрисча қўлланаётган сўзларни чин турк атамаси шу асарда бор. Ярим дунё элатлари ва ҳудудлари ҳақида маълумотлар; Мовароуннаҳр, Афғонистон, Хуросон ва Ҳиндистон ўтмиши, даври, халқлари, қабилалари, тили, маданияти, касб, урф-одатлари, расм-русумлари, маросимлари, табақалари тушунарли лафзда. Асарда соф бадиий лавҳалар, жонли тасвирлар, лирик чекинишлар, мақоллар, маталлар, иборалар, киноялар, ҳажв, ибратли ўгитлар, шеърий парчалар ўзига хос мукаммал безак бўлиб турибди.
Бугун болаларимиз тадбилда ўқишни бошласа безаклар йўқола бошлайди, келажакка Бобир тили бегона бўлади. Мактаб ўқувчилари учун тадбил қилиб кутубхоналарга тарқатдик деган тақдирда ҳам, бир томонида асарнинг асл матни бўлиши шарт. Қилинган тадбил, тадбил дейишга яроқсиз. Тошкент шаҳри “Бобирнома”да Тошканд деб зикр этилган. Табдилда замонавий ўзбек мактаб ўқувчилари кўзда тутилган экан Тошкент шаклида ёзилиши керак эди. Ваҳоб Раҳмонов иккала шаклни ҳам аралаш – гоҳ у, гоҳ бу қилиб қўл учида қўллаб кетаверган. Тошканд деб ёзиб бориб, 50-бетда Тошкентга айлантириб қўяди. Термиз шаҳрини ҳам гоҳ Тирмиз ва гоҳ Термиз деб табдилда берилиши мактаб ўқувчиларини чалғитади. Улар иншо ёзганда нима деб қўлласин?! Наманган шаҳри замонавий тилда Намонгон дейилмайди. Қува ҳам илгари Кубо деб аталган, лекин табдилчи бунга эътибор бермаган. Мактаб ўқувчиси “Малим, Кубо қаерда?” деб ўқитувчидан савол сўрайди. Андижондаги Хокон дарвозасини табдилда “Жакан” деб берган “улуғ матншунос”имиз, табдилчимиз араб имлосидаги нуқтани ўқий олмаган.
Идиш қўйилади, сув қуйилади. Қуйи энгани учун сув қуйилади. Тадбилчи Ваҳоб Раҳмонов эса, “сувни қўйиш” учун ариқ бошида кетмон кўтариб турибди. Имом Бухорий абадий қўним топган қишлоқ – Хартан. Аммо бу қишлоқни “Хартанак” деб ўзгартирган (56-бет). Кейинги саҳифада “Ҳиндистонда рожа Бикромажит замонида Малўт мамлакатидан Ужжай ва Дҳар шаҳарларида тузилган”, деган гапда Малўт номли мамлакат қаерда бўлган экан, деб ўйга толасиз. Замонавий ва эски хариталарни қўлга олиб ҳар қанча уринманг, Малўт мамлакатини тополмайсиз. Мана шу жойда тадбилчининг араб алифбосида адашиши аён бўлади. “Бобирнома” даги مالوه сўзини Малўт шаклида келтириши, табдилчининг эски ёзувни ўқишга қийналганидан далолат. Асарнинг Ҳиндистон қисмида ҳам Малўт деган шаҳар номига ҳам дуч келасиз. Панжобдаги бу шаҳар Малўт эмас, Милват. Нотўғри ўқиб, ўқувчилар онгига нотўғри маълумот сингдирилган. Юқоридаги келтирилган Ужжай шаҳри қаер? Бикромажит расадхона қурдирган шаҳар номи Ужжай эмас, Ужжайн.
Табдилнинг 37-бетида “Чаман” деган ой номи келтирилган. Араб алифбосида چکمن тарзида ёзилган жой номидаги коф ҳарфи нега ташлаб кетилган? 88-бетдаги Қалаъи Дабусия 97-бетда Қалаъи Дабусий ёзилган. Араб имлосини тўлиқ ҳижжалай олмаслик табдилчига кўп жойларда панд берган. Тадбилнинг 243-бетида “Чошт довонининг пастига тушиб….”, деган гапда географиядаги яна бир янгиликка дуч келамиз. Покистоннинг шимолида Чошт деган довон бор, деб фикр қилсангиз адашасиз. Чошт жой номи эмас, вақт ўлчов бирлиги эканлигин табдилчи ўйлаб ҳам кўрмаган. 233-бетда “Тўққиз юз ўн бешинчи йил (…) воқеалари” сарлавҳасидаги қавс ичидаги уч нуқта нечанчи йилни ифодалашини ношир ва табдилчилар ўқувчининг ўз ихтиёрига қолдирган. Янада аниқроқ сўзласак, табдилчи “Бобирнома”нинг 2002 йилда ўзи масъул муҳаррир бўлган нашрдаги “Вақоеъи бисту панжум” (йигирма бешинчи йил воқеалари) деган сарлавҳани ўқиб иккиланиб қолган, негаким ўн тўртдан кейин ўн беш келади-ку. Ўн бир йил қаёққа кетган? Ҳозирча йўқолган саҳифалар топилмаган. Табдилчи ҳам ўн тўртдан кейин ўн беш келишини яхши билгани учун шу тартибни келтирган ва ўйланиб қолган, “бисту панжум” бу форсчада йигирма беш дегани, ҳа майли кейин аниқлайман деган ва уч нуқта қўйиб кетган. Агар табдилнинг 2008 йилда нашр этилганини ҳисобга олсак орадан ўн бир йил ўтиб 2019 йилдаги нашрда ҳам бу тузатилмаган, изоҳ ёзилмаган.
Табдилдаги сарлавҳа ўрнидаги йиллар чалкашлиги кўп. 1960 йилда нашр этилган “Бобирнома”, 2002 йилда нашр этилган “Бобурнома” ва куллиётдаги нотўғри рақамлар тузатилмаган. Табдилчи тўғридан-тўғри кўчириб қўя қолган. Бобирнинг Кобулга чиқиб кетиши, яъни китобнинг иккинчи Кобул қисми “тўққиз юз тўққизинчи йил (1504-1504) воқеалари” деган сарлавҳа билан бошланади. Аслида “вақоеъи санайи ашара ва тисъа миа” (арабча бу сўзлар “Тўққиз юз ўн тўртинчи йил воқеалари” деб таржима қиланади) деб берилган. Табдилчининг чалкашишига сабаб ундан олдинги йил воқеалари “Тўққиз юз саккизинчи йил” сарлавҳа остида эди. Тўққиз юз саккиздан сўнг тўққиз юз тўққиз келишини “янгилик ҳисоблаган” табдилчи ўз хатосини ўқувчига тақдим қилади. Кейинги сарлавҳа “Тўққиз юз ўн биринчи йил (1505-1506) воқеалари” деб бошланади. Ўқувчида савол туғилади, тўққиз юз ўнинчи йил воқеалари қани?
Хуросон ҳукмдори Султон Ҳусайн мирзонинг фарзандлари, ҳарам аҳли, сарой амирлари ва шоирларни санаб ўтишда “яна” боғловчи сўзидан сўнг вергул ишлатган.
Яна, бири Фаридун Ҳусайн мирзо эди.
Яна, Ҳайдар мирзо эди.
Яна, Шаҳрибону бегим эди.
Яна, Алишербек Навоий эди.
Яна, Аҳмад Таваккул барлос эди.
Яна, Валибек эди. 179 бетдан 198 бетгача тўқсондан ортиқ шахс санаб ўтилган. Эҳтимол бу гап қурилишидаги янги қоида дерсиз. У ҳолда китобнинг 38-43 бетларидаги Султон Маҳмуд мирзонинг оила аъзолари ва амирларини санашда нега “Яна” сўзидан сўнг вергул қўйилмаган?
Газеталарни ўқисангиз, жуда кўп мақолаларада журналистларимиз қаратқич келишиги ўрнида тушум келишигини ишлатади, хўп журналистлар бироз чаласавод бўлади ҳам дейлик. Бироқ бу “чаласавод”ликдан олимларимиз ҳам холи эмаслиги мақола бошида айтилган ғалатиликдир. Табдил сўзбошисида (7-бет) “Байрамхонни ўғли мирзохонға буюрдиларким…” Аслида фалончининг ўғли деганда қаратқич келишиги қўлланилиши керак эди, яъни Байрамхоннинг. Шу гапдаги “мирзахон” исм, лекин бу исм жуда кўп саҳифада (135) кичик ҳарфда ёзилган. Илм оламан деган мактаб ўқувчиси исмни кичик ҳарфда ёзиш керакми?! “Атаб қўйилган ҳар қандай от катта ҳарфда ёзилади” деган дарсликлардаги “она тили”нинг қоидасига ишончи қолмаслиги керакми?!
Бобирийлар давлатининг энг йирик амирларидан бири бўлган Байрамхоннинг Мирзахон исмли ўғли бўлмаган. Ўғлининг исми Абдураҳим бўлиб, Бобирийлар давлати олдидага хизматлари эвазига Акбаршоҳ уни “хони хонон” нисбаси билан сийлаган. Абдураҳим хони хонон “Бобирнома”ни форс тилига таржима қилган. Олимимиз темурийзода Мирзахон ва Байрамхоннинг ўғли Абдураҳим хони хононнинг иккита шахс эканини ажратиб ололмаган. Ёрали Билол исмли қиличбозга эса Ваҳоб Раҳмонов 1504 йил туғруқхонада Ўрали деб ёзиб метриска топширган. (131-бет).

2

Мирзо Ҳайдарнинг “Тарихи Рашидий”да ёзиб кетган бир гапи бугунги кунгача ҳам башоратдай бўлиб турибди. У ёзган эди: “Турк шеъриятида Амир Алишер Навоийдан сўнг ҳеч ким Бобурга тенг кела олмайди.”
Ўз тоғаларин алдовига учраган Бобир ўн саккиз ёшида, Туроқ чорвоғида

“Жонимдан ўзга ёру вафодор топмадим,
Кўнглимдан ўзга маҳрами асрор топмадим…”

матлаъси билан бошлангувчи ғазални битган. Бу унинг истеъдод даражасини белгилайди.
Бобир шоҳ, шоир, ёзувчи, олим, адабиётшунос, тарихчи, географ, жангчи, дипломат – у ҳар қандай соҳада ўз истеъдодига эга. Бу истеъдод унинг оламшумул шуҳратини таъминлаган.
Ваҳоб Раҳмонов нашрга тайёрлаган китобдан фойдалангим келмай, бошқа китоб қидирдим. Бугун қўлимга тушган “Бобирнома” эса тадбил эмас, аввалги нусхаларидаги минглаб хатолар тузатилиб нашр қилинган китоб. Китобга олим Ботирали Йўлдошев япон олими Эйжо Манонинг “Бобирнома” устидаги танқидий матни ва Қозон қўлёзмасини асос қилиб олган ҳамда “Бобирнома”нинг маълум бўлган бошқа қўлёзмалари ҳамда аввалги нашрларига таянган. Бу китоб Ўзбекистондаги барча илм даргоҳларида, мактаб, университет, академиялар, ҳарбий бўлинмалар кутубхоналарида туриши, ўқилиши керак. Экология ташкилотлари, вазирликлар ва ҳукумат истолларига қўйиладиган сўнги нашр. Олимнинг ўн йиллик меҳнати эвази, бугунги “унинчи ренесанс” даврида юзага чиққан китоб. Лекин бу даврда бировни бир дақиқада бир мушт урган боксчининг ҳурмати бор, олимнинг ҳурмати қани?! Бобирнинг ҳурмати қани?! Билимнинг ҳурмати қани? Адади эса… Биз истаган “Ренесанс”га тўсиқлар нима учун?
Ўзбекистонда ўрта мактабнинг ўзи ўн икки мингдан ошиқ. Мактаб кутубхонасида ҳеч бўлмаса беш донадан “Бобирнома” туриши керак. Шунча мактаб бор экан, нечта ўзбек тили ва адабиёти ўқитувчиси бор? “Бобирнома” қўлида ё уйида бўлмаган ўқитувчи “ўзбек тили ва адабиёти”дан қандай дарс ўтади?! Китоб эса атиги уч минг дона чиққан. Алишер Навоий номидаги Ўзбек тили ва адабиёти университетинг ўзида уч мингтадан ошиқ талаба ўқийди. Ўша талабаларни ўзига ҳам етмай қолади-ку, бу китоб! Улар китоб олмайди, китоб ўқимайди дейсизми?! Китоб ўқимайдиган талаба, китоб бўлиб ҳам “Бобирнома”ни ўқимайдиган талаба ўзбек тили ва адабиёти универиситетига қандай кирган ёки киради? Бу университетни қандай битиради? Қайси юз билан битиради? Толиби илм керак!
Президент Шавкат Мирзиёевнинг китоб ўқишга даъват қилиши бошқа-ю, олий ва ўрта таълим вазирликларининг назари бошқа бўлиб қолганми шунда?!
Китобхонликни ривожлантириш бўйича президент қанча лойиҳаларни имзолади. Бироқ… “Бобирнома”ни ўқимаган китобхон, қандай китобхон дейилади?! Китоб ёзганга бир танга, китоб ўқиганга минг танга. “Мошин ютиб олай” деб китоб ўқиётган “кўзи оч”лар китобхонми? “Эшагим ҳам китоб ўқийди” деб гаров боғлаган экан арабча китоб ўқиркану, ичидаги маъносини тушунмайдиган бир имом домла… Қирқ кун деганда эшагига китоб ўқишни ўргатибди. Ҳар вароқ орасига арпа солиб қўйибди. Эшак тили билан китобни варақлаб арпа тугаганда, ҳангрармиш. Пул бериб китоб ўқитишнинг бундан фарқи йўқ. Соғлом жамият қани? Биз қурмоқчи бўлган Янги Ўзбекистонга соғлом жамият керак. Ўзи хоҳлаб ўқиш даражасига етказиш керак. Бу учун таълим тизимини тубдан ислоҳ қилиш керак.
“Бобирнома” таҳлилига қайтар эсак, шу кунларда профессор Рашит Раҳмати Аратнинг туркчага чевирмасидан бир-икки саҳифа ўқидим. “Baburname” (Vekaye) Gʻazi Zahiriddin Muhammed Babur. Сўзбоши ва изоҳлар Ҳикмат Байдурга тегишли. Турк-мўғул императорлиги, турк тарихи деб бегона қилмаганидан ташқари, Бобир сўзларини имкони борича ўз ҳолида қолдириб таржима қилган. Нафаси, оҳанги ҳам ўзида қолган. Бизда-чи?! Тадбилдаги матн тузилишини ҳам Бобирдан йироқлаштирган.
“Бобирнома” жаҳон адабиётининг шоҳ асарларидан бири. У XVI асрнинг ўзидаёқ ўрганила бошланган. Бобиршуносликдан ташқари, “бобирномашунослик” деган соҳа бор, десам, муболаға эмас. Ҳиндистонда Абдураҳим Хонихонон ва бошқалар, Англияда Аннет хоним ва бошқалар, Америкада Сакстон ва бошқалар, Францияда Паве де Куртейл ва бошқалар, Германия, Россия, Туркия, Хитой, Япония каби давлатларнинг кўплаб олимлари айнан “Бобирнома” устида юзлаб тадқиқотлар олиб боришган… Покистонда Мирзо Насриддин, Ҳайдар Курагоний, Рушан Оро бегим каби олимлар бу соҳада иш юритган бўлса, Ўзбекистонда Ҳ. Ёқубов, П. Шамсиев, С. Азимжонова, С. Ҳасанов, Б. Валихўжаев, А. Аъзам, Б. Йўлдашев, Х. Бекмирзаева, О. Жўрабоев, С. Мирзаев, Н. Отажонов, А.Иброҳимов ва бошқалар бу асарнинг ҳар сўзини аниқ ҳолда элга етказишга ҳаракат қилган, ҳаракат қилиб келмоқда.
Бобир барча даврларнинг севимли кишиси. У қаерни фатҳ этмасин, ўша ернинг закий инсони уни босқинчи сифатида кўра олмайди. У нурли шахс, ўзидаги нурни ёзганига ҳам кўчира олган. “Бобирнома”ни Ҳерман Вамбери “Шарқ Цезарининг хотиралари” деб номлайди. Бу асар ҳақида Анри Микел ёзади: “Жанглар, ғалаба ва мағлубиятлар, келишувлар… булар шубҳадан холи, албатта. Шунингдек, хотиралар, фикрлар, заифликлар, юрак дардлари ҳақида ниҳоятда соддалик билан, ҳеч бир муболағасиз ҳикоя қилинади. Буларнинг ҳаммаси юксак даражада тузилганки, гўё китоб эмас, жозибали бир ҳодиса дейсиз”. Эдуард Холден ёзади: “Бобир феъли-сажиясига кўра Цезарга қараганда севишга арзигуликдир. Унинг манглайига юксак фазилатли инсон деб битиб қўйилган».
“Тарихи Рашидий” муаллифи Мирзо Муҳаммад Ҳайдар уни душмандек билса-да, асарида шундай ёзади: “У турли фазилатлар билан безанган ва мақтовли хислатларга эга бўлган бир подшоҳ эди…” Ҳиндистон раҳбари Жавоҳарлаъл Неру ёзади: «Бобир дилбар шахс эди. Уйғониш даврининг ажойиб султони…” Уильям Эрскин ёзади: “Саховати ва мардлиги, истеъдоди, илм-фан, санъатга муҳаббати ва улар билан муваффақиятли шуғулланиши жиҳатидан Осиё шоҳлари орасида Бобирга тенг келадиган бирор шоҳ топилмайди». Лейн Поул ёзади: “Агар бирон тарихий ҳужжатни бошқа гувоҳликларсиз ҳам ҳаққоний деб қабул қилиш мумкин бўлса, бундай ҳужжат, шубҳасиз, “Бобирнома”.
Дунё адабиётида нафақат Бобир ҳақида кўплаб асарлар бор, унинг асари “Бобирнома” ҳақида яна-да кўпроқ асарлар бор. Шарқ миниатюрасида, ғарб рассомчилик саънатида нафақат Бобур ҳақида, унинг асари “Бобирнома” ҳақида яна-да кўпроқ суратлар бор. Бу асар араб, испан, италян, инглиз, ҳинд, форс, немис, рус… борингки, барча кўпэллик тилларга деярли таржима қилиб бўлинган. Ғирт турк, чин ўзбек тилида ёзилган бу асарни Ваҳоб Раҳмонов “ўзбек тилидан ўзбак тилига таржима” қилган.
Мен шоирман. Қандай шоирсиз деб савол берса, буюк шоирман деб жавоб бера оламан сўздан баҳрамандга. Шоир сўзни олимдан ўн баробар ортиқ ҳис қилса, ҳофиздан юз баробар ортиқ ҳис қилади. Шоир сўзини қўриқлайди. Ўзгартишга ўзгани ҳаққи йўқ. Айтмоқчи бўлган фикрини қўриқламайди.
Юқорида “Бобирнома” тадбили қай ҳолатда эканлигини кўрдик ва ҳали давом этамиз. Ҳозир яна бир ғазалга эътибор берсак. Бобир ғазали бор:

