Bahodir Karimov. Munaqqid (Vadud Mahmud) haqida so’z

067    Вадуд Маҳмуд шахсияти ва фаолияти ҳақида гапирганда, энг аввало, шу пайтгача унга ҳар томонлама тўғри ва одил баҳо берилмагани, унинг мероси кенг миқёсда тарғиб ва тадқиқ этилмаганини айтиш керак. Баҳодир Каримовнинг айни хусусдаги фиурига тўла қўшилган ҳолда, «Эзгу ишнинг кечи йўқ» деб ўйлайман.
Вадуд Маҳмуд XX аср биринчи чорагидаги Туркистон маданий ҳаётида муҳим ўрин тутган, энг муҳими, адабиётшунослик ва танқиднинг тамал тошини қўйганлардан бири деб баҳоланиши керак.  Мунаққиднинг мумтоз адабиётимиз ва сиймоларига бағишланган мақолалари бугунги кун ёш адабиётшуносларига ибрат бўлиб хизмат қилиши жуда муҳимдир.

ВАДУД МАҲМУД ҲАҚИДА СЎЗ
Баҳодир Каримов,
филология фанлари доктори

056

   XX аср биринчи чорагидаги Туркистон маданий ҳаётига фидойи зиёлиларнинг улуғ хизматлари кўрк бағишлаб туради. Вадуд Маҳмуд шу авлоднинг бир вакилидир.

Вадуд Маҳмуд 1898 йилда Самарқанд округининг Юқори Дарғам туманига қарашли Тайлоқ қишлоғида таваллуд топган. Отаси Маҳмуд Пирмуҳаммад имом бўлган (1905 йили вафот этган). Онаси Анбара (1934 йили вафот этган) эса уйда болалари тарбияси билан шуғулланган. В. Маҳмуд дастлаб Самарқандда Абдуқодир Шакурий мактабида, сўнгра Уфадаги Олия мадрасасида (1917-1918), Самарқанд педкурсида (1918), Москвадаги В. Брюсов номли Олий Адабиёт институтида (1925-1926) таҳсил олган. Тошкентдаги САГУнинг иқтисод факультетига (1923 й.) эркин тингловчи сифатида қатнаган. Айни чоғда, Вадуд Маҳмуд 1919—1925 йиллар орасида ўқитувчилик ҳам қилган, Самарқанд ва Жиззах шаҳарларида маориф бошқаруви соҳасида фаолият кўрсатган. 1926-1927 йиллари «Маориф ва ўқитғувчи» журналида муҳаррир ёрдамчиси, 1926-1929 йилларда ТажГИЗда таржимон ва дарсликлар тузувчи бўлиб ишлаган.

У 1930 йили шўро тузумига қарши тарғиботчиликда айбланиб қамоққа олинади, учлик қўмитасининг қарори билан уч йилга қамалади. Қатағон даври туҳматларига дуч келган Вадуд Маҳмуд Архангельск вилояти Каргопольлага қамоқхонасида 1937 йил 18 августидан 1954 йил 26 январигача ҳибсда сақланади. 1960 йилда тўла оқланади.

Вадуд Маҳмуд фаолиятининг маълум бир қисми Тожикистон Республикаси ФА Рудакий номидаги Тил ва адабиёт институти билан боғлиқ. Шу даргоҳда илмий ходим бўлиб ишлаган В. Маҳмуд «Фарҳанги забони тожики»ни тузишда қатнашади, мумтоз шарқ шеърияти тадқиқи билан шуғулланади, хотиралар ёзади. 1976 йилда вафот этган.

Адабиёт майдонига Самарқанд адабий муҳити орқали 20-йиллар арафасида кириб келган Вадуд Маҳмуд бу жараёнга жуда фаол аралашади. Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдуқодир Шакурий, Васлий, Сиддиқий Ажзий, Садриддин Айний, Ҳожи Муин, Абдурауф Фитрат ва Тамҳид Самарқандий сингари муҳаррир, шоир ва муаллимлар муҳитида тарбия топади, таълим олади, шаклланади. Унинг адабий-танқидий, публицистик мақолалари «Камбағаллар товуши», «Зарафшон», «Туркистон», «Инқилоб», «Маориф ва ўқитғувчи», «Ер юзи» каби газета ва журналларда «Вов», «В.М.», «Вадуд Маҳмудий», «Вадуд Маҳмуд ўғли» каби имзолар билан мунтазам нашр қилиниб турган. Вадуд Маҳмуд мумтоз шарқ адабиёти намояндалари, мавжуд адабий жараён хусусида «Чўлпоннинг «Булоқлар»и» (1923), «Ҳинд ихтилолчилари» (1923),«Турк шоири Ажзий» (1924), «Адабий танқидга бир назар» (1924), «Алишер Навоий» (1925), «Фузулий Бағдодий» (1925) каби қатор қимматли мақолалар ёзган.

Вадуд Маҳмуд билимдонлиги, теран фикрлилиги учун 1917 йилги ўзгаришдан сўнг янги ҳокимият муассасаларига жалб этилади. Аниқроғи, Самарқанд вилояти маориф бўлимининг мудири вазифасида хизмат қилади. Бу даврда у «Болалар тарбияси», «Маориф ишлари», «Мактабларда аҳвол», «Маорифимиз», «Мажбурий ўқиш» сингари ўнлаб мақолалар ёзади. Айрим ҳолатларда унинг муайян эътиқод заминида шаклланган ижтимоий-сиёсий қарашлари ва адабий-эстетик тушунчалари совет ҳукумати мафкурасига тўла мос келмайди. Баъзан ён бериб, муроса қилади; баъзида олқиш эшитади ёки танқид қилинади. 1927 йил 4-5 октябрь кунлари Самарқандда бўлиб ўтган Ўзбекистон маданиятчиларининг иккинчи қурултойида мажлис залидан «тескаричи», «чўлпонлар маддоҳи» сифатида ҳайдаб чиқарилади.

