Саҳифа таниқли шоир ва мутасаввуф олим Мирзо Кенжабек таваллудининг 70 йиллиги муносабати билан тайёрланди
Бу шеъриятга дуч келганимга, эслаб кўрсам, 12 йилдан ошибди. Унгача Орипов-у Воҳидовлар хатм бўлган, Рауф Парфи англаб-англанмай конспект қилинган, Усмон Азим-у Шавкат Раҳмонлар билан ғойибона юзлашиб юрилган эди…
МИРЗО КЕНЖАБЕК ШЕЪРИЯТИНИНГ
УЧ ДАВРИ
Суҳроб ЗИЁ
Бу шеъриятга дуч келганимга, эслаб кўрсам, 12 йилдан ошибди. Унгача Орипов-у Воҳидовлар хатм бўлган, Рауф Парфи англаб-англанмай конспект қилинган, Усмон Азим-у Шавкат Раҳмонлар билан ғойибона юзлашиб юрилган эди. Қишлоқ бошидаги коллеж аталмиш бинонинг панжарали деворидан ошиб тушиб, борадиганим «репетитор»даги уч устозим сабаб, «Адабиёт» дарслигидаги икки шеърнинг сўнгги мисралари ёдимга қадалиб қолганди:
…Ўзбек кўпдир Ернинг юзида аммо
Оламда бошқа ҳеч Ўзбекистон йўқ…
…Мен шундайин ўйин ўйлаб топаман,
Қоралар юради, фақат қоралар…
Бу шоир, таржимон, журналист, мутасаввиф олим, шайх Мирзо Кенжабек билан илк танишув эди. Кейинчалик билдимки, ижодкорнинг ижодий қуввати кенг сарҳадларга эга. Соф лирикадан чин маърифий битикларгача бўлган шеърият, жаҳон адабиётидан Исломнинг муқаддас манбаларигача бўлган таржималар, жўшқин сиёсий мақолалардан миллат ва инсоният тафаккурига дохил рисолаларгача чўзилади бу сарҳадлар… Адибнинг улкан маърифий ижоди, таржималари, миллат ва дин йўлидаги хизматларининг барчаси ҳар қанча эътирофга лойиқ. Бироқ камина учун Мирзо Кенжабекнинг лирик шеърияти аллақандай сирли, жозибали ва кўнгилга яқин бўлиб қолаверади. Негадир, устоз шоирнинг лирик шеърияти адабиётшунослар эътиборидан четда қолиб кетаётир. Шу боис устоз Мирзо Кенжабекнинг жўшқин, ҳаётий шеъриятига назар ташлаш орқали бу кемтикликни тўлдиришни ният қилдик.
Адабий таҳлилда муаллиф шахсидан унинг асарларига кириб бориш усули кенг учрайди. Аммо, биз шоирнинг лирик қаҳрамонини махсус формулалар асосида таҳлил қилиш орқали унинг ижоди, демакки, шахсиятининг ҳам қирраларини очишга уриниб кўрдик.
Лирик қаҳрамон. Бир шоир шеъриятига назар ташлаш учун унинг лирик қаҳрамонини тавсифлаш ва таҳлил қилиш зарур. Айрим адабиётшунослар лирик қаҳрамонни бир шеърга оид тушунча сифатида таърифласа, бошқалар уни шоир ижодидаги лирик субъектлар умумлашмасидан пайдо бўлганини айтади. Академик Иззат Султон лирик қаҳрамонга қуйидагича таъриф беради: «Лирик қаҳрамон – лирик асарда кечинмалари тасвирланаётган киши, шоирнинг умумжамият учун қимматли ҳис ва фикрларини ташувчи шахсдир. У шоир шахси билан эстетик идеалнинг омихтасидир».[1] Олимнинг фикрини «шоир шахси + эстетик идеал = лирик қаҳрамон» деб оладиган бўлсак, жуда жўн изоҳ бўлиб қолади. Иззат Султоннинг мазкур таърифи шоирнинг бутун ижодига эмас, аниқ бир асар доирасида берилган таъриф ҳисобланади. Мазкур таъриф лирик қаҳрамоннинг хусусиятларини ўзида нисбатан аниқроқ акс эттирган. Унинг кечинмалар ифодачиси ҳамда шоирнинг фикрларини ташувчи образ экани, шоир шахси иштирокида пайдо бўлиши инкор этиб бўлмас аксиома ҳисобланади.