Баҳор айёмидур, дағи йигитликнинг авонидур,
Кетур, соқий, шароби нобким, ишрат замонидур.

Гаҳи саҳро узори лола шаклидин эрур гулгун,
Гаҳи саҳни чаман гул чеҳрасидин арғувонидур.

Яна саҳни чаман бўлди мунаққаш ранга гуллардин,
Магарким сунънинг наққошиға ранг имтиҳонидур.

Юзунг, эй сарв, жоним гулшанининг тоза гулзори,
Қадинг, эй гул, ҳаётим боғининг сарви равонидур.

Не ерда бўлсанг, эй гул, андадур чун жони Бобурнинг,
Ғарибингға тараҳҳум айлагилким, анда жонидур.

Мақтаъ мазмуни: “Қайда бўлсанг, жоним ўша ерда, оёғинг остидаги жонга раҳм қил.” Бўлди.
Ваҳоб Раҳмонов эса охирги сатрни “Ғарибингга тараҳҳум айлагилким…” номли катта бир мақоласида “анда жонудур” эмас, “андижонийдур” деб исботлашга ҳаракат қилган, чиранган. Шеър, бу матн ўқиш эмас, ҳис қилишдир. Шеърни ҳис қила олмас экан, нима учун Бобирнинг сўзини бузади?! Ким ҳуқуқ берди? Сўнг бу ғазал “андижонийдир” деб китобларга киритилди. Таниқли ҳофиз Шерали Жўраев эса ўйлаб кўрмасдан, шу ҳолда қўшиқ қилди. Элга “андижоний” бўлиб етиб борди. Бу ишни қилган олимлар бу “кашфиёти” билан ҳам Бобирга туҳмат қилишди, ҳам бир сатрда ғазал мазмуни, ташбеҳи, “дур” қўшимчасидаги сўз ўйини, акслантиришни йўққа чиқариб, савиясини тушириб юборди. Заҳириддин Муҳаммад “Бобир” тахаллуси билан ижод қилган. “Бобир Андижоний” тахаллуси билан “ийжод” қилмаган. Фаросатни қаранг: Ер шарида ошиқ кўп. Агар ошиқ андижонлик бўлса, кейин ёр раҳм қилиш керакми, шунда?
Мени хавотирга солган нарса, келажакда олимимиз бу ғазални ҳам тасаввуфга ва ё ватан соғинчига боғлаб, таҳлил қилмаса бўлди. Бундай олимлар ахир Чўлпоннинг “Гўзал” шеърини мустақилликка боғлаб таҳлил қилишган ва дарсликларга киритишган. Айни дамда эса гала чаласавод “андижоний” сўзи орқасидан эргашиб, ҳатто китобларга ҳам шундай киритяпти.

3

Ваҳоб Раҳмоновнинг “олимлик шаъни”га тўғри келмайдиган, “рақиб”ига ғаразгўйлик билан ёзилган, (мен шундай тушундим) “Шарқ юлдузи” журналининг 2026 йил 2-сонида чоп этилган охирги мақоласи эътиборимни тортди. Мақола номи “Бир саҳифада бир дунё хато”. Биринчидан, сарлавҳага ярашмайдиган ном, иккинчидан, қалбидаги “кинни” бирдан пештахтага қўйган. Муқимийдан олган эпигрифи эса “ғараз”ни рўй-рост очган.

Дариғоки, бахтим қаро бўлмаса,
Сенга тушармидим, Худо урмаса!?