Вадуд Маҳмуд хилма-хил жанр ва мавзуларда асарлар ёзган бўлса-да, 20-йиллар адабий жараёнида, асосан, мунаққид-адабиётшунос сифатида танилган.
Вадуд Маҳмуд адабий-танқидий мақолаларида асарнинг ғоя ва мазмунига эмас, аввало, унинг нафислиги ва нозик ясалишларига, яъни бадиийлиги, шакли, услуби ва тилига эътиборни қаратади. Шунга мувофиқ талаби ҳам ниҳоятда юксак бўлган. Шеърдаги мусиқий оҳанг, руҳий юксалиш, чуқур дард ва санъаткорона мукаммалликни қадрлайди.
В. Маҳмуд табиатидаги жўшқинлик, мақолаларидаги изчиллик, илмий холислик ижод аҳлининг эътиборини тортди. Замондошлари унинг бу фазилатларини ижобий баҳоладилар.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, ўз вактида Чўлпон, Фитрат, Абдулла Қодирийларга холис ва тўғри баҳо берган қаламкашлардан бири ҳам Вадуд Маҳмуд эди. «Ўзбек адабиётининг насри тилини эндигина янгилаб келаётган Фитрат билан ишини кўпдан бошлаб эндигина майдонга отишга муваффақ бўлган А. Қодирийдан бошқа ҳеч бир нимага молик эмасдур. Шеърда бўлса, Чўлпондан бошқа тилга оларлик ва ишини кўрсата олғон кишимиз йўқдур. Бунингда камчиликлари ҳали жуда кўпдур». Бундай кескин айтилган фикрлар кўпгина ижодкорларнинг, сўнгра тадқиқотчиларнинг безовталанишига сабаб бўлди.

Биз кузатган илмий адабиётлардан бир нарса аён бўлдики, Вадуд Маҳмуд ижодига мурожаат қилган олимлар, унинг адабиётга қарашини кузатган талқинчиларнинг деярли барчаси мазкур «Бу кунги шеърларимиз ва санъаткорларимиз» номли мақолага эътибор қаратганлар. Бунинг ажабланарлик жойи ҳам йўқ. Чунки ундан замонавий материалистик, марксча-ленинча танқидга «ёт», «илмоқли» жумлаларни, адабий талқинларни топиш осон эди. Гап бундай: Вадуд Маҳмуд мақоласида мавзуни қадимдан бошлайди, мумтоз адабиётнинг хусусиятлари устида тўхтайди. Айниқса, унинг тасаввуф фалсафаси билан узвий боғлиқлигини, ўша фалсафий фикрлар асосида санъатнинг олий намунаси даражасига етганлигини таъкидлайди. Янги адабиётнинг пайдо бўлиш жараёни, шакл ва мазмун, ижодкор ва жамият, шеър техникаси, умуман, гўзал санъат тўғрисидаги ўз қарашларини баён қилади.
Бизнингча,Вадуд Маҳмуд 20-йиллардаёқ замонавий адабиётдан юксак бадиийликни, шакл ва мазмундаги мукаммалликни талаб қилгани ҳолда кўҳна адабиётимиз таҳлилини ҳам энг тўғри илмий йўналишга бошлаган кишилардан биридир: «Бизда шеърнинг икки жабҳаси бордир. Чунки ишқимиз икки жабҳалидир: ҳақиқий, мажозий.
Ҳақиқий ишқ — руҳи умумга хулул дардидирки, энг юксак ва орифий амалдир. Мажозий ишқ эса оддий нафсоний эҳтиросдирки, умумий, табиий бир майлдир. Кўруладирки, бу икки турли ишқ ҳам мабдаи ва ҳам ғоя эътибори билан ҳаётий ва инсонийдир. Чунки инсон бир мавжуд ва ҳам шуурлик бир мавжуд бўлғони сифати билан ўзининг яратилишини ва яшашининг ғоясини тушунмак ва билмак истайдир. Табиий бир махлуқ бўлиши эътибори билан эса жисмоний эҳтирос ва ҳавасларга ҳам боғланғондир.
Бу икки майлким, натижада икки «ишқ»ни вужудга келтирди, икки «шеърий жабҳа»ни ҳам майдонга отди. Бирида «ҳақиқий ишқ» тараннум этилди, иккинчисида эса «мажозий ишқ» рақслари ўйналди»1. «Маҳбуб ул-қулуб»да ишқ учга — ҳақиқий, мажозий ва нафсонийга ажратилади. Ишқнинг адабиётдаги талқинида Алишер Навоий мулоҳазаси энг тўғри мезон сифатида олинадиган бўлса ҳам, мақола муаллифи мажозий ишққа нафсоний ишқни қўшиб изоҳлаётгани аён. Аслида «шаръий никоҳ» билан якунланадиган нафсоний ишқ билан «алоҳида фазилат эгаларига хос ишқ» орасидаги фарқ каттадир. Аммо шуниси таҳсинга сазоворки, В. Маҳмуд ўз мақоласида «ҳақиқий ишқ»ни қуйлаган шоирлар сифатида «туркда «Ҳикмат» соҳиби Яссавий, «Лисон ут-тайр» нозими Навоий, «Лайли-Мажнун» муаллифи Фузулий,«Мабдаи нур» эгаси Машраб, илоҳий шеърлар эгаси Ошиқ Пошшо, илоҳий тараннумлар соҳиби Амирийларни намуна қилиб кўрсатган эди. Номлари зикр қилинган шахслар, шубҳасиз, «юксак ғоя ва фикр эга»ларидир. Мақолада муаллиф биринчидан энг улуғ сиймолар бўлмиш «ҳақиқий ишқ» соҳиблари номлари эслатилган асарларига нисбатан тўғри ажратиб беради, иккинчидан, мумтоз адабиёт намояндалари ижодига ислом ва тасаввуф фалсафаси назари билан қарайди. Таассуфки, адабиётшуносликдаги бу йўналишни давом эттириш жуда катта сиёсий тўсиқларга дуч келди. «Вадудона», «идеалистик» талқинларга қарама-қарши ўлароқ «майдонда жавлон уришга фақат марксист танқидчи ҳақли» бўлиб, ҳар қандай бадиий асарни қўпроқ сиёсий- ғоявий тарафдангина текшириш бошлаб юборилган эди.

20-йилларда ўзбек адабиётшунослиги, адабий танқиди янгича шаклланиш жараёнини бошидан кечираётган эди. Ҳар қайси ҳавасманд адабиётшунос ёки мунаққид ўз таъбига маъқул бўлган фалсафий назарияларга, бирон олим ёки ёзувчи тажрибаларига таянар эди.