Рақиби “Бобирнома”ни мустақил ишлаб, нашрга қайта тайёрлаб чоп эттирган олим Ботирали Йўлдошев. Мен Ваҳоб Раҳмоновнинг ўзи мустақил ишлаган бирор китобини билмайман. Эҳтимол, бордир. Мақола эса, Бобир ё “Бобирнома”эмас, “Ботир Йўлдошев…” деб бошланади. “Рақиб”нинг исмини ҳам тўғри ва тўлиқ ёзгиси келмайди. Ботирали эмас, Ботир деб ёзади. “Ботир Йўлдошев ўн йил заҳмат чекиб, “ Бобурнома”нинг 1948, 1960, 2002, 2008, 2022 йилги нашрларидан 2500 дан ортиқ нуқсон топиб, мазкур асарнинг янги нашрини “Очун” нашриётида 3000 минг нусхада чоп эттирди…”
Аввалги нашрдаги хатоларини тузатиб деб эмас, “нуқсон топиб” деб ёзади. Икки ярим мингта хатони тузатган экан, имконсиз тан олибдими, Ваҳоб Раҳмонов Ботирали Йўлдашевнинг бошидан сув ўгириб ичса арзийди. Ботирали Йўлдошевга эл раҳмат айтса арзийди. Ўқувчилар қўлига “Бобирнома” матни яна-да тўлиқроқ, аниқроқ етиб боради шу нашр туфайли. Мазкур тўпламда 2500 га яқиндир, кўпдир ё аниқ 2500 та хато тузатилган, менга қоронғу. Бироқ “Бобур” сўзини “Бобир” деб тузатмаган. Нима учун “Бабр”, “Бабир”, “Бобир” сўзини бу тадбилчилар “Бобур” деб хато ёзади ва бутун халқни шу талаффузга ўргатишга ҳаракат қилишди, шунга тушунмайман. Беш аср давомида биз турк-ўзбеклар орасида “Бобир” бўлиб келган сўзни, ўз-ўзидан “Бобур”га қандай айлантирди ва қачон?! Қайси бир ангилчан, рус ё форсигўй ё аробийнинг лаҳжаси айби билан шундай ёзилди. Йигирманчи асрдан бошлаб Бобирни “Бобур” деб дашти қипчоқ ўзбеклари ҳам талаффуз қила бошлади. Битта сўзни ҳимоя қила олмасдан, бутун дунёга мўғуллар империяси номи билан машҳур бўлиб кетган Бобирийлар салтанатини турклар салтанати деб қаердан ҳам ҳимоя қилардик?! Бу жумбоқларнинг ҳам жавоби топилар…
Олимларда маҳаллийгарчилик ва таниш-билишчилик, шогирд танлаш, нафақат шогирд масаласида, тарихий баҳсни маҳаллийлаштириш масаласида ҳам авж олгани, умумий фожеамиздир…
Ёки, “Бобирийлар авлодимиз”, деб Париж кўчаларида мингтаси бақиради. Юзига разм солиб қарасанг… Бирор француз ҳам Бобирни авлоди шу бўлса, Бобир ҳам… дейди. Бобурни никоҳидаги хотини тугул, ҳарамидаги канизагидан ҳам туғилмаган… Аввал Бобирга муносиб бўл, деяр одам йўқ! Бобур қонида турк-мўғул қони бор. Маҳалла “бу мени маҳалламдан”, деб талашадиган маҳалла оқсоқоли эмас у. Бобир бутун жаҳонга тегишли, умумбашарий “маънавий мулк”. Унинг қайда туғилгани эмас, унинг қони муҳим. Унга муносиб авлодлар яралиши муҳим.
“Шарқ юлдузи”даги мақолага қайтамиз.
Ваҳоб Раҳмонов “Бобирнома”дан “топилган нуқсон”ларни топган олимни, Ботирали Йўлдошев тайёрлаган нашрда тўғри берилгани ва бу бобиршуносликда кемтикларни тузатишдаги каттагина ютуқ эканини тилга олгиси ҳам келмаган. Доим ўзини матншуносларнинг олд сафида тилга олинишига ўрганиб қолган. Исм-фамилияси айни кундаги энг яхши нашрда тилга олинмагани “олимимиз” аламига алам қўшган, тахминимча. Ботирали Йўлдошевнинг тарихий мавзуда мингга яқин мақоласи борлигини тан ола-дию, сўнг ўзини ўзи рад этади. “Шарқ юлдузи”да чоп этилган мақоласидаги 36 та “хато” билан ўқирманни чалғитади. Бу хатоларни аввалги илмий нашрлар билан деярли солиштирмаган, исботламаган. “Олим”, Ботирали Йўлдошев мустақил нашрга тайёрлаган китоб ҳақида, унинг ютуқларини ёзишни бошлайдию, бехос тўхтаб, у ёзади: “Бобурнома”га икки бетдан ёзилган сўзбошилар илмий нашр учун ҳам, оммабоп нашр учун ҳам қониқарсиздир. “Бобурнома”дай бебаҳо ёдгорлик қўлёзма ва нашрларидаги матн тафовутларини кўрсатган мутахассис, аввало, илмий нашрлигини ҳисобга олмоғи, камида 40-50 бетлик матншунослик мақоласини илова қилмоғи лозим эди. Агар ушбу нашр оммабоп бўлса асар аҳамияти, қиммати, ғояси, образлар тизими, адабий ва тарихий моҳияти ёритилган 30-40 бетлик мақола сўзбоши сифатида ёзилмоғи тақозо қилинaр эди. “Бобурнома”нинг ушбу янги нашрида юзлаб матн нуқсонлари содир этилган. Масалан, сўзбошида ҳам, китобда ҳам услубий таҳрир бажарилмагани кишини ҳайратга солади. Китоб шунчалик шитоб билан тайёрланганки, ношир Ботир Йўлдошев ва нашриёт мутасаддилари: масъул муҳаррир, муҳаррир, мусаҳҳиҳ, ношир ва нашр учун масъуллар ўз вазифаларини тегишлича бажармаганлар. Ботир Йўлдошевнинг сўзбошисидан бир гапни кўздан кечирамиз. “Юқорида тилга олинган илмий нашрлардан ташқари бир неча марта кирилл ва лотин ёзувларида ҳам бир неча марта чоп этилган бу буюк асардаги қатор хатолар тузатилмаган” (7-бет). Бу гапни ўқиган китобхон сўзбоши муаллифидан: “Нега ўзингиз ўз услубий хатонгизни тузатмагансиз?” деб сўраса, ношир нима деб жавоб беради? Кўряпмизки, биргина гапда учта сўз икки карра кераксиз ҳолда такрорланмоқда…”
Буни ўқиб мендек олим, матншунос бўлмаган одам – “Бобирнома”ни севиб ўқиган оддий бир ўқувчида савол туғилади. Абдулла Аъзам ёзган сўзбоши ва Ботирали Йўлдошев ёзган киришсўзни ўқидим, албатта қониқарсиз. Бироқ гап “Бобирнома” ҳақида. Сўзбоши ёзиладими, ёзилмайдими “Бобирнома” китобига қизиғи йўқ. Сўзбоши ёзилмаган тақдирда ҳам бу китоб ўз аҳамиятини йўқотмайди. Сўзбошисиз нашр қилса, аксинча яхшидир. В. Раҳмонов “камида 40-50 бетлик матншунослик ҳақида мақола китобга киритиш керак эди”, деб ёзган. 40-50 бет ёзиш керак деган қонунни Ваҳоб Раҳмонов қаердан олган? Ўзига ўзи қонун яратганми? Ё шунча бетлик мақола ёзилса, саҳифани тўлдириш учун уни ҳам исмини қўшади, деб ўйлаганми? Мен ўқувчи сифатида “Бобирнома”ни қўлга олсам, 50 бетлик матншунослик ҳақида мақола ўқигандан кўра, Бобирномани ўзидан ўн бет ўқиганим маъқул. Вақтни қадрига етган маъқул. “Бобирнома”даги хатолар қолиб кетиб, “матншунос” олимимиз “диктантшунос” бўлиб сўзбошидаги орфографик хатоларни санашга ўтиб кетади. Сўнг яна “Бобирнома”га қайтиб хатолар ҳақида сўз юритар экан, айрим жўяли фикрларига қўшиласан. Бироқ “шуд” сўзини, “ш уд”, “дашту” сўзини “даш ту” ёзилиб кетганига кўпроқ эътибор қаратади. Аслида бу нашриётда ишлайдиган мусаҳҳиҳлар айби. Матн компьютерда терилаётгандаги эътиборсизлик оқибати бу, русчасига “опечатка”, дейилади. Ваҳоб Раҳмонов ёзади: “…Бундай улуғ ишга қўл урадиган одамда бирор поғона илмий даража ҳам керак.” Илм учун илмий даражаю медалу унвон нима керак?! Тритада илмий даража бўлганми, Гиппократдами? Бобир “Мубаййин”ни таржима қилмаги учун илмий даража олиши керакмиди, ё?! Истеъдодли одамга илмий даража нима керак?! Ўзбекистонда қанча PhD бўлган олимлар бор, фалсафа фанлари дўхтирлари бор, эҳ-ҳе… Лекин бирорта файласуф йўқ, бирорта Цукербург йўқ…
Матншунос олимимиз ёзгай: “…асар бошланишининг иккинчи хатбошидаёқ Саидбек Ҳасанов йўл қўйган нуқсонни ҳам пайқамаган. У “Янги” шаҳрининг китоблардаги номи “Ўтрор” деб қайд этган: “мисли: Олмолиғ ва Олмоту Янгиким, кутубда Ўтрор битарлар” (“Бобурнома”, 2024, 10-бет). Ботир Йўлдошев “Янги” шаҳрининг номи “Ўтрор” эмас, балки аввал ҳам, ҳозир Тороз эканлигини тўғри қайд этмаган.
Ноширимиз “Бобурнома”нинг Ҳайдаробод нусхасида ва Аннет Бевереж таржимасида Янги шаҳри Ўтрор ёзилган деб даъво қилади. Бу фикрнинг ҳақиқатга тўғри келмаслигини Бевереж хонимнинг “Бобурнома” таржимасидаги сатрлар исботлаб беради. Китобнинг “Бобурнома – бебаҳо асар” номли кириш сўзи муаллифи профессор Омонулло Бўриевга миннатдорлик изҳор этган. Агар нусхани Омонулло Бўриев ўқиганда “Ўтрор”ни ўчириб, “Тороз” дея ислоҳ қилган бўлар эди…”
Бу гапда Ботирали Йўлдошевга туҳмат, Омонулла Бўриев ҳақида фол бор. Қўлимга интернетдан Бобирноманинг 2005, 2006 йилларда чоп этилган туркча нашрининг фотонусхалари тушди. Истанбул. Тўпқопи. Машҳур “Kabalchi Yayenivi” нашриёти. ISBN: 995-997-067-8. Китобда шундай ёзилган: “Fergana vilayeti beşinci iklimdendir ve mamurenin kenarındadır. Doğusu Kaşgar, batısı Semerkand ve güneyiyse Bedahşan’ın sınırı olan dağlardır. Evvelce kuzeyinde Almalık, Almatu ve Yangı — kitaplarda Otrar diye yazar — gibi şehirler varmış; fakat bugün Mogul ve Özbekler tarafından tahrip edilmiş ve artık hiçbir mamuresi kalmamıştır. Küçük bir vilayettir. Hububat ve meyvesi boldur”.
Бу китобга қайси нашр асос қилиб олинган деб излай бошладим. “Annette Susannah Beveredge’in The Babur-nama in English (1922) ve Wheeler Thackston’in The Baburnama (1996) деган ёзув турибди. Демак, Аннет билан… илмий тилда, ҳурмат маъносида мурожаат қиладиган бўлсак, Ваҳоб Раҳмонов айтган Бевереж хоним билан олим Ботир Йўлдошевнинг фикри бир жойдан чиққан. (Шарҳча: Бевереж, бу исм эмас, фамилия қўшимчаси, ўзбек тилида бундай мурожаат қилинмайди. Чунки, инглизчада хоним сўзи олдинга чиқиб, ундан кейин исм ёзилади. Лилия хоним дейиш ўзбек тилига хос. Тоштемирова хоним деб бўлмайди.)
“Тошотар” олим давом этади: …“Бобурнома”нинг 11-бетидан иқтибос оламиз. Гап Андижон табиати ҳақида: “Ови қуши доғи кўп бўлур, қирғовули беҳат семиз бўлур”… Аввало, бу гапдан ноширнинг туркий тили синтаксисиси (гап қурилиши) илми юзасидан билими ҳаминкадарлиги сезилади…. Бобур бу гапни қуйидагича ёзган: ”Ову қуши доғи кўп бўлур. Кирғовули беҳат семиз бўлур”. Бобур биринчи гапни бундай тушунган: ”Андижоннинг ов килинадиган ҳайвонлари ва овланидиган қушлари ҳам кўп бўлади”.
Кейин ов сўзини “Муҳокамат-ул луғатайн” билан исботлашга уринади. “Ўзбек тилининг изоҳли луғати” билан изоҳламаган тақдирда ҳам, “ов” сўзи нима маъно беришини барча ўзбек яхшигина билади, тоғдаги чўпон ҳам билади. “…туркий тили синтаксиси…” бу қандай мужмал ибора?! Ўзбек тилида сўз қандай ясалишидан бехабар экан, деган ўй келади хаёлга. “Туркий тили синтаксиси…” дейиш қўпол хато. “Туркий тил синтаксиси” бўлади, ёки “турк тили синтаксиси”. Ваҳоб Раҳмоновнинг ўзи “синтаксисдан” бехабарлиги билиниб қолган… “Бобур бу гапни қуйидагича ёзган: “Ову қуши доғи кўп бўлур. Кирғовули беҳат семиз бўлур”. Бобур биринчи гапни бундай тушунган: ”Андижоннинг ов қилинадиган ҳайвонлари ва овланидиган қушлари ҳам кўп бўлади”. Бу у ўйлаб топган эртак. Бобир эмас, Ваҳоб Раҳмонов шундай тушунган. Мен шундай тушунаман, деса хато бўлмайди, бу ерда. Бобир номидан жавоб беришга ким ҳуқуқ берди?! Бобир, “мен шундай тушундим”, деб бу кишига айтдими, ё?! Бобир қандай тушунганини жуда бўлмаса Моҳларойимдан сўраш керак бўлади. Ҳамма ўз “тушунган”ини ёзади. Бобир тушунган нарсани Ваҳоб Раҳмонов ёзмайди. Тушунганини тушуниши мумкин. “Ови қуши доғи кўп бўлур, қирғовули беҳат семиз бўлур”… Бу Ботирали Йўлдошев тайёрлаган нашрдан. “У” ўрнида “и”. Бу ҳақиқатга яқиндай туюлди. “Ови қуш”, “қуш ови” худди “боғи беҳишт”, “беҳишт боғи” каби. Ов қушлари кўп бўлар. Бўлди. Сабабки, гап давомида қирғовул бор, кийик эмас. Ваҳоб Раҳмонов айтгандай “овланадиган ҳайвонлар, ҳақида гап кетганида гап давомида “кийикми, тўнғиз” тилга олинган бўларди. Матнда ишлаётганда, мантиқни четга сурмаслик керак. “Алиф”, “вов”, “йе” ёзилган. Гапга эътибор берилмай мантиқ яна четга сурилса, уй деб ўқиб кетишади. “Уй қуши кўп бўлади”, деб. Шу ерда “доғи” сўзи бор. “Д” ҳарфидан кейин “алиф” борми, “вов” борми, ё ҳарф ёзилмаганми (аксарият ҳолда унлилар ёзилмайди) билмайман. Қараш керак, бироқ, икки олим ҳам “доғи” деб ёзгани билан, мен буни ўзим учун: “Ови қуши дағи кўп бўлур, қирғовули беҳат семиз бўлур.“ деб ўқийман. “Дағи” яна, шунингдек, бот, ҳам, ҳамда маъноларини беради. “Доғи” эса бу маънони бермайди.
Ваҳоб Раҳмоновнинг “ғолибо, ғолибан” сўзлари ҳақидаги фикрида жон бордай. “Фарҳанги тожики забони” истолида турибди экан, ёнига “Муъжаму ал-луғати ал-арабиа”ни ҳам қўйиш керак эди. Ғолибо ва ғолибан сўзлари чин арабча сўз. Араб тилининг изоҳли луғати билан изоҳлаш керак эди. “Ғолиб” бу тожикча ўзакмас. Енгиш, қилиб бўлинган, қилинган, бўлгач… “Ғолибо” дегани матнда Ваҳоб Раҳмонов айтгандай, “эй, ғолиблар” дегани эмас. Бу кириш сўз бўлиб, “айнан бирор маънони ифодалаб келмаяпти. “Инчунун”ни кучайтирилган шаклидай келган, бу гапда. “Эй, ғолиблар” деган маънони ҳам ифодаламайди, “ғолибо”, “ғолибан”, ўзбек тилига араб тилидан кўчма маънода кўчган. Бобир Самарқандни олишдан олдин кўрган туш таърифида “ғолибан” деган сўз эмас, аксинча “ғолибо” гўзал ўқийди…
Мақолада ёзади: “Ботир Йўлдошев Камол Хўжандий девонини ўқиганда эди, бу тоғнинг номи “Мевағул” сермева эканлигини билар, китобхонни шубҳали Мутугил ё Мутуғул билан чалғитиб юрмас эди. Ҳозир Хўжандликлар бу тоғни “Мўғул” тоғи дейишади.”
Қандай фаросат керакки, “Бобирнома”ни ўқиш учун Камол Хўжандий ғазалларини ўқиш керак, демоққа. “Форс-тожик адабиётининг бўғзида чекилган оҳ” бўлиб қолган Камол Хўжандий сатридан шу тоғ Мевағул деб аталиши ҳақида мисол келтирмаган. Майли, бу мақолага мабода Ботирали Йўлдошевнинг кўзи тушар, кейин топиб ўқир деган умидда, маълумот. Камол Хўжандий Хўжандда туғилган. Мактаб ёшига етгач, Самарқандга келади. Қайтиб Хўжандни кўрмайди. Самарқандда мактаб кўриб, Тошкентга кетади, ундан Хоразмга, Хоразмдан Табризга етиб кетиб, у ерда муқим яшаб қолади. Табризни Тўхтамишхон босиб олгач, уни Олтин Ўрдага олиб боради, у Дашти Қипчоқ пойтахти Сарой шаҳрида ўн йил яшаб қолади. Амир Темур Тўхтамишхонни енггач, Камол Хўжандийни ўзи саройига олади. Шоирлар учун ҳам шоҳлар талашган. Камол Хўжандий Табризда яшашни илтимос этгач, Амир Темур уни ўз уйига, Табризга юборади. Табризда ўлган. Волиёнкўҳда, ўзи чорбоғига дафн этилган. Ҳозир “Мозори Шайх Камол” деб аталадиган зиёратгоҳ. Бу унинг тарихи. Ғазалларини, керак бўлса, Ботир Йўлдошев топиб ўқисин ва “Мевағул”ни топсин. “Шубҳали Мутугил…” деганда, бу сўз турк тилида йўқ дегандай маъно беради. Менимча, Хўжандликлар “Мўғул” тоғи, деб тўғри аташади. Турклашиб кетган мўғуллар, ўзбеклар ҳануз ўша ерда яшашади. Иккинчидан эса, “Қарғабой, Қарғалилар, Қарғалар оиласи” каби “Мутугил” деган исм ва атама мўғулларда ҳам, туркларда ҳам, Дашти Қипчоқ ўзбекларида ҳам бор бўлган, ҳозиргача ҳам бор. Ўзаги “Müttı, Mütü, Mütı” нима маъно беришини билмайман. Бироқ бугунгача ҳам Муту деган исм туркларда кўп учрайди. (Машҳур волийболчи Дениз Мутугил, ёзувчи Айша Мутугил ва ҳк…) Гил – ер, тупроқ, лой, кўчма маънода (эски турк, уй, оила, хонадан). Маъноси – Мутунинг ери, жойи бўлиб келяпти. “Бобирнома”нинг инглизча нусхаларида ҳам “Mutu-Gil” бўлиб келган.
“Бобирнома”даги сўзлар ва сўз қурилишини ўрганишда биринчи ўринда турк адабиёти, кейин араб адабиёти, кейин форс адабиёти, охирида ҳинд луғати керак бўлади. Ваҳоб Раҳмонов эса бетиним форс-тожик адабиётларига мурожаат қилади. Мақолада “наъшу ва наъмо” ҳақида гапириб ўтган. Шундай дейди: “Илгариги ноширлар бу учта сўзни икки сўзда ”Нашъу намо” сўзларида ифодалашган. Янги нашрга тайёрловчи бу вариантни нотўғри ҳисоблаб, ”Нашъу ва намо”сўзларини саҳиҳ ҳисоблайди ва олдинги нашрга тайёрловчилар “ва” сўзини инобатга олмаганликда айблайди. Энди матнни келтирайлик: “Мир Алишер Навоийнинг мусаннафоти, бовужудким Хирида нашъу ва намо топибтур” (11-бет). Энди янги матндаги“Нашъу ва намо”ни ўйлайлик. Бу бирикмадаги “ва” сўзи ортиқчалигини илмли одам биларди”.
Ботирали Йўлдошев илмсиз экан, бироқ… Матнни қайта ўқинг, агар бу арабчадан форсчага ўзлашган бирикмада “в” бўлмаса “асарларнинг камол топиши” йўқолади. “Нашвунамо” نَشْوُنَما. Форсчада мисол, Шоир Анварийдан икки байт:

Беҳи иқбол боз нашв намуд,
Шохи инсоф боз бор гирифт.

Бахтнинг илдизи ўсиб адолатнинг шохи мева бермай қолмайдими, мабода…

Саҳоби лутфи ту гар қатра бар замин борад,
Ҳадиду санг шавад мустаидди нашвунамо.

Тош-да ўсишга мойил бўлиб қолмайдими, мабода…

Туркчада мисол, Фарид Довул ўғли тузган “Усмонли туркчасининг энциклопедик луғати”нинг 987 бетида:
Neşv ü namä: yetişep büyüme, sürüp çıkma.
Misalli Büyük Türkçe Sözlük”, “Туркчанинг катта изоҳли луғати” китобида шундай таъриф берилган: NEŞVÜNEMÂ (نشونما) i. (Ar. neş’u, Fars. ü “ва”, Ar. nemâ ile neş’ ü nemâ) Gelişme, büyüme, gelişim. Sehâb-ı adl ü dâdın eyleyip âfâka feyz-efşân / Hemîşe gül-sitân-ı dehri pür-neşvünemâ eyle (Nedim). En ednâsındaki neşvünemâya bakılsa âlemin her zerresinde bir ruh tecellî ediyor zannolunur (Nâmık Kemal).
“Нашъу”ни ўзи “в”сиз бўлса, севинчга айланади. Навоий асарлари Ҳиротда “камол топди” эмас, “севинч топди”, бўлиб қолади. Ботирали Йўлдошев аввалги учта нашрдаги матнни юлдузларга қараб хато демагани аниқ. “Ҳазм” сўзларида тўғри мушоҳада қилингану, “Ҳазм” сўзи қайси луғатда “эҳтиёткорлик” маъносини билдиришини айтмаган. Мисол ҳам келтирмаган. “Ҳазир бўл”, “Эҳтиёт бўл!” деган маънони беради. “Ҳазми таом” бошқа. Ҳозиргача воҳа томонларда “Ҳазир” сўзи ишлатилади. Овқатни ҳазм қилишда, “ҳазм” сўзи ишлатилади. Булар шахсий фикрларим. “Қари” сўзини изоҳда ўлчов бирлиги деб ёзган, оғирликми, узунликми, деб аниқ ёзмаган, дея Ваҳоб Раҳмонов олимдан ўпкалайди. Лекин матнда узунлик ўлчов бирлиги эканлиги аниқ ёзилган-ку! Ўртада масофа-ку. Бир килограмм узоқликда ўтиргани йўқ. Буни оми одам ҳам билади. Бу мақола ҳақида ўн бет мақола қилишга ҳушим йўқ. “Хукми хўк, хубми хўб” бу сўзлар ҳақида бирор нима дейишим қийин. Сабаб бу сўзлар талаффўзга боғлиқ. Турк тилимизда уч хил дифтонгда талаффўз бу ҳарф: ўрдак, üкки, (укки қуш) уч… “Бобирнома”нинг ичида эмас, изоҳида “билан” сўзи, “лина” бўлиб кетган. Мақолада асосан мусаҳҳиҳлар хатоси Бобир Йўлдошев устига юкланган. Саййидим, ваъзлиқ, ошёнлиқ, лина, зиж, сари, афсуски ва бошқалар… Албатта, бунда Ботирали Йўлдошевнинг ҳам айби бор. Мусаҳҳиҳдан сўнг ҳам “сигнал” нусхани қайта қунт билан ўқиши керак эди. Мақолада Ваҳоб Раҳмонов “ид” ва “тони” сўзларини жуда ўринли ва ҳақли келтириб ўтган. Ботирали Йўлдошев кейинги нашрларда Ваҳоб Раҳмоновнинг бу икки фикрини инобатга олади, деб биз ўқувчилар умид қиламиз.
Бобиршунос олим Ботирали Йўлдошев ўн йил давомида тайёрлаган бу нашри, қайта ва тўлдирилган, тузатилган ҳолда чоп этилиб, барча кутубхоналарга етиб бориши таълим тизимида катта ва керакли ҳодиса бўларди. Лекин қачон бу иш амалга ошади?! Биз “Бобирнома”ни қачон ўқиймиз?!
“Бобирнома” турк тилинда бир чиройли битилмишким… Унинг турк нафасини арабчалаштириш, тожикчалаштириш асарни бузгай. Тадбил этиш ҳам. Масалан: Нигоҳ деган сўз бор, “е”, “и” каби қўшимча дейлик. Нигоҳ-е бўлса, форслашади, нигоҳ-и бўлса, турклашади. Буни Ваҳоб Раҳмоновга айтишдан кўра, шу ерда айтаним маъқул.
“Бобирнома” жаҳон адабиётида бир беназир асарким, у оддий ўқувчилар томонидан ўқилса ҳам, ўқувчини сўз сеҳрига, воқеалар гирдобига тортиб кетади. Бу китоб ичида сайр бошлаган ўқувчи ўзини табиат манзаралари ичида кўради. Шаҳарлар, қишлоқлар, водийлар, тоғлар, боғлар аро кезади. Мозору бозорларга қадам босади. Туркистон, Ҳиндистон, Афғонистоннинг шамолида елпиниб, ёмғиридан баҳраманд бўлади. Тарихий ёдгорликларни томоша қилади, тарихий шахслар билан юзлашади. Турк тилининг нақадар жонли эканлигига, Бобирнинг нақадар ҳаққоний ва самимий ёза олишига гувоҳ бўлади. Бобирнинг гуноҳларини нафақат елкасидаги фаришталар ёзган, унинг ўзи ўз гуноҳларин асарида ҳам ёза олган. Ҳеч нимани бекитмаган. У бетакрор рассомдир. Ўқувчи борича ҳар бир картинани “томошо” қила олади. Ҳусайн Бойқаро портретини Камолиддин Беҳзоддан чандон хўб ва гўзал чиза олган. Шоирона идрок, ҳассослик, нозик дид Бобирнинг бу асарига яна-да яшовчанлик бахш этган. Гоҳ “Бобирнома”дан бош кўтариб атрофингга қарайсан. Битта ҳикоя ёзиш учун мавзу излаб қоладиган нотавон ва ожиз ёзувчиларга кўзинг тушади. “Бобирнома” тематикаси эса, дунёда мавзудан бошқа кўп нарса йўқ, дегандай, барчага айтиб туради. У шундай “мавзу”га бой асардир ҳам. Ўқувчини қизиқтира олиш, кескин қаршилантириш, конфликтлар яратиш, ҳар бир воқеага ечим бера олиш, “охири нима бўларкан деб ўқувчи кутган пайти” лирик чекиниш бериб ўқувчини имконсиз кейинги бўлимга ўтказиб юборади, кулминация изидан ўқувчи қизиқиб яна вароқлайди, китобдан бош кўтармайди. Матн ичида матн бера олиш услубидан Бобир каби маҳорат билан фойдалана олган бирор ёзувчи борлигини билмайман. Асардаги кичик эпизодлар ҳам бир гўзал ҳикоядай баён этилган. Аниқ ва равшан деталлар билан ишланган. Қадимий мақолларимизда фойдалаш-чи, мерган каби иборани ўз ўрнига қадайди. Киноя, юмор, ҳажвдан унумли фойдаланади. Бир шахматчи ҳақида “…агар одамлар бир қўл билан ўйнаса, у икки қўл билан ўйнарди…” деб ёзар ҳажв ила. Лўндаликда ҳам бетакрор. Қисқа қилиб тушунтириб қўя қолади: “Бадиуззамон Мирзо худ буларнинг қўлида хамир эди…”
Рамзий айтиш, жонлантириш, истиора санъатини қўллаш… Ва барчаси “Бобирнома”дадир.
Бу асарни ўз тилида ўқишни истаган мен каби оддий ўқувчилар “Бобирнома”нинг мазкур нашрини қайта, тўлдириб нашр этишларини кутиб қоламиз. Нашрни тайёрлагани учун олимга раҳмат айтиш ва эъзозлаш бурчимиз.

2026 йил, май

Necha yuz yilki, olimlar Bobirning hayoti va ijodini oʻrganishadi. Uni oʻrganishni u olim boshlab bergan, bu olim boshlab bergan, deyishadi. Bobirning hayoti va ijodini oʻrganishni hech qaysi olim boshlab bermagan. Bobirning oʻzi – “Bobirnoma” asari orqali boshlab bergan…

TOLIBI ILM KERAK
Talant TOLERANT

Har vaqtki, koʻrgaysen mening soʻzimni,
Soʻzimni oʻqib, sogʻingaysen oʻzimni…
Bobir.

1

Yuz-xotir bir boʻladi, ikki boʻladi, keyin oʻladi. Yuz-xotir qilmasdan aytar esam, bugun bir gʻalatki… Holati ulamo narxi – bir tanga, qadri – mis chaqa.
Yunon rivoyatlarida qadim-qadim zamonda; miloddan avvalgi oʻrta asrlarda Memfisu Liviya hukmdorlargacha oʻz saroyida eng kuchli olimlar boʻlishi uchun qop-qop oltin tangalar xarj etishgan. Bir davlat podshosi ikkinchi davlatga elchilar orqali jumboqlar, masalalar yuborgan. Ikkinchi davlat uning savollariga javob topish uchun olimlarga murojaat qilishgan. Topolmasa ushbu davlat xiroj toʻlagan. Qullik tamgʻasi bosilgan Ezop oʻsha zamonlarning guvohi. Garchi u qora qul esa-da, fikri ozod, zikri odamlar tilida boʻlardi. Qadim Rimda esa, Rimning buyukligini shoirlaru notiqlaru olimlaru sarkardalarning savodi belgilagan.
Olimu shoiru fozillar xalqlar oʻrtasida qon toʻkilishidan oldin oʻrtaga chiqardi. Xalqu hukumat ularga ishonardi, ular soʻzini bosib oʻtmasdi. Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro” asari “ikkinchi tabaqa shoirlar” bobidan bir voqea: “Sulton (Sanjar) mazkur yili, Otsizni (Xorazmshoh Otsiz) bartaraf etish uchun Xorazmga qoʻshin tortdi. Anvariy oʻsha yurishda sulton (Sanjar)ga mulozim edi. Hazorasp atrofiga yetishib, qal’ani oʻrab olganlaridan soʻng, Anvariy mana bu ruboiyni insho qildi va nayzaga bogʻlab qal’aga otdilar:

Ey, shoh, bor mulki jahon – mavjudot seniki,
Va istiqboli jahon – koinot seniki.
Hamla qilu sen bu kun Hazoraspni ol,
Ertaga Xorazmu yuz ming ot seniki.

Rashididdin Vatvot qal’ada, Otsizning qoshida edi, Anvariyga javob tarzida mana bu baytni yozdi va uni ham (oʻqqa bogʻlab) sulton lashkargohiga qarata otdilar:

Boʻlsang hamki Rustam kabi, ey shoh pahlavon,
Hazoraspdan bir eshak ham olmogʻing gumon.

Sulton (Sanjar) Vatvotdan dargʻazab boʻldi va qasamyod qildikim: «Agar Vatvot qoʻlimga tushsa, (uni) yetti pora qilaman», deb. Rashididdin Vatvot (ilgari) aytgan mana bu qasida ham sultonning esida edi:

Taxti mulkka keldi Otsiz – ul gʻazabkor nayzaboz,
Topdi Saljuq davlatiyu xonadoni inqiroz.

Sulton koʻnglida eski kiyna ham bor edi. Qamal choʻzilib ketgach, Otsizning qarshilik koʻrsatgudek imkoni qolmadi va tunda qal’ani tashlab qochdi. Hazorasp qal’asi sulton tomonidan fath etildi. Vatvot yashirindi. Jarchilar va taftishchilar uni topib, sulton huzuriga keltirdilar. Sulton uni yetti pora qilishni buyurdi. Vatvot, sulton devonining munshiysi, nadimlik mansabiga yetishgan Muntahabiddin Badi’ kotibga maktub yuborib, undan oʻrtada turib, (sultondan) gunohini soʻrab berishni iltimos qildi. Muntahabiddin sultonga arz etdi: «Vatvot (kanareyka) bir kichik qushki, uni yetti pora qilib boʻlmas. Ey, jahon sultoni, buyurgilkim, uni ikki pora qilsin». Sulton xanda qildi, bu latif lutf tufayli Vatvot qonidan kechdi va dedi: “Ketaversin, uni ikki qilib ham oʻltirmaylik, uning bunga ham quvvati yoʻqdir”. (Shundan keyin) Vatvot Termizga ketib qoldi…”
Gohi urushni ham sulhni ham shoir soʻzi belgilaydi. Temuriy shahzodalar zamonida bayt bilmagan mirzo – mirzo sanalmagan. Bobir ham temuriy shahzoda; shohona baytlar bilgan, shohona baytlar bitgan.

“Ul xatki, anda seni men yod etgaymen,
Koʻz oqida koshki savod etgaymen,
Kifriklardan anga qalam rost qilib,
Koʻz qarosidin anga midod etgaymen.”