Вадуд Маҳмуд эса ижодкор дунёқарашига, ислом ва тасаввуф фалсафасига, бадиий асарлардаги тил ва услубга, шунингдек, адабиётнинг гўзаллиги ва ясалишига, нафосатни юзага келтирувчи, инсон қалбини завқлантирувчи унсурларга эътиборини қаратди. Маълум даражада жаҳон адабиётининг тажрибаларига таянди, улардаги фикрий юксакликка ҳавас қилди. Шунинг учун бўлса керак, у ўз мақолаларида Р.Тагор, М.Ганди, Э.По сингари машҳур кишиларнинг номларини кўп тилга олади. Назарий қарашларини асослашда, айниқса, америкалик машҳур адиб ва шоир Эдгар Понинг ижодий тажрибаларидан унумли фойдаланганлиги сезилиб туради. Мунаққид унинг «Тайна творчества» («Ижод сири») номли ижодий тажрибалари асосида ёзилган мақоласини муфассал таҳлил қилиб чиқади. Мақолада Э.По «Қарға» номли достонининг ёзилиш тарихи, бадиий асар яратиш учун биргина илҳомнинг ўзи кифоя қилмаслигини, мавзу танлай олган тақдирда ҳам тасвирлаш услублари устида узоқ бош қотиришга тўғри келишини ипидан игнасигача батафсил ҳикоя қилади. Қолаверса, бадиий асар ўқувчи қўнглига хуш ёқиши, руҳини юксалтириши лозим. «Шеърда таъсир асосан гўзаллик воситаси билан бериладир. Гўзаллик ва гўзал нарсаларни ҳис этганда инсон руҳи юксаладир»2.
Америкалик адибнинг бу ёрқин фикри мунаққиднинг нозик дидига мос келади.

—————————
1 В. Маҳмуд. Бу кунги шеърларимиз ва санъаткорларимиз. «Маориф ва ўқитғувчи», 1925, 5-6, 7-8-сонлар.
2 В. Маҳмуд. Бу кунги шеърларимиз ва санъаткорларимиз. «Маориф ва Ўқитғувчи», 1925, 5-8-сонлар.

У 20-йиллар ўзбек шеъриятидаги мавзу ва шакл мутаносиблигига, вазн ва оҳанг уйғунлигига, мисраларнинг тузилишидаги силликликка, умуман, шеър техникасига эътибор бера туриб ёзади: «Айта оламизким, шоирларимиз ва шоир бўлғувчиларимизнинг энг катта аҳамиятсиз қарағон ва диққат қилмағон нуқталари шундадир.
Уларнинг мавзулари билан олғон шакллари, қабул қилғон вазн ва оҳанглари, сўз тузишларининг алоқаси йўқ ҳукмидадир. Бу робиталарни эски шеърга уста Фитрат ва янги шеъримизнинг биринчи намояндаси Чўлпоннинг оз-моз риоя килғонини кўрамиз». Сўнгра ўзбек назмидаги янада силлиқ ва гўзалроқ нуқталарни ёш шоирларга ибрат қилиб кўрсатиш, фикрларини далиллаш ва уларни жаҳон адабиётининг номдор вакили Э. По асарига солиштириш ниятида «шарқ — турк адабиётининг иккинчи олтин даври бошлиғи бўлғон Умархон» шеърларига мурожаат этади. Амирийнинг «Етар» радифли ғазалидан парча келтириб, унинг тил ва услубда силлиқлигини, тасаввуфона юксак илоҳий руҳини уқтиради; ғазални Э. По достони мавзуси билан муқояса қилади. Э. По асари — қайғули достон, яъни мавзуси бир аёл ўлимининг тасвири билан чекланади. Амирийда эса «тасаввуфнинг энг юксак нуқтаси бўлғон руҳга фано бўлиш, қуюлиш, коинот руҳи бирлан бирлашиш мавзуидир.

Мавзу орасидаги тафовутни кўрингиз, Умархоннинг ҳам қайғуси, ҳасрати бор; лекин «бир хотуннинг ўлими учун» эмас, коинотнинг умумий руҳига қуюлиш ҳасратидир. Кўрингиз, мавзу нақадар буюк ва нақадар олийдир»3.
Сўнгра мунаққид Амирийнинг санъаткорлик маҳорати сири нимада, деган саволни қўяди. Жавоб тарзида гап тузишини, оҳангдор ва жозибали сўзларни, «ҳарфларнинг садо бературғон, титрайтурғон»ларини танлаб, юксак илоҳий туйғулар ифодаси учун хизмат қилдирганини кўрсатади. Шунингдек, Алишер Навоийнмнг санъаткорлик маҳоратига ҳам алоҳида диққатни қаратади ва уни марказий мавзуга боғлайди: «Кўрингиз Навоий нима қилғон? Мажнуннинг ғами тасвирида:

Кўнгулга ўгулди кўҳи авдуҳ,
Авдуҳи йиғилди кўҳ то кўҳ.

Шу байтда «ў» товушининг ўгултиси, «г»нинг гумбирлаши, «ҳ»нинг сочилиб кетиши ва бу товушларнинг такрори ҳақиқатан тоғнинг йиқилиб, сочилиб, майдаланиб кетишига, дараларнинг тўлиб, бақириб кетишига ўхшамайдирми?»

Ғарб адабиётшунослигида мисрадаги товушларнинг уйғунлиги «аллетерация», қадим шарқ адабиёт илмида эса «тавзиъ» термини билан юритилади. Юқоридаги мисралар ана шу бадиий санъат асосида талқин этилгандир. Улар адабиётнинг нафислигини, мисралар сеҳрини, сўз руҳияти ва қудратини ҳис қилган адабиётшунос қаламидангина тўкилиши мумкин. Бадиий асарларнинг эстетик таҳлили учун Вадуд Маҳмудда етарлича назарий билим борлигини, гўзал манзараларни, ҳақиқий санъат намуналарини вужудга келтирувчи бадиият унсурларидан хабардор эканлигини шу факт ҳам исботлаб турибди4.

———————————
3 Турсунқул. Сиддиқий тўғрисида мулоҳазаларим. «Маориф ва ўқитғувчи», 1928, 3-сон.
4 Маҳмуд. Бу кунги шеърларимиз ва санъаткорларимиз. «Маориф ва ўқитғувчи», 1925, 5-8-сонлар.

Хуллас, Чўлпон ва Фитратлар қораланаётган замонларда уларнинг маслакдошларини изловчилар ҳам, мутасаввуф шоирларни улуғлаган тадқиқотчини айблашни истовчилар ҳам Вадуд Маҳмуднинг ана шу «Бу кунги шеърларимиз ва санъаткорларимиз» мақоласига мурожаат қилишди. Юқорида мақоланинг холис илмий талқинига омухта ҳолатда кўриб ўтилганидек, ҳар қайси олим ундан илмдаги ўз ўрнига мослаб кўчирмалар олди. Ўринли-ўринсиз танқид қидди. Тўғри, мақоланинг айрим жойларида баҳсли масалалар ёки мунаққиднинг илмий услуби билан боғлиқ ғализликлар бўлиши мумкин. Шунга қарамай, мақола 20-йилларда шаклланаётган ўзбек адабий танқидчилиги, изланувчан муаллиф ижодининг принципиал асослари, мунаққиднинг ўзига хос адабий қарашлари ва илмий-эстетик тафаккур тарзи юзасидан муайян хулосалар бериши мумкин.

Вадуд Маҳмуднинг жадид адабиётининг йирик намояндаларидан бири Сиддиқий Ажзий ҳақидаги «Турк шоири Ажзий» номли мақоласи 20-йиллар ўзбек адабий танқидчилигида муҳим ўрин тутади.
Мунаққид ушбу тадқиқотида шоир шеърларидаги образларга, ўхшатиш ва анъанавий рамзларга катта эътибор беради. Ажзий шеърларидагй «ҳижрон, бахт, рухсор, ишқ, ҳусн, ҳол, хатт» сингари рамзларнинг эски адабиётдаги маънолардан фарқли тарзда ижтимоий маъно касб этганини айтади. Улар илоҳ васфи учун эмас, реал заминдаги гўзал қиз латофатининг тавсифи учун ҳам эмас, балки халқ, миллат сийрат ва сувратини гавдалантириш учун қўлланганлигини кўрсатиб беради.

Шарқ классик адабиётида маҳбуба ва маъшуқаларнинг юз ва яноқлари гулга ўхшатилади.
Шоирнинг қуйидаги байтига эътибор берайлик:

Бу гулшан саҳнида гул яфроғи ранги гумон этманг,
Қизормиш хуни ноҳақ рангидин хоки ватандир — бу!

Бу байтдаги гулнинг қизил ранги боғларга файз киритиб турган гулдан фарқли, ёрнинг қизил юзи ва қизил дудоғи ўхшатмасидан ҳам анча узоқ. Шоирнинг кўзи олдида қизариб ётган «гулшан» — Ватан тупроғидир. Бир Ватан тупроғики, ноҳақлик, жабр-зулм дастидан қизарган, қизил гул рангини олган, қип-қизил қонга бўялган Ватан тупроғидир. Шоирнинг бундай тасвирига ижтимоий муҳитдаги тенгсизлик, адолатсизлик сабабчи. Кундалик ҳаётдаги бўлиб турган ноҳақликлари, жабр-зулмларининг кучайиши сабабчидир.

1922 йили «Қизил байроқ» газетасининг бир неча сонида «Озиёлиқ» деган шартли имзо остида чиққан «Оғизда эмас, амалда бўлсин» номли мақолада шундай фикрлар бор: «Эски идора ерлик халқни ёт қўриш баробарида сағир ҳисоблаб, васийлик қилишни ўз устига олган эди. Ажал сайёди у бечорага ўз жомидан ажал шарбатини ичирди.

Ўзгаришдан кейин яна бизни «тарбия» қилиш учун васий бўлгувчилар топилди. Лекин сўнгти вақтда гирифтор бўлғон васийларимиз ҳам, ўтган марҳум васийларимиз каби бизга васийи мутлоқ бўлиб, муқаддиратимизни ўз қўлларида тутиб келмоқдалар. Русия ўзгариши бўлғон 1917 йил эди, ҳозир ўзгаришнинг 1922 йилида турибмиз. Шу муддатда биз «сағир»лар ҳақига «васийларимиз» томонидан озми тааррузлар бўлди?

Сағир болаларнинг иши йиғидир; биз йиғладик. Бизни овутиш йўлини берган васийларимиз, бизни ҳақимиз бўлғон семиз сигирларнинг сутидан баҳрасиз қилди, қуруқ эмизукни оғзимизга солдилар. Илгариги васийларимиз биз сағирларни «сиз ёт, бегона болаларсиз» деб эмизук берганда, ўзгаришдан кейинги васийларимиз бизнинг пешонамизни силаб «бечора, бенаво етимларим, сиздан байналмилалчи васий отангиз айлансин» деб кўнглимизни синдирмасдан овутиб келадилар»5.

————————————
5 Озиёлиқ. Оғизда эмас амалда бўлсин. «Қизил байроқ», 1922, 11 август.

Бераҳм золимларнинг қонли панжалари остида зулм чекаётган ўлкага қарата шоир Чўлпон бир шеърида «Нега сенинг қалин товшинг «кет» демайдир уларга?», «Нега тағин танларингда қамчиларнинг кулиши?» дея сўроқли хитоблар қилади; азоб-уқубатларни кун сайин авжига миндираёттан «афандилар»га қарата «Қўзғалиш» (1922 й.) номли шеърида шундай дейди:

Эй! Сен мени ҳақир кўрган, тубан деган афанди! Эй! Устимда бир умрга хўжа бўлмоқ истаган, Эй! Бўйнимга кишан солиб, ҳалокатта судраган,
Кўзларингни заҳарлатиб ўйнатмагил, бас энди!

Чўлпоннинг бундай тиниқ сатрларидан жой олган изтиробли ҳислар оқимини «Йўл эсдаликлари», «Вайроналар орасида», «Қутурган мустамлакачилар» сингари асарларида ҳам кузатиш мумкин.
Ажзий қип-қизил қонга беланган тупроқ деб бадиий услубда ифодалаётган, «Озиёлиқ» ва Чўлпон қалбини безовта қилган бундай нохуш аҳвол билан Вадуд Маҳмуднинг ўзи ҳам тўқнаш келади. Қолаверса, Ажзий билан В. Маҳмуднинг ижтимоий дунёқараши деярли бир хилдир. Унинг «Мустамлакачилик ўз йўлида» номли мақоласи айнан шу мазмунда диққатга сазовордир. Мақолада ўша даврнинг кун тартибидаги энг долзарб муаммолар таҳлилга тортилган.