Necha yuz yilki, olimlar Bobirning hayoti va ijodini oʻrganishadi. Uni oʻrganishni u olim boshlab bergan, bu olim boshlab bergan, deyishadi. Bobirning hayoti va ijodini oʻrganishni hech qaysi olim boshlab bermagan. Bobirning oʻzi – “Bobirnoma” asari orqali boshlab bergan. U nafaqat shohona baytlar egasi, nasri ham shohona.
Dunyo adabiyotidagi istalgan nasriy asar bilan solishtirib koʻrsa, bunga amin boʻladi kishi. Nobelni olgan yozuvchilar boʻladimi, sayohatnoma yozgan yozuvchilarmi, tasvirni zoʻr qoʻllaydi deganimi, sarguzashtni zoʻr yozadi deganimi, tarixiy asarlar boʻladimi, befarq. “Bobirnoma” alohida, balandda turadi. Zahiriddin Muhammad Bobir oʻzbek nasrining asoschisi. U piri murshidi xoʻja Ahror Valiyning “Volidiya” asarini turkchaga oʻgirib, Samarqand maktabi nazaridan oʻtishi uchun maxdumi A’zam Dahbediyga yuborgan edi. Ilk she’rlar devonini ham Kobuldan Samarqandga yuborgan edi. Maxdumi A’zam Dahbediy “Volidiya”ni oʻqib chiqqach, unga javoban Bobirga bagʻishlangan “Bobiriya” risolasini yozib yuboradi. “Bobirnoma” yozilishiga qandaydir holda turtki boʻlgan shu asar sharafiga bu asarni “Bobiriya” deb atagan, deyishadi zakolar. Keyin “Vaqoe” deb atadi. Keyin “Bobirnoma” nomi bilan atadi va shu nom ila muhrlandi. “Voqeoti Bobir”, “Voqeanoma”, “Tuzuki Bobiriy”, “Tabaqoti Bobiriy”, “Tavorixi Bobiriy”, “Tarix” degan nomlar bilan ham mashhur boʻlgan. Ayrim olimlar esa “chigʻatoy” tilida yozilgan deb yozdi. Vikipideyaga ham shunday kiritishdi. Chigʻatoy degan til yoʻq. Chigʻatoy degan ism, chigʻatoy degan ulus bor. Turk tilida yozilgan. Bu asar haqli ravishda “Bobiriya” edi. Bu asar buyuk sarkarda, arzimagan qoʻshin bilan ulkan imperiya qura olgan podshoh Mirzo Bobirning alohida “davlati”. Dunyo boʻyicha eng koʻp oʻqilgan, tarjima qilingan, eng koʻp tarqalgan, eng koʻp oʻrganilgan asarlardan biridir. Bu asar yillar davomida shohlar, shoirlar, sarkardalar, kotiblar, harbiylar, arxeologlar, zoologlar, sharqshunoslar, antropologlar, botaniklar, tarixchilar, geograflar, tarjimashunoslar, pedogoglar, sayohatchilar, tabiatshunoslar, elshunoslar, tilshunoslar, xaritashunoslar uchun ham, oddiy kitobxonlar uchun ham eng sevimli, eng kerakli asarlardan biri. Qoʻlda qilich va qalam, boshida toju Vatan tuprogʻini oyoq yalang kezgan buyuk shaxs, bu – Bobirdir. Xudo ham sevib barcha ne’matlarin undan ayamadi. Eng baland qorlarni, eng issiq yozlarni koʻrdi. Eng baland choʻqqilardan oshdi, eng chuqur daryolarda suzdi. Eng qudratli shohlar bilan toʻqnashgan boʻlsa, yakkama-yakka karkidon bilan kurashga tushdi. Unga yana bir baxt in’om etilgandi, bu – dardni ayta olish baxti, qogʻozga tushira olish baxti. Dardni qogʻozga tushira olish Parvardigor tomonidan unga berilgan edi. Bu baxt Bobirga toju taxt baxtidan koʻra shukuhliroq edi. 1526 yilda Panipat maydonida Ibrohim Loʻdini, 1527 yilda Rano Sangoni yengib, Bobiriylar imperiyasiga asos soldi. Vatan sogʻinchi, xotiralari tinchlik bermasdi. U Sekri shahridagi bogʻning ichkari qa’lasida “Bobiriya”ni yozishga kirishdi…
“Bobirnoma” oʻzbek nasrining barcha yozuvchilari suv olib ichadigan qudugʻi, bu quduqda suv tugamaydi. Ulugʻ yozuvchilar ijodiga e’tibor berilsa, odatda umri oxirida yozgan asarlari oʻz xotiralariga tayanib yozgan asarlaridir. Markesning “Mahzun ma’shuqalar yodi”, Abdulla Qahhorning “Oʻtmishdan ertaklar”, Tolstoyning “Iqrornoma”si Mishel Montanning “Tajriba”simi va yo istalgan xotiraga tayanib yozilgani… Siz oʻshanday qay bir oʻqigan asaringizni koʻz oldingizga keltiring. Yozilgan asarlardagi tasvirlarga e’tibor bering va “Bobirnoma”dagi tasvirlar bilan solishtiring. Bobirning inson tasavvuriga sigʻdirmas darajada xotira egasi va yozuvchi sifatida dunyo adabiyotining istalgan yozuvchisidan oʻta baland yozuvchi boʻlganligini his qilasiz. Jahon adabiyotida qisqa gap bilan katta ma’noni ifodalay olishda unga teng keladigani yoʻq. “Oʻn bir yoshimdan beri ikki ramazon iydini payopay bir yerda qilgʻon emasman…”. Butun hayotini, umrining sarson-sargardonligini birgina shu jumla ichiga sigʻdirib keta olgan.
“Oʻzbek adabiyoti” degan soʻz bor ekan, Bobur oʻzbek nasrining mezonini belgilab turadi. Oʻlchov “Bobirnoma” bilan olinadi. Humoyunga yozgan maktubidagi mana bu soʻzlari barcha kelgusi adiblarga panddir: “Bundin nari betakalluf va ravshan va pok alfoz bila biti: ham sanga tashvish ozroq boʻlur va ham oʻqugʻuchigʻa”. Bobir rostgoʻy yozguvchi. Kalladan minora ham, yalang qolganini ham… ne bor esa, rost yozgan. Odamlarga yaxshi koʻrinish uchun oʻz aybin bekitib yozmagan. U yasanib, oʻziga oro berib yozmagan. Soʻziga oro berib yozgan. “Yurak qoni bilan yozilgan asar” degan ibora bor adabiyotda. Bu iboraga xos asar “Bobirnoma”dir. U oʻz “…oʻtkan kunlarini tamom bayon qilgan…” Butun dunyo adabiyoti tarixida manzara va inson portretini Bobirday chiza olgan biror yozuvchi yoʻq. Har bir tasviri qisqa, aniq va loʻnda. Quyosh chiqqanda, tong payti quyosh qanday balandikka turishini ham aniq qilib “bir nayza balandlikda…” kabi tasvir bilan koʻz oldingizga holatni, manzarani keltirib qoʻyadi. Umarshayx mirzoni sizga shunday oʻz holida oynaga solib koʻrsatadi: “…Past boʻyluq, tegirma soqolliq, koʻba yuzliq, tanbal kishi edi. Toʻnni bisyor tor kiyar edi, andogʻkim bogʻ bogʻlaturda qornini ichiga tortib bogʻlatur edi, bogʻ bogʻlogʻondin soʻng oʻzini qoʻya bersa, bisyor boʻlur edikim, bogʻlari uzulur edi. Kiymoqda va yemoqda betakalluf edi. Dastorni dastorpech chirmar edi… Pokiza e’tiqodliq kishi edi, besh vaqt namozni tark qilmas edi…” Amir Alisherning naqadar magʻrur va gʻururli inson boʻlganligini Bobur goʻzal ifoda bilan shunday beradi: “…Mirzodin nima olmas, balki yilda mirzogʻa kulliy mablagʻlar peshkash qilur edi…”
Navoiy shoirlik gʻururini sindirmagan, saroydan ilinj, narsa tilamagan. Manfaat istamagan. Buni Bobir teran anglagan holda ta’rif beradi. Tabiat manzarasiga keladigan esak, “Vaqoei sanai tis’a va tis’a mia” (909 y.voqealari) bobini varaqlab, Kobul tasvirini qayta oʻqing. Siz Kobulni koʻrish uchun Kobulga borishingiz shart boʻlmaydi. Soʻzda shunday tasvirlab qoʻygan-ki, sizni yetaklab oʻsha davrning Kobulini toʻliq aylantirib chiqadi. Har bir tumanining har bir daryosini har bir irmogʻiga qoʻshilib oqasiz, tabiat manzaralariyu odamlarini tomosha qilasiz.
Uch qismga boʻlingan, “Bobirnoma” jahon adabiyotining noyob durdonasi, ilk nasriy memuarda Osiyo va Hindistonda sodir boʻlgan tarixiy-siyosiy voqealar yilma-yil aniqlik bilan bayon qilingan. Olimlarimiz mansab uchun, mashhurlik uchun, ilmiy unvon uchun, maosh uchun, aniqlikni ham tadbil qilishga oʻtishgan. Tadbil, bu – Bobir tilini yoʻqotish. Yoʻqotishga hissa qoʻshish.
Temurbek tarixning oltin zarvaraqalariga shunday yozdirdi: “Bizkim, maliki Turon, amiri Turkistonmiz. Turklarning bosh boʻgʻini va eng ulugʻimiz”. Ildizingni his etib oʻylab koʻrsang, saljuqlaru dashti qipchoq oʻzbeklari shoxu irmoqlarimizdir. Inchinun, Temurbek naslidan Mirzo Bobir ham turk. Turklarning bosh boʻgʻini va eng ulugʻlaridan. Turklar “o” harfi oʻrniga koʻproq “a” harfin talaffuz etishgan. “O” forslar talaffuziga koʻproq yotadi. Ayrim holda “ye” harfi oʻrniga “a” ishlatish saljuq turklariga xos faqat. Bizda “ye” harfi: “ye”, “yi” talaffuzi bobomeros, tildan ketmayajak. “Echki”ni ham “yichki” deb talaffuz qilishgan. Ingliz tilidagi “a” harfi, “ee” diftongi bilan ifodalanadi. Eski oʻzbek yozuvini oʻrganayotgan paytim menga “qoʻlyozmalarda qisqa unlilar yozilmagan”, deb oʻrgatishgan. Oʻzbekxon hech qachon “Oʻzbakxon” deb atalmagan. Bizim tilda “bek” degan qadim soʻz bor. “Bak” degan qoʻshimcha ham, soʻz ham, soʻz yasovchi ham, bogʻlovchi ham yoʻq. “Bek” soʻzi arab imlosida “bk” yoziladi. Nima uchun Bobir yozgan “.zbk” soʻzini olimlarimiz Bobirnomada “oʻzbek” emas, “oʻzbak” deb yozdi? (Vahob Rahmonov tayyorlagan matnda “oʻzbak” boʻlib keladi) Mantiq bila oʻylansa, “Bobirnoma”da “oʻzbak” emas, “oʻzbek” deb yozilgan. Vahob Rahmonov esa nafaqat “Bobirnoma”ning oʻzida, uning tadbilida ham “oʻzbak” deb yozadi. “…oʻzbaklar yurishlari tufayli hozirgi paytda buzilib ketgan” (12-bet). “Oʻziga bek”, “erkin” ma’nosini beradigan millat atamasi qachondan boshlab “oʻzbak” deya oʻzbek tilida qoʻllanila boshlandi? Buni kim boshlab beryapti? Talaffuzi “ye”ga kelishmaydigan millat vakillarini, yoki ularning til qoidalarini tushunsa boʻladi, yo muallifning oʻzi aniq qilib yozgan boʻlsa, tushunsa boʻladi. Biroq oʻzbek adabiy tilidan xabari bor, oʻzbekchaga tili kelishadigan olimlarning bu ishin qanday tushunish mumkin?! Hirotdagi majlislardan birida “oʻzbekcha” qoʻshiq yangraydi (205-bet). Bobir “oʻzbekcha” deb yozgan. Agar Bobir “oʻzbak” deb yozgan taqdirda ham, tadbil degani hozirgi adabiy tilga oʻgirish ekan, bu soʻz “oʻzbek” deb tadbilda yozilishi shart edi. Oʻquvchilar ongini yo yaxshi, yo yomon shakllantirish olimlarga bogʻliq.
“Oʻzbek adabiyoti” haqida soʻz bor ekan, “Temurbek yurtida” Amir Alisherbek nafasi bilan nazm shukuhi kezarkan, turk nasrining mezonin Bobur belgilaydi. “Tengri taolaning inoyati ila…” “Bobiriya”ni maza qilib, qiynalmay oʻqiyman, tushunaman, anglayman. Tilim gʻoʻldiramaydi. Biroq bugungi zamon tili bilan yozilgan, menga hamnafas yashayotgan ba’zi adabiyotlar, qarorlar, jurnal, gazetalarni oʻqishga qiynalaman, goʻyo begona lahjada soʻzlayotganimdek tilim gʻoʻldiraydi… “Bobirnoma”ni yana bir qayta oʻqish ilinjidami, asarning asl tilida qidirdim, topolmadim. Internetda duch kelmadi. Topganlarim boʻldi, oʻnlab qayta nashrlarni koʻrdim, internetda ham “Bobirnoma” koʻp, biroq u Bobir asari emas, Bobir tili emas. Tadbil qilingan, Bobirning tilini kesishgan. Bobirning soʻzlarini olib tashlab, oʻz soʻzlarin urib tiqqan. Tadbil, sharh asar bilan birgama-birga, bitta kitobda chiqishi kerak izoh bilan, asar oxirida lugʻatlari bilan…
Bular nima qilgan?! Butun xalqni, butun millatni, oʻquvchilarni, talabalarni “mana bu soʻzlarni Bobur yozgan” deb tadbil ila aldab oʻtiribdi. Tadbilning oʻzini nashr etgan. Sen tarbiyalayotgan avlod uning soʻzlariga tushunmasa, Bobirda ne ayb. Bobir bilan oraliqdagi davr hali ikki ming, hatto ming yil emas. Hali tilimiz toʻliq buzilib ketmagan, hali elimiz ichida, adabiyot ichida Bobur ishlatgan soʻzlar yashab turibdi. Bun soʻzlarni yana yashatish oʻrniga, oʻldirish uchun ularga kim huquq berdi?! Ularning kasofatiga mening farzandlarim ham chalasavod boʻlib tadbil bila oʻqishi kerakmi? Sen chalasavod esang, farzanding chalasavod esa, Boburning yoki bu elning aybi yoʻq. Hali bu el ichida Bobirni tushunadiganlar bor. Yo grammatikasiga tushunmadingmi? “Sulton Abusaid Mirzo taxt olgʻonda cherik tortti… Esan Bugʻaxonni yaxshi bosti…” Nesiga tushunmayapsan? Ega kesimi joyida, oʻz qadimiy til ildizimizga ega gap qurilishi. Gapirishni ilk oʻrgangan ajdodlardan, Oʻrxun bitiklaridan, Qoshgʻariydan kelayotgan toza, tushunarli, turkka xos gap qurilishi. Hozirgi adabiyotimizda “moʻdirn” yozarchi deb atalayotgan yozuvchilarimiznikiga oʻxshab “amriqocha” gap qurilishi emas. Bobirnoma orqali butun dunyo turk tilining gap qurilishi, tasviri qanaqa ekanligidan xabardor boʻlgan. Asardagi soʻzlarni oʻzgartirish uchun senga kim huquq berdi?! Sen kimsanki, Bobir kim? Navoiymiding-ki, Boburni tahrir qilish uchun… Tadbil betma-bet asar yonida yoziladi. Alohida kitob qilib “Boburnoma” deb nomlanmaydi. Yoʻqsa u tarjima deyiladi. Oʻzbek tilidan oʻzbek tiliga tarjima, tarjimon “falonchi pismadonchiev” deb yozish kerak. Bolalarga aslini oʻqitish kerak, lugʻat bilan oʻqitish kerak, Bobirdan uzoqlashtirishdan maqsad nima?! Bugungi avlod Bobirdan uzoqlashdimi, kelajak avlodga Bobir begona boʻladi. “Bu besh kunlik oʻlar jon uchun yomon ot ila kelajakka borib netarsan?!” Bobir shunday degan… Bobir yozgan soʻzni oʻchirib, oʻrniga boshqa soʻz yozish uchun inson qay darajada andishasiz boʻlishi kerak?! Bobur “Tengri” yo “Tangri” deb yozgan esa, sen uni oʻchirib “Xudo” deb yozishingga kim huquq berdi?!.. Boburning hindcha soʻzlar ishlatgan joyi bor – ular “atama”lar! Yil voqealarini sarlavhada arabcha nomlaydi. Bu atay nomlangan! Harfni arab, lotin, krill etib oʻzgartirish mumkin, lekin soʻzni oʻzgartirish asarning badiiy qiymatiga ta’sir qilishi haqida oʻylab koʻrilganmikan?…
Yuqorida aytilganidek, “Bobirnoma” siyosat, davlatchilik, tabiat, jamiyat, tarix, falsafa, huquq, din, tilshunoslik, geografiya, ma’danshunoslik, tuproqshunoslik, gidrologiya, astronomiya, dehqonchilik, bogʻdorchilik, qushlar, biologiya, zologiya va boshqa fanlarga doir ilmiy asar hamdir. Hozir davlat va harbiyda oʻrischa qoʻllanayotgan soʻzlarni chin turk atamasi shu asarda bor. Yarim dunyo elatlari va hududlari haqida ma’lumotlar; Movarounnahr, Afgʻoniston, Xuroson va Hindiston oʻtmishi, davri, xalqlari, qabilalari, tili, madaniyati, kasb, urf-odatlari, rasm-rusumlari, marosimlari, tabaqalari tushunarli lafzda. Asarda sof badiiy lavhalar, jonli tasvirlar, lirik chekinishlar, maqollar, matallar, iboralar, kinoyalar, hajv, ibratli oʻgitlar, she’riy parchalar oʻziga xos mukammal bezak boʻlib turibdi.
Bugun bolalarimiz tadbilda oʻqishni boshlasa bezaklar yoʻqola boshlaydi, kelajakka Bobir tili begona boʻladi. Maktab oʻquvchilari uchun tadbil qilib kutubxonalarga tarqatdik degan taqdirda ham, bir tomonida asarning asl matni boʻlishi shart. Qilingan tadbil, tadbil deyishga yaroqsiz. Toshkent shahri “Bobirnoma”da Toshkand deb zikr etilgan. Tabdilda zamonaviy oʻzbek maktab oʻquvchilari koʻzda tutilgan ekan Toshkent shaklida yozilishi kerak edi. Vahob Rahmonov ikkala shaklni ham aralash – goh u, goh bu qilib qoʻl uchida qoʻllab ketavergan. Toshkand deb yozib borib, 50-betda Toshkentga aylantirib qoʻyadi. Termiz shahrini ham goh Tirmiz va goh Termiz deb tabdilda berilishi maktab oʻquvchilarini chalgʻitadi. Ular insho yozganda nima deb qoʻllasin?! Namangan shahri zamonaviy tilda Namongon deyilmaydi. Quva ham ilgari Kubo deb atalgan, lekin tabdilchi bunga e’tibor bermagan. Maktab oʻquvchisi “Malim, Kubo qaerda?” deb oʻqituvchidan savol soʻraydi. Andijondagi Xokon darvozasini tabdilda “Jakan” deb bergan “ulugʻ matnshunos”imiz, tabdilchimiz arab imlosidagi nuqtani oʻqiy olmagan.
Idish qoʻyiladi, suv quyiladi. Quyi engani uchun suv quyiladi. Tadbilchi Vahob Rahmonov esa, “suvni qoʻyish” uchun ariq boshida ketmon koʻtarib turibdi. Imom Buxoriy abadiy qoʻnim topgan qishloq – Xartan. Ammo bu qishloqni “Xartanak” deb oʻzgartirgan (56-bet). Keyingi sahifada “Hindistonda roja Bikromajit zamonida Maloʻt mamlakatidan Ujjay va Dhar shaharlarida tuzilgan”, degan gapda Maloʻt nomli mamlakat qaerda boʻlgan ekan, deb oʻyga tolasiz. Zamonaviy va eski xaritalarni qoʻlga olib har qancha urinmang, Maloʻt mamlakatini topolmaysiz. Mana shu joyda tadbilchining arab alifbosida adashishi ayon boʻladi. “Bobirnoma” dagi مالوه soʻzini Maloʻt shaklida keltirishi, tabdilchining eski yozuvni oʻqishga qiynalganidan dalolat. Asarning Hindiston qismida ham Maloʻt degan shahar nomiga ham duch kelasiz. Panjobdagi bu shahar Maloʻt emas, Milvat. Notoʻgʻri oʻqib, oʻquvchilar ongiga notoʻgʻri ma’lumot singdirilgan. Yuqoridagi keltirilgan Ujjay shahri qaer? Bikromajit rasadxona qurdirgan shahar nomi Ujjay emas, Ujjayn.
Tabdilning 37-betida “Chaman” degan oy nomi keltirilgan. Arab alifbosida چکمن tarzida yozilgan joy nomidagi kof harfi nega tashlab ketilgan? 88-betdagi Qala’i Dabusiya 97-betda Qala’i Dabusiy yozilgan. Arab imlosini toʻliq hijjalay olmaslik tabdilchiga koʻp joylarda pand bergan. Tadbilning 243-betida “Chosht dovonining pastiga tushib….”, degan gapda geografiyadagi yana bir yangilikka duch kelamiz. Pokistonning shimolida Chosht degan dovon bor, deb fikr qilsangiz adashasiz. Chosht joy nomi emas, vaqt oʻlchov birligi ekanligin tabdilchi oʻylab ham koʻrmagan. 233-betda “Toʻqqiz yuz oʻn beshinchi yil (…) voqealari” sarlavhasidagi qavs ichidagi uch nuqta nechanchi yilni ifodalashini noshir va tabdilchilar oʻquvchining oʻz ixtiyoriga qoldirgan. Yanada aniqroq soʻzlasak, tabdilchi “Bobirnoma”ning 2002 yilda oʻzi mas’ul muharrir boʻlgan nashrdagi “Vaqoe’i bistu panjum” (yigirma beshinchi yil voqealari) degan sarlavhani oʻqib ikkilanib qolgan, negakim oʻn toʻrtdan keyin oʻn besh keladi-ku. Oʻn bir yil qayoqqa ketgan? Hozircha yoʻqolgan sahifalar topilmagan. Tabdilchi ham oʻn toʻrtdan keyin oʻn besh kelishini yaxshi bilgani uchun shu tartibni keltirgan va oʻylanib qolgan, “bistu panjum” bu forschada yigirma besh degani, ha mayli keyin aniqlayman degan va uch nuqta qoʻyib ketgan. Agar tabdilning 2008 yilda nashr etilganini hisobga olsak oradan oʻn bir yil oʻtib 2019 yildagi nashrda ham bu tuzatilmagan, izoh yozilmagan.
Tabdildagi sarlavha oʻrnidagi yillar chalkashligi koʻp. 1960 yilda nashr etilgan “Bobirnoma”, 2002 yilda nashr etilgan “Boburnoma” va kulliyotdagi notoʻgʻri raqamlar tuzatilmagan. Tabdilchi toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchirib qoʻya qolgan. Bobirning Kobulga chiqib ketishi, ya’ni kitobning ikkinchi Kobul qismi “toʻqqiz yuz toʻqqizinchi yil (1504-1504) voqealari” degan sarlavha bilan boshlanadi. Aslida “vaqoe’i sanayi ashara va tis’a mia” (arabcha bu soʻzlar “Toʻqqiz yuz oʻn toʻrtinchi yil voqealari” deb tarjima qilanadi) deb berilgan. Tabdilchining chalkashishiga sabab undan oldingi yil voqealari “Toʻqqiz yuz sakkizinchi yil” sarlavha ostida edi. Toʻqqiz yuz sakkizdan soʻng toʻqqiz yuz toʻqqiz kelishini “yangilik hisoblagan” tabdilchi oʻz xatosini oʻquvchiga taqdim qiladi. Keyingi sarlavha “Toʻqqiz yuz oʻn birinchi yil (1505-1506) voqealari” deb boshlanadi. Oʻquvchida savol tugʻiladi, toʻqqiz yuz oʻninchi yil voqealari qani?
Xuroson hukmdori Sulton Husayn mirzoning farzandlari, haram ahli, saroy amirlari va shoirlarni sanab oʻtishda “yana” bogʻlovchi soʻzidan soʻng vergul ishlatgan.
Yana, biri Faridun Husayn mirzo edi.
Yana, Haydar mirzo edi.
Yana, Shahribonu begim edi.
Yana, Alisherbek Navoiy edi.
Yana, Ahmad Tavakkul barlos edi.
Yana, Valibek edi. 179 betdan 198 betgacha toʻqsondan ortiq shaxs sanab oʻtilgan. Ehtimol bu gap qurilishidagi yangi qoida dersiz. U holda kitobning 38-43 betlaridagi Sulton Mahmud mirzoning oila a’zolari va amirlarini sanashda nega “Yana” soʻzidan soʻng vergul qoʻyilmagan?
Gazetalarni oʻqisangiz, juda koʻp maqolalarada jurnalistlarimiz qaratqich kelishigi oʻrnida tushum kelishigini ishlatadi, xoʻp jurnalistlar biroz chalasavod boʻladi ham deylik. Biroq bu “chalasavod”likdan olimlarimiz ham xoli emasligi maqola boshida aytilgan gʻalatilikdir. Tabdil soʻzboshisida (7-bet) “Bayramxonni oʻgʻli mirzoxongʻa buyurdilarkim…” Aslida falonchining oʻgʻli deganda qaratqich kelishigi qoʻllanilishi kerak edi, ya’ni Bayramxonning. Shu gapdagi “mirzaxon” ism, lekin bu ism juda koʻp sahifada (135) kichik harfda yozilgan. Ilm olaman degan maktab oʻquvchisi ismni kichik harfda yozish kerakmi?! “Atab qoʻyilgan har qanday ot katta harfda yoziladi” degan darsliklardagi “ona tili”ning qoidasiga ishonchi qolmasligi kerakmi?!
Bobiriylar davlatining eng yirik amirlaridan biri boʻlgan Bayramxonning Mirzaxon ismli oʻgʻli boʻlmagan. Oʻgʻlining ismi Abdurahim boʻlib, Bobiriylar davlati oldidaga xizmatlari evaziga Akbarshoh uni “xoni xonon” nisbasi bilan siylagan. Abdurahim xoni xonon “Bobirnoma”ni fors tiliga tarjima qilgan. Olimimiz temuriyzoda Mirzaxon va Bayramxonning oʻgʻli Abdurahim xoni xononning ikkita shaxs ekanini ajratib ololmagan. Yorali Bilol ismli qilichbozga esa Vahob Rahmonov 1504 yil tugʻruqxonada Oʻrali deb yozib metriska topshirgan. (131-bet).