Вадуд Маҳмуд Ажзий шеърларини «Ажзийнинг ижтимоий фикри» бўлимида унинг ўзини ҳам қийнаган ана шу ижтимоий муаммоларга уйғун тарзда таҳлил қилади. Ижтимоий ҳаётдаги воқеликларнинг шоир ижодида инъикос этиши хусусида тўхталиб: «У ҳар вақт элнинг қонли панжалар остида қолишидан зорланадир, ҳар томонга қараса, шуни кўрадир, ҳар воқеадан шуни истихрож этадир», деб ёзади 6.
Ажзий ички оламидаги замонага нисбатан норозилик туйғулари, жамиятни ислоҳ этиш кайфияти анъанавий образларни янгича маънода қўллаш мажбуриятини юзага келтиради. Шунга биноан у юддузларни эл бағрига отилган тошга, булутни маърифат нурларини тўсувчи деворга, қизил лолани қип-қизил қонга менгзатади. Вадуд Маҳмуд ўз мақоласида Ажзий назарда тутган «миллат» тушунчасига ҳам алоҳида изоҳ бериб ўтишни маъқул топади. «Биз Ажзийнинг «миллат» деган тарзи талаққийсидан англаймизким, бу кундаги тарзи истеъмолидан бошқа бир маъно берадур, унингча, «ислом» бир миллатдир, ҳар бир «мусулмон» ўз миллатининг бир аъзосидир. Бу тарзи талаққий ёлғуз Ажзийда эмас, бу даврда яшаган кўб кишиларда кўриладир» 7.

—————————————
6 В. Маҳмуд. Турк шоири Ажзий. «Инқилоб», 1924, 11-12-сонлар.
7 Ўша манба.

«Миллат тақдири» — бу сўз бирикмаси шоирни ҳам, талқинчини ҳам бефарқ қолдирмади. Сиддиқий Ажзий миллат қисматини ўйлаб, ижодий-амалий юмушларга берилди, мактаб, маориф ишлари билан машғул бўлди, ўз замонасининг маънавий-руҳий кайфиятини ифодаловчи шеърлар битди. Ватани озод бўлишини истаган сиймоларни, миллати йўлида жон куйдирган кимсаларни Вадуд Маҳмуд қадрлай билди. Уларнинг анъаналарини давом эттирди.
20-йиллар давомида халқни оқартиш йўлида хизмат қилган инсонлар ҳақида Абдурауф Фитратнинг қатор илмий мақолалари, Л. Олимий, Ҳ. Муин, Л. Азиззода, А. Мажидий каби муаллифларнинг қатор биографик характердаги мақолалари юзага келди.
Бу ижодкорларнинг мазкур асарлари ёзилган пайтда ҳали «ватанчи», «панисломчи»,«пантуркчи», «жадид», «миллатчи» каби тушунчаларга ҳужум бошланганича йўқ эди. Бу жараён сал кейинроқ бошланди.

«Ажзий миллатнинг ишқи, дарди билан суғорилган бир шоирдир. Унинг бу ҳаяжонлари ясама эмасдир, чиндир, табиийдир. Ул кўз ёш тўкса миллат учун тўкадир, бировдан хафаланса, миллатнинг ҳолига боқмагани учун хафаланадир. Бировдан хурсанд бўлса ҳам миллати, халқи учун бўладур», деб ёзади Вадуд Маҳмуд. Бу мақола мунаққиднинг илмий салоҳиятини, дунёқараши ва бадиий асарни нозик тушуниши ҳамда гўзал мисралар моҳиятини ижтимоий воқеликка боғлай олиш қобилиятини намойиш қилувчи асарлардан биридир.

Вадуд Маҳмуднинг Чўлпон шеърияти хусусидаги фикрлари А. Шакурий, А. Қодирий, А. Саъдий ва З. Баширнинг объектив баҳоларига ҳамоҳанг ва айни вақтда ўзига хос услуби билан ҳам яққол ажралиб туради. Чўлпоннинг «Булоқлар» тўпламига ёзган тақризида В. Маҳмуд шоирнинг янги мажмуаси ўзбек адабиётига янги бир оҳанг олиб кирганлигини, унда ўзбек элининг руҳи, сезгиси қайнашини, ўзбек тилининг имкониятлари янгича намоён бўлганлигини алоҳида уқтиради. «Чўлпоннинг «Булоқлар» отлиғ янги шеърлар тўплами босилиб чиқди.
Чўлпон ўзбекнинг янги шоиридир, шунинг учун ўзбек элининг бугунги руҳи, ҳоли сезгиси «Булоқлар»да қайнайдир, ўзбек тили, ўзбек оҳанги «Булоқлар»да сайрайдир, ўқийдир. Ўзбек руҳи тўлқинлари бунда кўпирадир, кўклар томон учадир, кўтариладир».

«Амалнинг ўлими» деган шеъридан:
Кўнглимда йиғлағон малаклар кимлар, Шарқнинг оналари, жувонларими? Қаршимда эгилган бу жонлар кимлар, Қуллар ўлкасининг инсонларими? —

парчасини келтириб, бу «ўзбек янги шоирларининг оҳангсиз бўлишини уялмай сўйлайтурғон» кимсаларни уялтиришини айтади. Мунаққид бандда ўзига хос рубобий оҳанг мавжудлигини, унда эл-юрт дарди, шоирнинг қалби ифода этилганини, унинг ифодаси таъсирли ва қисқа («муассир ва эъжоз») эканлигини таъкидлайди.
XIX аср охири XX аср биринчи чорагидаги адабиётимиз тарихи билан шуғулланган мутахассислар ўша давр адабий жараёнида саҳна асарлари ва саҳнанинг ўзига бағишлаб ёзилган мақолалар салмоқли ўринни эгаллашини, адабий танқиднинг янгича шакли ҳам, умуман, шу асарларга тақриз ва танқид ёзиш билан бошланганини таъкиддайдилар. Неъмат Ҳаким «Ўзбек адабиётида танқид ва адабий муҳокамалар» номли мақоласида: «19-20-йилларда ёзилган танқидий мақолаларнинг деярлик ҳаммаси театр ва мусиқа ҳақидадир» 8, деб ёзган мулоҳазаси юқоридаги фикрларимизни далиллайди. Қолаверса, мавзуимизнинг эгаси бўлмиш Вадуд Маҳмуднинг ҳам адабий танқид соҳасидаги фаолияти саҳна асарларига, хусусан Фитрат  асарларига тақриз ва танқид ёзиш билан бошлангандир. Унинг мазкур йўналишидаги нишона мақоласи «Чин севиш»нинг саҳнага қўйилиши муносабати билан ёзилган бўлиб, 1921 йили «Қизил байроқ» газетасида босилиб чиқади; «Ҳинд ихтилолчилари»га тааллуқли ҳажман каттагина танқидий мақоласи эса кейинроқ «Туркистон» газетасида эълон қилинади. Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, саҳна асарлари адабий-илмий жамоатчиликнинг таҳсинидан ҳам, танқидидан ҳам бебаҳра қолгани йўқ; уларнинг ғоявий-бадиий қиммати, адабиётда, саҳнада тутган ўрни хусусида турли фикрлар айтилди. Айниқса, мавзу жиҳатидан муштарак «Чин севиш» ва «Ҳинд ихтилолчилари» тўғрисидаги мақолалар ва айнан асарларининг ўзи Фитратни элга танитиб, қанчалик тез шон-шуҳрат келтирган бўлса, 30-йиллар талвасасида эса уни «Чин севиш» ва «Ҳинд ихтилолчилари»ни ёзиш билан миллатчилик ҳаракатини ривожлантириш, миллатчилик мафкурасини кенг ёйишни кўзда тутган» каби сиёсий айбномаларнинг шунчалик тез урчишига сабабчи бўлди.

Фитратнинг адабий фаолиятини шарафлаган, пьесаларини қадрлаган шахслар 20-йиллар адабий жараёнида оз эмас эди. Ўша йиллар Туркистонда бўлган В. Ян ва Б. Пестовскийга ўхшаш шарқшунос олимлар ҳам ҳар иккала пъеса тўғрисида ижобий фикр билдирган эдилар. Яна «Чин севиш» ҳақида шоир Чўлпон «Иштирокиюн» газетасида: «Яқинда ўзбек саҳнаси улуғ ва улуғлиги қадар юксак ва гўзал бир томоша (пьеса) кўрди» 9, деган сатрларни ёзади. Чўлпон мақоласида «Чин севиш»нинг сюжети, саҳнага чиққан актёрларнинг маҳорати ва камчиликларини қаламга олади. Руҳсиз чиққан пардаларни танқид қилади, тузукларини олқишлайди. Шу билан бирга Чўлпон барча ёш ўзбек театрининг камчиликлари келажакда тузалиб кетишига умид билдириб қолади.

———————————
8 Н. Ҳаким. Ўзбек адабиётида танқид ва адабий муҳокамалар. «Туркистон», 1924, 25 июнь.
9 Ҳ. Олимжон. Фитратнинг адабий ижоди ҳақида. Танланган асарлар, 5 жилдлик, 5-жилд, Тошкент, 1972, 115—116-
бетлар.

Орадан бир йил ўтгач, ўзбек театрининг аҳволи ҳақида Вадуд Маҳмуд: «Бошланғич ишнинг кун-кундан тузалиб, яхшиланиб бориши қонун каби бўлса-да, бизнинг ҳамма ишларимиз кун-кундан бузилиб, ёмон йўлга кириб борадир. Шу каби театру ишларимизнинг ҳам анча ортга чекилгани бу кун (1921 йил 17 сентябр куни «Турон» театри саҳнасида ўзбек давлат труппаси томонидан —Б.К.) ўйналғон «Чин севиш»даги ҳоллар очиқ кўрсатадир» 10, деб ёзади. В. Маҳмуднинг пайқашича, театр томошабинга тўлмайди, келгани ҳам пьесанинг охиригача ўтиришга тоқат қилолмай залдан чиқиб кетади; театрда маданий ҳордиқ чиқариш учун шарт-шароит қониқарли даражада эмас, келган киши ундан асабий, жиғибийрон, кайфияти тушкун бўлиб чиқиб кетади, кейинги пайтларда тамошага фақатгина «қилай деса иши йўқ, ётай деса касали йўқ» бекорчиларгина келадиган бўлибди.

Хўш, бунга «Чин севиш» айбдорми? Йўқ. Уни кучсиз пьеса деб бўладими? Йўқ Ундай бўлса гап нимада? Сабаби не? Ҳамма гап — тизгинни ўз қўлларида тугиб қолган келгинди бошқарувчиларнинг маҳаллий халқ маданий турмушига ола қарашида, ҳукумат томонидан зарур миқдордаги маблағ ва асбоб-ускуналар билан яхши таъминланмаган театрнинг танг аҳволдалигида. Яна бир сабаб — моддий жиҳатдан қийналаётган, баъзида санъат йўлидан воз кечиб тирикчилик ғамида бошқа иш қилишга мажбур бўлаётган актёрларнинг ўз ролларини масъулиятсиз ўйнашидир. Бундай «олий пьесаларни» бузиб, масъулиятсиз ўйнаш натижасида унинг қиймати тушиб, обрўсига путур етиши мумкин. Мақоланинг бошланишидаёқ пьесага: «Ўзбек саҳнасида шу кунгача ўйнаб келинган энг кучлиси, энг буюги, ўткир ёзувчимиз Фитратнинг ҳинд турмушидан олиб ёзган «Чин севиш» пьесаси эканлигини ҳамма иқрор этса керак» 11, деб баҳо берган Вадуд Маҳмуд асарнинг обрўси тушиб кетишини сира-сира хохламайди, театрдаги саҳналаштириш билан боғлиқ ўша нуқсонларнинг тузалиб кетишини эса дил-дилдан истайди.

———————————
10 В. Маҳмуд. Чин севиш. «Қизил байроқ», 1921, 22 сентябр.
11 В. Маҳмуд. Чин севиш. «Қизил байроқ», 1921, 22 сентябр.

Худди шу йили Вадуд Маҳмуднинг «Туркистон» газетасида «Ҳинд ихтилолчилари (театр китоби, А.Фитрат асари)» сарлавҳали мақоласи босилади. Илмий асарлар илмий, таълим-тарбия асарлари ахлоқий, адабий асарлар санъат нуқтаи назаридан текширилиши лозим. Бу ишни адабиётшунослик, яъни «интиқод — танқид» амалга оширади. «Танқид» — дудама, ўткир бир ханжар бўлмоғи керак, — дейди Олимжон Иброҳимов. — Бу ханжарнинг бир ёғи асарнинг ичидаги жавоҳиротини қазиб чиқарса, иккинчи ёғи унинг пуч ва чирикларини топиб кўрсатадир». В. Маҳмуднинг адабий танқидга қарашлари татар маърифатчисининг ушбу образли мулоҳазаларига яқин келди. Унинг фикрича, «интиқод — танқид камчиликларни тўлдирмоқ, тузукларини билмоқ-танимоқ учун бир қуролдир».