2

Mirzo Haydarning “Tarixi Rashidiy”da yozib ketgan bir gapi bugungi kungacha ham bashoratday boʻlib turibdi. U yozgan edi: “Turk she’riyatida Amir Alisher Navoiydan soʻng hech kim Boburga teng kela olmaydi.”
Oʻz togʻalarin aldoviga uchragan Bobir oʻn sakkiz yoshida, Turoq chorvogʻida

“Jonimdan oʻzga yoru vafodor topmadim,
Koʻnglimdan oʻzga mahrami asror topmadim…”

matla’si bilan boshlanguvchi gʻazalni bitgan. Bu uning iste’dod darajasini belgilaydi.
Bobir shoh, shoir, yozuvchi, olim, adabiyotshunos, tarixchi, geograf, jangchi, diplomat – u har qanday sohada oʻz iste’dodiga ega. Bu iste’dod uning olamshumul shuhratini ta’minlagan.
Vahob Rahmonov nashrga tayyorlagan kitobdan foydalangim kelmay, boshqa kitob qidirdim. Bugun qoʻlimga tushgan “Bobirnoma” esa tadbil emas, avvalgi nusxalaridagi minglab xatolar tuzatilib nashr qilingan kitob. Kitobga olim Botirali Yoʻldoshev yapon olimi Eyjo Manoning “Bobirnoma” ustidagi tanqidiy matni va Qozon qoʻlyozmasini asos qilib olgan hamda “Bobirnoma”ning ma’lum boʻlgan boshqa qoʻlyozmalari hamda avvalgi nashrlariga tayangan. Bu kitob Oʻzbekistondagi barcha ilm dargohlarida, maktab, universitet, akademiyalar, harbiy boʻlinmalar kutubxonalarida turishi, oʻqilishi kerak. Ekologiya tashkilotlari, vazirliklar va hukumat istollariga qoʻyiladigan soʻngi nashr. Olimning oʻn yillik mehnati evazi, bugungi “uninchi renesans” davrida yuzaga chiqqan kitob. Lekin bu davrda birovni bir daqiqada bir musht urgan bokschining hurmati bor, olimning hurmati qani?! Bobirning hurmati qani?! Bilimning hurmati qani? Adadi esa… Biz istagan “Renesans”ga toʻsiqlar nima uchun?
Oʻzbekistonda oʻrta maktabning oʻzi oʻn ikki mingdan oshiq. Maktab kutubxonasida hech boʻlmasa besh donadan “Bobirnoma” turishi kerak. Shuncha maktab bor ekan, nechta oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi bor? “Bobirnoma” qoʻlida yo uyida boʻlmagan oʻqituvchi “oʻzbek tili va adabiyoti”dan qanday dars oʻtadi?! Kitob esa atigi uch ming dona chiqqan. Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbek tili va adabiyoti universiteting oʻzida uch mingtadan oshiq talaba oʻqiydi. Oʻsha talabalarni oʻziga ham yetmay qoladi-ku, bu kitob! Ular kitob olmaydi, kitob oʻqimaydi deysizmi?! Kitob oʻqimaydigan talaba, kitob boʻlib ham “Bobirnoma”ni oʻqimaydigan talaba oʻzbek tili va adabiyoti univerisitetiga qanday kirgan yoki kiradi? Bu universitetni qanday bitiradi? Qaysi yuz bilan bitiradi? Tolibi ilm kerak!
Prezident Shavkat Mirziyoevning kitob oʻqishga da’vat qilishi boshqa-yu, oliy va oʻrta ta’lim vazirliklarining nazari boshqa boʻlib qolganmi shunda?!
Kitobxonlikni rivojlantirish boʻyicha prezident qancha loyihalarni imzoladi. Biroq… “Bobirnoma”ni oʻqimagan kitobxon, qanday kitobxon deyiladi?! Kitob yozganga bir tanga, kitob oʻqiganga ming tanga. “Moshin yutib olay” deb kitob oʻqiyotgan “koʻzi och”lar kitobxonmi? “Eshagim ham kitob oʻqiydi” deb garov bogʻlagan ekan arabcha kitob oʻqirkanu, ichidagi ma’nosini tushunmaydigan bir imom domla… Qirq kun deganda eshagiga kitob oʻqishni oʻrgatibdi. Har varoq orasiga arpa solib qoʻyibdi. Eshak tili bilan kitobni varaqlab arpa tugaganda, hangrarmish. Pul berib kitob oʻqitishning bundan farqi yoʻq. Sogʻlom jamiyat qani? Biz qurmoqchi boʻlgan Yangi Oʻzbekistonga sogʻlom jamiyat kerak. Oʻzi xohlab oʻqish darajasiga yetkazish kerak. Bu uchun ta’lim tizimini tubdan isloh qilish kerak.
“Bobirnoma” tahliliga qaytar esak, shu kunlarda professor Rashit Rahmati Aratning turkchaga chevirmasidan bir-ikki sahifa oʻqidim. “Baburname” (Vekaye) Gʻazi Zahiriddin Muhammed Babur. Soʻzboshi va izohlar Hikmat Baydurga tegishli. Turk-moʻgʻul imperatorligi, turk tarixi deb begona qilmaganidan tashqari, Bobir soʻzlarini imkoni boricha oʻz holida qoldirib tarjima qilgan. Nafasi, ohangi ham oʻzida qolgan. Bizda-chi?! Tadbildagi matn tuzilishini ham Bobirdan yiroqlashtirgan.
“Bobirnoma” jahon adabiyotining shoh asarlaridan biri. U XVI asrning oʻzidayoq oʻrganila boshlangan. Bobirshunoslikdan tashqari, “bobirnomashunoslik” degan soha bor, desam, mubolagʻa emas. Hindistonda Abdurahim Xonixonon va boshqalar, Angliyada Annet xonim va boshqalar, Amerikada Sakston va boshqalar, Fransiyada Pave de Kurteyl va boshqalar, Germaniya, Rossiya, Turkiya, Xitoy, Yaponiya kabi davlatlarning koʻplab olimlari aynan “Bobirnoma” ustida yuzlab tadqiqotlar olib borishgan… Pokistonda Mirzo Nasriddin, Haydar Kuragoniy, Rushan Oro begim kabi olimlar bu sohada ish yuritgan boʻlsa, Oʻzbekistonda H. Yoqubov, P. Shamsiev, S. Azimjonova, S. Hasanov, B. Valixoʻjaev, A. A’zam, B. Yoʻldashev, X. Bekmirzaeva, O. Joʻraboev, S. Mirzaev, N. Otajonov, A.Ibrohimov va boshqalar bu asarning har soʻzini aniq holda elga yetkazishga harakat qilgan, harakat qilib kelmoqda.
Bobir barcha davrlarning sevimli kishisi. U qaerni fath etmasin, oʻsha yerning zakiy insoni uni bosqinchi sifatida koʻra olmaydi. U nurli shaxs, oʻzidagi nurni yozganiga ham koʻchira olgan. “Bobirnoma”ni Herman Vamberi “Sharq Sezarining xotiralari” deb nomlaydi. Bu asar haqida Anri Mikel yozadi: “Janglar, gʻalaba va magʻlubiyatlar, kelishuvlar… bular shubhadan xoli, albatta. Shuningdek, xotiralar, fikrlar, zaifliklar, yurak dardlari haqida nihoyatda soddalik bilan, hech bir mubolagʻasiz hikoya qilinadi. Bularning hammasi yuksak darajada tuzilganki, goʻyo kitob emas, jozibali bir hodisa deysiz”. Eduard Xolden yozadi: “Bobir fe’li-sajiyasiga koʻra Sezarga qaraganda sevishga arzigulikdir. Uning manglayiga yuksak fazilatli inson deb bitib qoʻyilgan».
“Tarixi Rashidiy” muallifi Mirzo Muhammad Haydar uni dushmandek bilsa-da, asarida shunday yozadi: “U turli fazilatlar bilan bezangan va maqtovli xislatlarga ega boʻlgan bir podshoh edi…” Hindiston rahbari Javoharla’l Neru yozadi: «Bobir dilbar shaxs edi. Uygʻonish davrining ajoyib sultoni…” Uilyam Erskin yozadi: “Saxovati va mardligi, iste’dodi, ilm-fan, san’atga muhabbati va ular bilan muvaffaqiyatli shugʻullanishi jihatidan Osiyo shohlari orasida Bobirga teng keladigan biror shoh topilmaydi». Leyn Poul yozadi: “Agar biron tarixiy hujjatni boshqa guvohliklarsiz ham haqqoniy deb qabul qilish mumkin boʻlsa, bunday hujjat, shubhasiz, “Bobirnoma”.
Dunyo adabiyotida nafaqat Bobir haqida koʻplab asarlar bor, uning asari “Bobirnoma” haqida yana-da koʻproq asarlar bor. Sharq miniatyurasida, gʻarb rassomchilik sa’natida nafaqat Bobur haqida, uning asari “Bobirnoma” haqida yana-da koʻproq suratlar bor. Bu asar arab, ispan, italyan, ingliz, hind, fors, nemis, rus… boringki, barcha koʻpellik tillarga deyarli tarjima qilib boʻlingan. Gʻirt turk, chin oʻzbek tilida yozilgan bu asarni Vahob Rahmonov “oʻzbek tilidan oʻzbak tiliga tarjima” qilgan.
Men shoirman. Qanday shoirsiz deb savol bersa, buyuk shoirman deb javob bera olaman soʻzdan bahramandga. Shoir soʻzni olimdan oʻn barobar ortiq his qilsa, hofizdan yuz barobar ortiq his qiladi. Shoir soʻzini qoʻriqlaydi. Oʻzgartishga oʻzgani haqqi yoʻq. Aytmoqchi boʻlgan fikrini qoʻriqlamaydi.
Yuqorida “Bobirnoma” tadbili qay holatda ekanligini koʻrdik va hali davom etamiz. Hozir yana bir gʻazalga e’tibor bersak. Bobir gʻazali bor:

Bahor ayyomidur, dagʻi yigitlikning avonidur,
Ketur, soqiy, sharobi nobkim, ishrat zamonidur.

Gahi sahro uzori lola shaklidin erur gulgun,
Gahi sahni chaman gul chehrasidin argʻuvonidur.

Yana sahni chaman boʻldi munaqqash ranga gullardin,
Magarkim sun’ning naqqoshigʻa rang imtihonidur.

Yuzung, ey sarv, jonim gulshanining toza gulzori,
Qading, ey gul, hayotim bogʻining sarvi ravonidur.

Ne yerda boʻlsang, ey gul, andadur chun joni Boburning,
Gʻaribinggʻa tarahhum aylagilkim, anda jonidur.

Maqta’ mazmuni: “Qayda boʻlsang, jonim oʻsha yerda, oyogʻing ostidagi jonga rahm qil.” Boʻldi.
Vahob Rahmonov esa oxirgi satrni “Gʻaribingga tarahhum aylagilkim…” nomli katta bir maqolasida “anda jonudur” emas, “andijoniydur” deb isbotlashga harakat qilgan, chirangan. She’r, bu matn oʻqish emas, his qilishdir. She’rni his qila olmas ekan, nima uchun Bobirning soʻzini buzadi?! Kim huquq berdi? Soʻng bu gʻazal “andijoniydir” deb kitoblarga kiritildi. Taniqli hofiz Sherali Joʻraev esa oʻylab koʻrmasdan, shu holda qoʻshiq qildi. Elga “andijoniy” boʻlib yetib bordi. Bu ishni qilgan olimlar bu “kashfiyoti” bilan ham Bobirga tuhmat qilishdi, ham bir satrda gʻazal mazmuni, tashbehi, “dur” qoʻshimchasidagi soʻz oʻyini, akslantirishni yoʻqqa chiqarib, saviyasini tushirib yubordi. Zahiriddin Muhammad “Bobir” taxallusi bilan ijod qilgan. “Bobir Andijoniy” taxallusi bilan “iyjod” qilmagan. Farosatni qarang: Yer sharida oshiq koʻp. Agar oshiq andijonlik boʻlsa, keyin yor rahm qilish kerakmi, shunda?
Meni xavotirga solgan narsa, kelajakda olimimiz bu gʻazalni ham tasavvufga va yo vatan sogʻinchiga bogʻlab, tahlil qilmasa boʻldi. Bunday olimlar axir Choʻlponning “Goʻzal” she’rini mustaqillikka bogʻlab tahlil qilishgan va darsliklarga kiritishgan. Ayni damda esa gala chalasavod “andijoniy” soʻzi orqasidan ergashib, hatto kitoblarga ham shunday kirityapti.