В. Маҳмуднинг драмага ёндашувида ана шу мезонлар бегоналик қилгани йўқ. «Ҳинд ихтилолчилари»даги бадиий ҳақиқат, образлар ва воқеалар мантиқийлиги, тил ва характер масалаларини текширади. Мунаққид пьесанинг ютуғи тарзда қуйидаги пурмаъно жумлаларни келтиради:
«Юрак-юрак экан, севмак-севилмак истар»; «Севгисиз қолғон юрак сувсиз қолғон кабидир»;
«Қулай ишдан буюк унум чиқмас, буюк унумли ишлар қулай бўлмас»; «Бир ёвни юртдан ҳайдамоқ бир юртни ёв қўлида кўрмоқдан қийин эмасдир»; «Шу Қуръон бетига ҳайвон оёғи тегмак на эрса, ҳинд қизининг юзига инглиз кўзи тушмак ҳам шудир». Бу каби файласуфона жумлалар «Ҳинд ихтилолчилари»ни талқин этган барча олимларнинг диққатини ўзига жалб қилди.

Вадуд Маҳмуднинг бу мақоласи Фитрат ижоди таҳлилининг дастлабки босқичи — 20- йилларда «Ҳинд ихтилолчилари» драмасини энг тўғри талқин этган асар сифатида қимматлидир. Унда шахсий манфаатларга ён бериш кайфияти йўқ. Асарнинг мақтовга лойиқ жиҳатлари улуғланади, камчиликлари ҳам кўрсатиб ўтилади.

Бугунги кунда адабиётшунос ва мунаққидларнинг аксарияти Фитрат асарларига санъат намунаси тарзида қарамай, бадиий ва умуминсоний нафис мезонлар билан ёндашиб, конкрет тарихий шарт-шароит ва ҳозирги кжсак эстетик талаблар нуқтаи назаридан туриб холис илмий баҳо бериш ўрнига ҳамдардлик билдириш ёки унга ҳамду сано айтиш тарафига ўтиб олгандек назаримда. Фитрат ижоди ғайритабиий ҳомийликка муҳтож бўлмаганидек, сунъий мақтовларга ҳам эҳтиёжманд эмас. Бундай илмий йўналиш ўзини оқламайди, чунки ҳақиқат бир-ёқлама талқинларга ёт тушунчадир.
В. Маҳмуд шундай мазмундаги мақолаларида ўзига хос тарзда шаклланаётган илмий- эстетик тамойилларини намойиш эта борди. У мунаққид сифатида адабий жараёнга сергак назар ташлайди. Ўзи англаган ҳақиқатга соя ташловчи нотўғри талқинлар билан баҳсга киришади.
Маълумки, 20-йиллар танқидчилиги диққат марказида бўлган асосий муаммолардан бири — маданий меросга муносабат масаласи эди. Бу давр адабиётшунос-мунаққидлари зиммасида адабий меросни замонасининг маънавий мулкига айлантириш, ўтмишдаги буюк сиймоларни элга танитиш, асарларини кўп нусхада қайта нашр этиш каби масъулиятли ва мураккаб вазифалар турар эди.

Бу давр матбуотида миллатнинг машҳур сиймоларини олқишлайдиган чиқишлар бўлди. Жумладан, Яссавий мактаби шоирлари, Боқирғоний, имом Ғаззолий, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Фузулий, Турди, Нодирахоним сингари уламо ва шоирлар хусусида ўнлаб мақолалар эълон қилинди. Аммо 20-йилларнинг охирига келиб, мумтоз адабиётимиз бисотидаги илоҳий нурлар ёғдусидан шуълаланиб турган асарларга марксча- ленинча таълимот асосвда танқидий кўз билан қараладиган бўлди. Маънавий меросимиз оқ- қора, яхши-ёмон, фойдали-фойдасиз каби ранг ва турларга ажратила бошланди. Вульгар социологик руҳдаги мақолалар юзага кела бошлади. Айрим манбаларда Вадуд Маҳмуд ҳам адабий меросга шу хилда салбий муносабатда бўлган мақолалар муаллмфи сифатида тилга олинади. Аслида В. Маҳмуднинт адабиётимиз тарихини ёритган мақолалари танқидчилик тарихида ҳали таҳлил этилмаган, тўғри баҳосини олмаган. Ваҳоланки, В. Маҳмуд 20- йиллардаёқ мумтоз адабиётни ўз моҳиятидан келиб чиқиб, унинг асоси ислом дини ва тасаввуф фалсафасидан иборатлигини кўтарган эди.

В. Маҳмуд 1925 йили «Алишер Навоий» номли мақола ёзади.
Бу мақола «Муҳити», «Таржимаи ҳоли ва тарбияси», «Мутасаввуфлиги», «Илмий-адабий шахсияти», «Навоий бир мужиддир» деган асосий бўлимлар ва кичкина «Илова»дан иборат.
«Илова»да мақола Навоий юбилейига иштироки учун ёзилгани, «бунда қўп ҳоллар ва воқеалар қисқа, баъзан ҳатто бир сатрда» ўтилгани айтилади. Умуман эса мақолада юзага чиқарилган ўнлаб фактлар ҳозирга кунда Алишер Навоийга ташшуқли айрим муҳим маълумотларнинг дебочаси эканлигидан далолат беради. Шунга кўра, В. Маҳмуд мақоласидаги маълумотлар ҳозирги кун олими ёки китобхонига оддий бўлиб кўриниши мумкин, аммо «Навоий ким эди?» сингари саволлар кўндаланг турган 20-йиллар шароити учун улар ниҳоятда муҳим эди.
Кузатишимизча, 20-йиллар адабий муҳитида В. Маҳмуд мумтоз адабиёт намуналарини ўзига хос тушуниб, таҳлил килган, гарчанд булар унга кейинчалик лаънат тамғаси тарзида босилган бўлса ҳам сўфиёна истилоҳларни яхши идрок этувчи адабиёт илмининг билимдони қиёфасида танилган кўринади. Кимгадир унинг «ортиқча шарқлик» ёки «дарвешлик қилувчи танқидчи» бўлиб кўринишига ҳам сабаб шудир. Бир мақоласида Абдурауф Фитратнинг ҳам «тасаввуфона», «зоҳидона» ёки «сўфийларча» сўзининг ўрнига «вадудона» деган ифодани қўллаши фикримизни қувватлайди.

В. Маҳмуднинг бу йўналишдаги ишлари ўзбек адабиёти доирасидаги изланишлари билан чекланиб қолмай, балки бошқа туркий миллатлар адабиёти тарихи билан ҳам қизиқди. Унинг Озарбойжон шоири Фузулий ҳақида ёзган «Фузулий Бағдодий» номли мақоласи шу жумлага киради. Мақола 20-йилларда ўзбек ўқувчиларини Фузулий ҳаёти ва ижоди билан таништирувчи дастлабки манбалардан бири сифатида қимматлидир. Унда шоир шахсияти ва дунёқараши, асарлари, уларнинг қайси тилда битилгани, шоирнинг Туркистон шоирларига таъсири ҳамда айрим баҳсли масалаларга аниқлик киритилган.
Фузулийнинг дунёқараши, асарларининг фалсафий асоси юзасидан 20-йиллар адабий-илмий муҳитида турли фикрлар мавжуд бўлган. Биров уни мутасаввуф шоир деса, бошқа олим фақат дунёвийлигини таъкидлашга уринган. В. Маҳмуд бу масалага эътибор беради. Мақоласида шоирнинг бир мухаммасини келтириб: «Шу тахмисдан ҳам кўрилган каби, Фузулий тасаввуф руҳи билан анчагина суғорилган бир шахсдир. Бу табиийдир. Чунки ундан илгари келган фикрий жараёндан эди. Ва унинг жавҳари бўлган исломий тасаввуф унинг руҳи эди», деган сатрларни ёзади.

Мунаққид ўз мақоласининг «Фузулийнинг Туркистонга таъсири» бўлимида улуғ озар шоирининг гўзал шеърларидан баҳраманд бўлган, унинг лаҳжасида шеър айтган ва ҳатто девонлар тузган туркистонлик ижод аҳлининг номларини санайди, шеърларидан мисоллар келтиради.
Мақоланинг мазмун ва асосий илмий йўналишлари қониқарлидир. Ундаги шаклий ноқислик, шеърий парчаларнинг кўпайиб кетганлиги бу кунги етук танқидий мақолалар ёки мукаммал биографик тадқиқотлар билан ёнма-ён туриш ҳуқуқини бермас, эҳтимол. Аммо у Муҳаммад Фузулий ҳақидаги дастлабки илмий ишлардан бири сифатида, оммага унинг асарларини таҳлил этиб етказиш жиҳатидан қимматлидир.
Оловнинг иссиқ тафти совуқ кунда, ойнинг ёруғ нури қоронғи тунда билинади. Шунга мувофиқ ҳар бир воқеа-ҳодиса муайян тарихий шарт-шароит билан изоҳланиши эътиборга олинса, В. Маҳмуднинг адабий меросга ихлоси, тафаккур тарзи, зарур шароитда қардош халқлар адабиётига мурожаатининг аҳамияти, ўз вақтида қилган хизмати яққолроқ кўринади.

В. Маҳмуднинг адабий меросга қизиқиши ва изланишлари XIX аср турк адабиёти, Фузулий ёки Навоий даври адабиёти миқёси билан чегараланиб қолгани йўқ. «Навоийгача турк адабиёти» мақоласи адабий мерос ихлосмандининг миллий тарихимиз бағрига янада чуқурроқ сингиб борганлигидан далолат беради. Мақола назарий масалалар, турк ёзувининг тарихи, қадимги ёзма ёдгорликларининг услуби, Навоийгача бўлган қимматли асарлар, эл адабиёти (фольклор, халқ оғзаки ижоди)нинг ўзига хос хусусиятлари каби масалаларни қамраб олади.

Муаллиф бу мақолани ёзишда «Татар адабиёти тарихи», «Миллий татаббулар мажмуаси», «Эллик мутасаввуфлар» каби қимматли манбалардан фойдаланган. Фитратдек иқтидорли олимнинг бу мақолага эътибори, ундан кўчирмалар олиб тасдиқ этиши В. Маҳмудга нисбатан ишонч ва ҳурмат ҳамда илмий салоҳиятини қадрлашининг белгиси эди.

В. Маҳмуд илмий қарашларини баён этар экан, адабий-илмий жараёнда содир бўлаётган услубий янгиликлардан, нуфузли зиёлиларнинг ибратли ишларидан ўрнак олди. Мақолаларида русча оригинальность, лирический, препев, тон, меланхолик, однообразие, символ, индивидуализм, классификация каби терминларини қавс ичига олиб, уларнинг муқобили бўлмиш асолат, рубобий, таржиъ, оҳанг, савдойи, айният, тимсол, фардиятчилик, тасниф каби атамаларни ишлатади.

Мумтоз адабиёт хусусидаги айрим назарий масалаларни ёритган мақолаларида манзумаи фикрия (фикрни назмга солиш), ирфони коинот (коинот илми), тарзи баён (баён қилиш тарзи), ғайри мукаррир (бетакрор), ҳаёти адабия (адабий ҳаёт), ризойи Худо (Худонинг розилиги) сингари форсча изофалар ҳамда муасир (асрдош), саҳв (хатолик), эъжоз (қисқа), хаср қилмоқ (бағишламоқ), сажия (характер, табиат), интиқод (танқид) каби сўзларнинг учраши Вадуд Маҳмуднинг илмий услубига хос хусусиятлардандир.

Гарчи В. Маҳмуд илмий мақолаларининг тили эскича китоблардан таълим олиб, янги замонга мослашаётган XX аср бошларидаги авлод ва илмий ҳаёт учун табиий бўлса-да, форс ва араб тилларидан анча-мунча узоқлашиб қолган кейинги авлодга эриш туюлиши, баъзан матнда жумлаларнинг бир оз чўзилиши, синонимталаб ўринларда бир хил сўз ёки ибораларнинг такрорланиб келиши фикрни сийқалаштиргандек ҳолатни, стилистик ғализликни юзага келтириши мумкин. Лекин тилдаги бундай хусусиятга тарихан ёндошмоқ ва янгича илмий услуб шаклланаётган жараёндаги қийинчиликлар сифатида қараш тўғри бўлади.
В. Маҳмуд 20-йилларда ҳар бир замонавий ва тарихий воқеликка миллатнинг маданий даражаси, ўзига хос миллий тафаккур тарзи ва урф-одатлари нуқтаи назаридан муносабат билдиради. Ўша маданий-маърифий, адабий-тарихий воқеликни баҳолашда умуминсоний қадриятларни ва жаҳон маданий савиясини мезон қилиб олишга интилди. Кўнгилни кенг тутди, фикрни эркин қўйди.

Манба:  Вадуд Маҳмуд. Танланган асарлар. Тошкент, 2007

09

(Tashriflar: umumiy 98, bugungi 1)

Izoh qoldiring