3

Vahob Rahmonovning “olimlik sha’ni”ga toʻgʻri kelmaydigan, “raqib”iga gʻarazgoʻylik bilan yozilgan, (men shunday tushundim) “Sharq yulduzi” jurnalining 2026 yil 2-sonida chop etilgan oxirgi maqolasi e’tiborimni tortdi. Maqola nomi “Bir sahifada bir dunyo xato”. Birinchidan, sarlavhaga yarashmaydigan nom, ikkinchidan, qalbidagi “kinni” birdan peshtaxtaga qoʻygan. Muqimiydan olgan epigrifi esa “gʻaraz”ni roʻy-rost ochgan.

Darigʻoki, baxtim qaro boʻlmasa,
Senga tusharmidim, Xudo urmasa!?

Raqibi “Bobirnoma”ni mustaqil ishlab, nashrga qayta tayyorlab chop ettirgan olim Botirali Yoʻldoshev. Men Vahob Rahmonovning oʻzi mustaqil ishlagan biror kitobini bilmayman. Ehtimol, bordir. Maqola esa, Bobir yo “Bobirnoma”emas, “Botir Yoʻldoshev…” deb boshlanadi. “Raqib”ning ismini ham toʻgʻri va toʻliq yozgisi kelmaydi. Botirali emas, Botir deb yozadi. “Botir Yoʻldoshev oʻn yil zahmat chekib, “ Boburnoma”ning 1948, 1960, 2002, 2008, 2022 yilgi nashrlaridan 2500 dan ortiq nuqson topib, mazkur asarning yangi nashrini “Ochun” nashriyotida 3000 ming nusxada chop ettirdi…”
Avvalgi nashrdagi xatolarini tuzatib deb emas, “nuqson topib” deb yozadi. Ikki yarim mingta xatoni tuzatgan ekan, imkonsiz tan olibdimi, Vahob Rahmonov Botirali Yoʻldashevning boshidan suv oʻgirib ichsa arziydi. Botirali Yoʻldoshevga el rahmat aytsa arziydi. Oʻquvchilar qoʻliga “Bobirnoma” matni yana-da toʻliqroq, aniqroq yetib boradi shu nashr tufayli. Mazkur toʻplamda 2500 ga yaqindir, koʻpdir yo aniq 2500 ta xato tuzatilgan, menga qorongʻu. Biroq “Bobur” soʻzini “Bobir” deb tuzatmagan. Nima uchun “Babr”, “Babir”, “Bobir” soʻzini bu tadbilchilar “Bobur” deb xato yozadi va butun xalqni shu talaffuzga oʻrgatishga harakat qilishdi, shunga tushunmayman. Besh asr davomida biz turk-oʻzbeklar orasida “Bobir” boʻlib kelgan soʻzni, oʻz-oʻzidan “Bobur”ga qanday aylantirdi va qachon?! Qaysi bir angilchan, rus yo forsigoʻy yo arobiyning lahjasi aybi bilan shunday yozildi. Yigirmanchi asrdan boshlab Bobirni “Bobur” deb dashti qipchoq oʻzbeklari ham talaffuz qila boshladi. Bitta soʻzni himoya qila olmasdan, butun dunyoga moʻgʻullar imperiyasi nomi bilan mashhur boʻlib ketgan Bobiriylar saltanatini turklar saltanati deb qaerdan ham himoya qilardik?! Bu jumboqlarning ham javobi topilar…
Olimlarda mahalliygarchilik va tanish-bilishchilik, shogird tanlash, nafaqat shogird masalasida, tarixiy bahsni mahalliylashtirish masalasida ham avj olgani, umumiy fojeamizdir…
Yoki, “Bobiriylar avlodimiz”, deb Parij koʻchalarida mingtasi baqiradi. Yuziga razm solib qarasang… Biror fransuz ham Bobirni avlodi shu boʻlsa, Bobir ham… deydi. Boburni nikohidagi xotini tugul, haramidagi kanizagidan ham tugʻilmagan… Avval Bobirga munosib boʻl, deyar odam yoʻq! Bobur qonida turk-moʻgʻul qoni bor. Mahalla “bu meni mahallamdan”, deb talashadigan mahalla oqsoqoli emas u. Bobir butun jahonga tegishli, umumbashariy “ma’naviy mulk”. Uning qayda tugʻilgani emas, uning qoni muhim. Unga munosib avlodlar yaralishi muhim.
“Sharq yulduzi”dagi maqolaga qaytamiz.
Vahob Rahmonov “Bobirnoma”dan “topilgan nuqson”larni topgan olimni, Botirali Yoʻldoshev tayyorlagan nashrda toʻgʻri berilgani va bu bobirshunoslikda kemtiklarni tuzatishdagi kattagina yutuq ekanini tilga olgisi ham kelmagan. Doim oʻzini matnshunoslarning old safida tilga olinishiga oʻrganib qolgan. Ism-familiyasi ayni kundagi eng yaxshi nashrda tilga olinmagani “olimimiz” alamiga alam qoʻshgan, taxminimcha. Botirali Yoʻldoshevning tarixiy mavzuda mingga yaqin maqolasi borligini tan ola-diyu, soʻng oʻzini oʻzi rad etadi. “Sharq yulduzi”da chop etilgan maqolasidagi 36 ta “xato” bilan oʻqirmanni chalgʻitadi. Bu xatolarni avvalgi ilmiy nashrlar bilan deyarli solishtirmagan, isbotlamagan. “Olim”, Botirali Yoʻldoshev mustaqil nashrga tayyorlagan kitob haqida, uning yutuqlarini yozishni boshlaydiyu, bexos toʻxtab, u yozadi: “Boburnoma”ga ikki betdan yozilgan soʻzboshilar ilmiy nashr uchun ham, ommabop nashr uchun ham qoniqarsizdir. “Boburnoma”day bebaho yodgorlik qoʻlyozma va nashrlaridagi matn tafovutlarini koʻrsatgan mutaxassis, avvalo, ilmiy nashrligini hisobga olmogʻi, kamida 40-50 betlik matnshunoslik maqolasini ilova qilmogʻi lozim edi. Agar ushbu nashr ommabop boʻlsa asar ahamiyati, qimmati, gʻoyasi, obrazlar tizimi, adabiy va tarixiy mohiyati yoritilgan 30-40 betlik maqola soʻzboshi sifatida yozilmogʻi taqozo qilinar edi. “Boburnoma”ning ushbu yangi nashrida yuzlab matn nuqsonlari sodir etilgan. Masalan, soʻzboshida ham, kitobda ham uslubiy tahrir bajarilmagani kishini hayratga soladi. Kitob shunchalik shitob bilan tayyorlanganki, noshir Botir Yoʻldoshev va nashriyot mutasaddilari: mas’ul muharrir, muharrir, musahhih, noshir va nashr uchun mas’ullar oʻz vazifalarini tegishlicha bajarmaganlar. Botir Yoʻldoshevning soʻzboshisidan bir gapni koʻzdan kechiramiz. “Yuqorida tilga olingan ilmiy nashrlardan tashqari bir necha marta kirill va lotin yozuvlarida ham bir necha marta chop etilgan bu buyuk asardagi qator xatolar tuzatilmagan” (7-bet). Bu gapni oʻqigan kitobxon soʻzboshi muallifidan: “Nega oʻzingiz oʻz uslubiy xatongizni tuzatmagansiz?” deb soʻrasa, noshir nima deb javob beradi? Koʻryapmizki, birgina gapda uchta soʻz ikki karra keraksiz holda takrorlanmoqda…”
Buni oʻqib mendek olim, matnshunos boʻlmagan odam – “Bobirnoma”ni sevib oʻqigan oddiy bir oʻquvchida savol tugʻiladi. Abdulla A’zam yozgan soʻzboshi va Botirali Yoʻldoshev yozgan kirishsoʻzni oʻqidim, albatta qoniqarsiz. Biroq gap “Bobirnoma” haqida. Soʻzboshi yoziladimi, yozilmaydimi “Bobirnoma” kitobiga qizigʻi yoʻq. Soʻzboshi yozilmagan taqdirda ham bu kitob oʻz ahamiyatini yoʻqotmaydi. Soʻzboshisiz nashr qilsa, aksincha yaxshidir. V. Rahmonov “kamida 40-50 betlik matnshunoslik haqida maqola kitobga kiritish kerak edi”, deb yozgan. 40-50 bet yozish kerak degan qonunni Vahob Rahmonov qaerdan olgan? Oʻziga oʻzi qonun yaratganmi? Yo shuncha betlik maqola yozilsa, sahifani toʻldirish uchun uni ham ismini qoʻshadi, deb oʻylaganmi? Men oʻquvchi sifatida “Bobirnoma”ni qoʻlga olsam, 50 betlik matnshunoslik haqida maqola oʻqigandan koʻra, Bobirnomani oʻzidan oʻn bet oʻqiganim ma’qul. Vaqtni qadriga yetgan ma’qul. “Bobirnoma”dagi xatolar qolib ketib, “matnshunos” olimimiz “diktantshunos” boʻlib soʻzboshidagi orfografik xatolarni sanashga oʻtib ketadi. Soʻng yana “Bobirnoma”ga qaytib xatolar haqida soʻz yuritar ekan, ayrim joʻyali fikrlariga qoʻshilasan. Biroq “shud” soʻzini, “sh ud”, “dashtu” soʻzini “dash tu” yozilib ketganiga koʻproq e’tibor qaratadi. Aslida bu nashriyotda ishlaydigan musahhihlar aybi. Matn kompyuterda terilayotgandagi e’tiborsizlik oqibati bu, ruschasiga “opechatka”, deyiladi. Vahob Rahmonov yozadi: “…Bunday ulugʻ ishga qoʻl uradigan odamda biror pogʻona ilmiy daraja ham kerak.” Ilm uchun ilmiy darajayu medalu unvon nima kerak?! Tritada ilmiy daraja boʻlganmi, Gippokratdami? Bobir “Mubayyin”ni tarjima qilmagi uchun ilmiy daraja olishi kerakmidi, yo?! Iste’dodli odamga ilmiy daraja nima kerak?! Oʻzbekistonda qancha PhD boʻlgan olimlar bor, falsafa fanlari doʻxtirlari bor, eh-he… Lekin birorta faylasuf yoʻq, birorta Sukerburg yoʻq…
Matnshunos olimimiz yozgay: “…asar boshlanishining ikkinchi xatboshidayoq Saidbek Hasanov yoʻl qoʻygan nuqsonni ham payqamagan. U “Yangi” shahrining kitoblardagi nomi “Oʻtror” deb qayd etgan: “misli: Olmoligʻ va Olmotu Yangikim, kutubda Oʻtror bitarlar” (“Boburnoma”, 2024, 10-bet). Botir Yoʻldoshev “Yangi” shahrining nomi “Oʻtror” emas, balki avval ham, hozir Toroz ekanligini toʻgʻri qayd etmagan.
Noshirimiz “Boburnoma”ning Haydarobod nusxasida va Annet Beverej tarjimasida Yangi shahri Oʻtror yozilgan deb da’vo qiladi. Bu fikrning haqiqatga toʻgʻri kelmasligini Beverej xonimning “Boburnoma” tarjimasidagi satrlar isbotlab beradi. Kitobning “Boburnoma – bebaho asar” nomli kirish soʻzi muallifi professor Omonullo Boʻrievga minnatdorlik izhor etgan. Agar nusxani Omonullo Boʻriev oʻqiganda “Oʻtror”ni oʻchirib, “Toroz” deya isloh qilgan boʻlar edi…”
Bu gapda Botirali Yoʻldoshevga tuhmat, Omonulla Boʻriev haqida fol bor. Qoʻlimga internetdan Bobirnomaning 2005, 2006 yillarda chop etilgan turkcha nashrining fotonusxalari tushdi. Istanbul. Toʻpqopi. Mashhur “Kabalchi Yayenivi” nashriyoti. ISBN: 995-997-067-8. Kitobda shunday yozilgan: “Fergana vilayeti beşinci iklimdendir ve mamurenin kenarındadır. Doğusu Kaşgar, batısı Semerkand ve güneyiyse Bedahşan’ın sınırı olan dağlardır. Evvelce kuzeyinde Almalık, Almatu ve Yangı — kitaplarda Otrar diye yazar — gibi şehirler varmış; fakat bugün Mogul ve Özbekler tarafından tahrip edilmiş ve artık hiçbir mamuresi kalmamıştır. Küçük bir vilayettir. Hububat ve meyvesi boldur”.
Bu kitobga qaysi nashr asos qilib olingan deb izlay boshladim. “Annette Susannah Beveredge’in The Babur-nama in English (1922) ve Wheeler Thackston’in The Baburnama (1996) degan yozuv turibdi. Demak, Annet bilan… ilmiy tilda, hurmat ma’nosida murojaat qiladigan boʻlsak, Vahob Rahmonov aytgan Beverej xonim bilan olim Botir Yoʻldoshevning fikri bir joydan chiqqan. (Sharhcha: Beverej, bu ism emas, familiya qoʻshimchasi, oʻzbek tilida bunday murojaat qilinmaydi. Chunki, inglizchada xonim soʻzi oldinga chiqib, undan keyin ism yoziladi. Liliya xonim deyish oʻzbek tiliga xos. Toshtemirova xonim deb boʻlmaydi.)
“Toshotar” olim davom etadi: …“Boburnoma”ning 11-betidan iqtibos olamiz. Gap Andijon tabiati haqida: “Ovi qushi dogʻi koʻp boʻlur, qirgʻovuli behat semiz boʻlur”… Avvalo, bu gapdan noshirning turkiy tili sintaksisisi (gap qurilishi) ilmi yuzasidan bilimi haminkadarligi seziladi…. Bobur bu gapni quyidagicha yozgan: ”Ovu qushi dogʻi koʻp boʻlur. Kirgʻovuli behat semiz boʻlur”. Bobur birinchi gapni bunday tushungan: ”Andijonning ov kilinadigan hayvonlari va ovlanidigan qushlari ham koʻp boʻladi”.
Keyin ov soʻzini “Muhokamat-ul lugʻatayn” bilan isbotlashga urinadi. “Oʻzbek tilining izohli lugʻati” bilan izohlamagan taqdirda ham, “ov” soʻzi nima ma’no berishini barcha oʻzbek yaxshigina biladi, togʻdagi choʻpon ham biladi. “…turkiy tili sintaksisi…” bu qanday mujmal ibora?! Oʻzbek tilida soʻz qanday yasalishidan bexabar ekan, degan oʻy keladi xayolga. “Turkiy tili sintaksisi…” deyish qoʻpol xato. “Turkiy til sintaksisi” boʻladi, yoki “turk tili sintaksisi”. Vahob Rahmonovning oʻzi “sintaksisdan” bexabarligi bilinib qolgan… “Bobur bu gapni quyidagicha yozgan: “Ovu qushi dogʻi koʻp boʻlur. Kirgʻovuli behat semiz boʻlur”. Bobur birinchi gapni bunday tushungan: ”Andijonning ov qilinadigan hayvonlari va ovlanidigan qushlari ham koʻp boʻladi”. Bu u oʻylab topgan ertak. Bobir emas, Vahob Rahmonov shunday tushungan. Men shunday tushunaman, desa xato boʻlmaydi, bu yerda. Bobir nomidan javob berishga kim huquq berdi?! Bobir, “men shunday tushundim”, deb bu kishiga aytdimi, yo?! Bobir qanday tushunganini juda boʻlmasa Mohlaroyimdan soʻrash kerak boʻladi. Hamma oʻz “tushungan”ini yozadi. Bobir tushungan narsani Vahob Rahmonov yozmaydi. Tushunganini tushunishi mumkin. “Ovi qushi dogʻi koʻp boʻlur, qirgʻovuli behat semiz boʻlur”… Bu Botirali Yoʻldoshev tayyorlagan nashrdan. “U” oʻrnida “i”. Bu haqiqatga yaqinday tuyuldi. “Ovi qush”, “qush ovi” xuddi “bogʻi behisht”, “behisht bogʻi” kabi. Ov qushlari koʻp boʻlar. Boʻldi. Sababki, gap davomida qirgʻovul bor, kiyik emas. Vahob Rahmonov aytganday “ovlanadigan hayvonlar, haqida gap ketganida gap davomida “kiyikmi, toʻngʻiz” tilga olingan boʻlardi. Matnda ishlayotganda, mantiqni chetga surmaslik kerak. “Alif”, “vov”, “ye” yozilgan. Gapga e’tibor berilmay mantiq yana chetga surilsa, uy deb oʻqib ketishadi. “Uy qushi koʻp boʻladi”, deb. Shu yerda “dogʻi” soʻzi bor. “D” harfidan keyin “alif” bormi, “vov” bormi, yo harf yozilmaganmi (aksariyat holda unlilar yozilmaydi) bilmayman. Qarash kerak, biroq, ikki olim ham “dogʻi” deb yozgani bilan, men buni oʻzim uchun: “Ovi qushi dagʻi koʻp boʻlur, qirgʻovuli behat semiz boʻlur.“ deb oʻqiyman. “Dagʻi” yana, shuningdek, bot, ham, hamda ma’nolarini beradi. “Dogʻi” esa bu ma’noni bermaydi.
Vahob Rahmonovning “gʻolibo, gʻoliban” soʻzlari haqidagi fikrida jon borday. “Farhangi tojiki zaboni” istolida turibdi ekan, yoniga “Mu’jamu al-lugʻati al-arabia”ni ham qoʻyish kerak edi. Gʻolibo va gʻoliban soʻzlari chin arabcha soʻz. Arab tilining izohli lugʻati bilan izohlash kerak edi. “Gʻolib” bu tojikcha oʻzakmas. Yengish, qilib boʻlingan, qilingan, boʻlgach… “Gʻolibo” degani matnda Vahob Rahmonov aytganday, “ey, gʻoliblar” degani emas. Bu kirish soʻz boʻlib, “aynan biror ma’noni ifodalab kelmayapti. “Inchunun”ni kuchaytirilgan shakliday kelgan, bu gapda. “Ey, gʻoliblar” degan ma’noni ham ifodalamaydi, “gʻolibo”, “gʻoliban”, oʻzbek tiliga arab tilidan koʻchma ma’noda koʻchgan. Bobir Samarqandni olishdan oldin koʻrgan tush ta’rifida “gʻoliban” degan soʻz emas, aksincha “gʻolibo” goʻzal oʻqiydi…
Maqolada yozadi: “Botir Yoʻldoshev Kamol Xoʻjandiy devonini oʻqiganda edi, bu togʻning nomi “Mevagʻul” sermeva ekanligini bilar, kitobxonni shubhali Mutugil yo Mutugʻul bilan chalgʻitib yurmas edi. Hozir Xoʻjandliklar bu togʻni “Moʻgʻul” togʻi deyishadi.”
Qanday farosat kerakki, “Bobirnoma”ni oʻqish uchun Kamol Xoʻjandiy gʻazallarini oʻqish kerak, demoqqa. “Fors-tojik adabiyotining boʻgʻzida chekilgan oh” boʻlib qolgan Kamol Xoʻjandiy satridan shu togʻ Mevagʻul deb atalishi haqida misol keltirmagan. Mayli, bu maqolaga maboda Botirali Yoʻldoshevning koʻzi tushar, keyin topib oʻqir degan umidda, ma’lumot. Kamol Xoʻjandiy Xoʻjandda tugʻilgan. Maktab yoshiga yetgach, Samarqandga keladi. Qaytib Xoʻjandni koʻrmaydi. Samarqandda maktab koʻrib, Toshkentga ketadi, undan Xorazmga, Xorazmdan Tabrizga yetib ketib, u yerda muqim yashab qoladi. Tabrizni Toʻxtamishxon bosib olgach, uni Oltin Oʻrdaga olib boradi, u Dashti Qipchoq poytaxti Saroy shahrida oʻn yil yashab qoladi. Amir Temur Toʻxtamishxonni yenggach, Kamol Xoʻjandiyni oʻzi saroyiga oladi. Shoirlar uchun ham shohlar talashgan. Kamol Xoʻjandiy Tabrizda yashashni iltimos etgach, Amir Temur uni oʻz uyiga, Tabrizga yuboradi. Tabrizda oʻlgan. Voliyonkoʻhda, oʻzi chorbogʻiga dafn etilgan. Hozir “Mozori Shayx Kamol” deb ataladigan ziyoratgoh. Bu uning tarixi. Gʻazallarini, kerak boʻlsa, Botir Yoʻldoshev topib oʻqisin va “Mevagʻul”ni topsin. “Shubhali Mutugil…” deganda, bu soʻz turk tilida yoʻq deganday ma’no beradi. Menimcha, Xoʻjandliklar “Moʻgʻul” togʻi, deb toʻgʻri atashadi. Turklashib ketgan moʻgʻullar, oʻzbeklar hanuz oʻsha yerda yashashadi. Ikkinchidan esa, “Qargʻaboy, Qargʻalilar, Qargʻalar oilasi” kabi “Mutugil” degan ism va atama moʻgʻullarda ham, turklarda ham, Dashti Qipchoq oʻzbeklarida ham bor boʻlgan, hozirgacha ham bor. Oʻzagi “Müttı, Mütü, Mütı” nima ma’no berishini bilmayman. Biroq bugungacha ham Mutu degan ism turklarda koʻp uchraydi. (Mashhur voliybolchi Deniz Mutugil, yozuvchi Aysha Mutugil va hk…) Gil – yer, tuproq, loy, koʻchma ma’noda (eski turk, uy, oila, xonadan). Ma’nosi – Mutuning yeri, joyi boʻlib kelyapti. “Bobirnoma”ning inglizcha nusxalarida ham “Mutu-Gil” boʻlib kelgan.
“Bobirnoma”dagi soʻzlar va soʻz qurilishini oʻrganishda birinchi oʻrinda turk adabiyoti, keyin arab adabiyoti, keyin fors adabiyoti, oxirida hind lugʻati kerak boʻladi. Vahob Rahmonov esa betinim fors-tojik adabiyotlariga murojaat qiladi. Maqolada “na’shu va na’mo” haqida gapirib oʻtgan. Shunday deydi: “Ilgarigi noshirlar bu uchta soʻzni ikki soʻzda ”Nash’u namo” soʻzlarida ifodalashgan. Yangi nashrga tayyorlovchi bu variantni notoʻgʻri hisoblab, ”Nash’u va namo”soʻzlarini sahih hisoblaydi va oldingi nashrga tayyorlovchilar “va” soʻzini inobatga olmaganlikda ayblaydi. Endi matnni keltiraylik: “Mir Alisher Navoiyning musannafoti, bovujudkim Xirida nash’u va namo topibtur” (11-bet). Endi yangi matndagi“Nash’u va namo”ni oʻylaylik. Bu birikmadagi “va” soʻzi ortiqchaligini ilmli odam bilardi”.
Botirali Yoʻldoshev ilmsiz ekan, biroq… Matnni qayta oʻqing, agar bu arabchadan forschaga oʻzlashgan birikmada “v” boʻlmasa “asarlarning kamol topishi” yoʻqoladi. “Nashvunamo” نَشْوُنَما. Forschada misol, Shoir Anvariydan ikki bayt:

Behi iqbol boz nashv namud,
Shoxi insof boz bor girift.

Baxtning ildizi oʻsib adolatning shoxi meva bermay qolmaydimi, maboda…

Sahobi lutfi tu gar qatra bar zamin borad,
Hadidu sang shavad mustaiddi nashvunamo.

Tosh-da oʻsishga moyil boʻlib qolmaydimi, maboda…

Turkchada misol, Farid Dovul oʻgʻli tuzgan “Usmonli turkchasining ensiklopedik lugʻati”ning 987 betida:
Neşv ü namä: yetişep büyüme, sürüp çıkma.
Misalli Büyük Türkçe Sözlük”, “Turkchaning katta izohli lugʻati” kitobida shunday ta’rif berilgan: NEŞVÜNEMÂ (نشونما) i. (Ar. neş’u, Fars. ü “va”, Ar. nemâ ile neş’ ü nemâ) Gelişme, büyüme, gelişim. Sehâb-ı adl ü dâdın eyleyip âfâka feyz-efşân / Hemîşe gül-sitân-ı dehri pür-neşvünemâ eyle (Nedim). En ednâsındaki neşvünemâya bakılsa âlemin her zerresinde bir ruh tecellî ediyor zannolunur (Nâmık Kemal).
“Nash’u”ni oʻzi “v”siz boʻlsa, sevinchga aylanadi. Navoiy asarlari Hirotda “kamol topdi” emas, “sevinch topdi”, boʻlib qoladi. Botirali Yoʻldoshev avvalgi uchta nashrdagi matnni yulduzlarga qarab xato demagani aniq. “Hazm” soʻzlarida toʻgʻri mushohada qilinganu, “Hazm” soʻzi qaysi lugʻatda “ehtiyotkorlik” ma’nosini bildirishini aytmagan. Misol ham keltirmagan. “Hazir boʻl”, “Ehtiyot boʻl!” degan ma’noni beradi. “Hazmi taom” boshqa. Hozirgacha voha tomonlarda “Hazir” soʻzi ishlatiladi. Ovqatni hazm qilishda, “hazm” soʻzi ishlatiladi. Bular shaxsiy fikrlarim. “Qari” soʻzini izohda oʻlchov birligi deb yozgan, ogʻirlikmi, uzunlikmi, deb aniq yozmagan, deya Vahob Rahmonov olimdan oʻpkalaydi. Lekin matnda uzunlik oʻlchov birligi ekanligi aniq yozilgan-ku! Oʻrtada masofa-ku. Bir kilogramm uzoqlikda oʻtirgani yoʻq. Buni omi odam ham biladi. Bu maqola haqida oʻn bet maqola qilishga hushim yoʻq. “Xukmi xoʻk, xubmi xoʻb” bu soʻzlar haqida biror nima deyishim qiyin. Sabab bu soʻzlar talaffoʻzga bogʻliq. Turk tilimizda uch xil diftongda talaffoʻz bu harf: oʻrdak, ükki, (ukki qush) uch… “Bobirnoma”ning ichida emas, izohida “bilan” soʻzi, “lina” boʻlib ketgan. Maqolada asosan musahhihlar xatosi Bobir Yoʻldoshev ustiga yuklangan. Sayyidim, va’zliq, oshyonliq, lina, zij, sari, afsuski va boshqalar… Albatta, bunda Botirali Yoʻldoshevning ham aybi bor. Musahhihdan soʻng ham “signal” nusxani qayta qunt bilan oʻqishi kerak edi. Maqolada Vahob Rahmonov “id” va “toni” soʻzlarini juda oʻrinli va haqli keltirib oʻtgan. Botirali Yoʻldoshev keyingi nashrlarda Vahob Rahmonovning bu ikki fikrini inobatga oladi, deb biz oʻquvchilar umid qilamiz.
Bobirshunos olim Botirali Yoʻldoshev oʻn yil davomida tayyorlagan bu nashri, qayta va toʻldirilgan, tuzatilgan holda chop etilib, barcha kutubxonalarga yetib borishi ta’lim tizimida katta va kerakli hodisa boʻlardi. Lekin qachon bu ish amalga oshadi?! Biz “Bobirnoma”ni qachon oʻqiymiz?!
“Bobirnoma” turk tilinda bir chiroyli bitilmishkim… Uning turk nafasini arabchalashtirish, tojikchalashtirish asarni buzgay. Tadbil etish ham. Masalan: Nigoh degan soʻz bor, “ye”, “i” kabi qoʻshimcha deylik. Nigoh-ye boʻlsa, forslashadi, nigoh-i boʻlsa, turklashadi. Buni Vahob Rahmonovga aytishdan koʻra, shu yerda aytanim ma’qul.
“Bobirnoma” jahon adabiyotida bir benazir asarkim, u oddiy oʻquvchilar tomonidan oʻqilsa ham, oʻquvchini soʻz sehriga, voqealar girdobiga tortib ketadi. Bu kitob ichida sayr boshlagan oʻquvchi oʻzini tabiat manzaralari ichida koʻradi. Shaharlar, qishloqlar, vodiylar, togʻlar, bogʻlar aro kezadi. Mozoru bozorlarga qadam bosadi. Turkiston, Hindiston, Afgʻonistonning shamolida yelpinib, yomgʻiridan bahramand boʻladi. Tarixiy yodgorliklarni tomosha qiladi, tarixiy shaxslar bilan yuzlashadi. Turk tilining naqadar jonli ekanligiga, Bobirning naqadar haqqoniy va samimiy yoza olishiga guvoh boʻladi. Bobirning gunohlarini nafaqat yelkasidagi farishtalar yozgan, uning oʻzi oʻz gunohlarin asarida ham yoza olgan. Hech nimani bekitmagan. U betakror rassomdir. Oʻquvchi boricha har bir kartinani “tomosho” qila oladi. Husayn Boyqaro portretini Kamoliddin Behzoddan chandon xoʻb va goʻzal chiza olgan. Shoirona idrok, hassoslik, nozik did Bobirning bu asariga yana-da yashovchanlik baxsh etgan. Goh “Bobirnoma”dan bosh koʻtarib atrofingga qaraysan. Bitta hikoya yozish uchun mavzu izlab qoladigan notavon va ojiz yozuvchilarga koʻzing tushadi. “Bobirnoma” tematikasi esa, dunyoda mavzudan boshqa koʻp narsa yoʻq, deganday, barchaga aytib turadi. U shunday “mavzu”ga boy asardir ham. Oʻquvchini qiziqtira olish, keskin qarshilantirish, konfliktlar yaratish, har bir voqeaga yechim bera olish, “oxiri nima boʻlarkan deb oʻquvchi kutgan payti” lirik chekinish berib oʻquvchini imkonsiz keyingi boʻlimga oʻtkazib yuboradi, kulminasiya izidan oʻquvchi qiziqib yana varoqlaydi, kitobdan bosh koʻtarmaydi. Matn ichida matn bera olish uslubidan Bobir kabi mahorat bilan foydalana olgan biror yozuvchi borligini bilmayman. Asardagi kichik epizodlar ham bir goʻzal hikoyaday bayon etilgan. Aniq va ravshan detallar bilan ishlangan. Qadimiy maqollarimizda foydalash-chi, mergan kabi iborani oʻz oʻrniga qadaydi. Kinoya, yumor, hajvdan unumli foydalanadi. Bir shaxmatchi haqida “…agar odamlar bir qoʻl bilan oʻynasa, u ikki qoʻl bilan oʻynardi…” deb yozar hajv ila. Loʻndalikda ham betakror. Qisqa qilib tushuntirib qoʻya qoladi: “Badiuzzamon Mirzo xud bularning qoʻlida xamir edi…”
Ramziy aytish, jonlantirish, istiora san’atini qoʻllash… Va barchasi “Bobirnoma”dadir.
Bu asarni oʻz tilida oʻqishni istagan men kabi oddiy oʻquvchilar “Bobirnoma”ning mazkur nashrini qayta, toʻldirib nashr etishlarini kutib qolamiz. Nashrni tayyorlagani uchun olimga rahmat aytish va e’zozlash burchimiz.

2026 yil, may