Айрим асардаги лирик субъект ҳам, шоирнинг бутун ижодидаги лирик образ ҳам лирик қаҳрамон дейилса, бу атаманинг маъно қамровига аниқлик киритишга эҳтиёж пайдо бўлади. Лирик қаҳрамон бир асар доирасида бўлишини инкор этмаймиз, аммо мутлақ фикр сифатида ҳам қабул қилмаймиз.
Эстетик идеални насрий асар мисолида оладиган бўлсак, бир адибнинг турли асарларидаги образларнинг ижобий хусусиятлар умумлашмасидан шаклланиши аён. Лирик асарда эстетик идеални белгилаш учун шоирнинг лирик қаҳрамонини аниқлаш кифоя қилади. Лирик қаҳрамон ва эстетик идеалнинг бир нарса деб даъво қилолмаймиз. Бироқ улар бир-бирига жуда яқин тушунчалар экани аниқ. Лирик кечинма поэтик тафаккур натижасида лирик қаҳрамонга етиб бориши ҳақида билдирилган фикрларни инобатга олсак, эстетик идеални лирик қаҳрамон пайдо бўлишидан олдин қўйгандан кўра, уни лирик қаҳрамондан кейин майдонга чиқиши мантиқан тўғри бўлади. Яъни, шоирнинг лирик қаҳрамони орқали «унинг эстетик идеали ким?» деган саволга жавоб бериш мумкин. «Унинг лирик қаҳрамони ким?» деганда эса эстетик идеал орқали тўлиқ жавоб олиш қийин. Чунки эстетик идеал йиғма тушунча, уни аниқлаш учун лирик қаҳрамонга мурожаат қилиш керак. Шундай қилиб, эстетик идеал ва лирик қаҳрамон муносабатини қисқача шундай таърифлаймиз: шеърдаги лирик субъектда шоир идеалининг зарралари акс этади. Унинг бутун ижодидаги лирик субъектлар бирлашиб лирик қаҳрамонни юзага келтиради. Лирик қаҳрамон орқали ифодаланган юксак ғоялар умумлашмаси орқали муаллифнинг эстетик идеали майдонга чиқади. Адабиётшунос Д.Қуронов лирик қаҳрамон ва лирик субъект ўртасидаги фарқни изоҳлар экан, «лирик субъект умумий тушунча бўлса, лирик «мен», ижровий лирика қаҳрамони, лирик персонаж унинг хусусий кўринишларидир»[2], дейди. Олим лирик қаҳрамонни бу гуруҳга киритмайди. Бу атама айрим асардаги лирик субъектга эмас, бир шоирнинг бутун лирик ижоди (ёки шеърий туркуми) доирасидаги субъектга нисбатан қўлланилишини таъкидлайди. Олимнинг қуйидаги фикрлари эса алоҳида ёндашув талаб қилади: «Шунга қарамай қулайлиги ё қулоққа яқинлиги сабаблими, лирик қаҳрамон истилоҳини умуман лирик субъект маъносида қўллаш ҳозирда кўпроқ оммалашди».[3]
Бизнингча, бу борада илмий муомаладаги талқинни инкор этмасдан уни тизимлаштириб олиш мақсадга мувофиқ. Лирик асарда муаллифнинг субъектив иштироки борлиги аниқ экан, уни муомалада лирик субъект дейиладими, лирик қаҳрамон дейиладими, моҳият ўзгармайди. Шоирнинг бутун ижодида лирик субъектлар жамланмаси лирик қаҳрамон истилоҳи остида бирлашишини ҳам инкор этиб бўлмайди.
Шундай экан, қуйидагича талқинни таклиф қиламиз:
Лирик қаҳрамон атамаси қамровига кўра икки турга бўлинади: тор ва кенг маънодаги лирик қаҳрамон. Тор маънодаги лирик қаҳрамон бир асардаги лирик субъектни ифодалаб келади. Д.Қуронов лирик асар композицияси ҳақида гапирганда лирик сюжет ўрнига тематик композиция истилоҳини қўллайди. Шу маънода бир шеър доирасидаги лирик қаҳрамон учун «тематик лирик қаҳрамон» ёки илмий муомаладаги каби «шеърнинг лирик қаҳрамони» истилоҳини қабул қилиш мумкин. Демак, илмий таҳлилларда «шеърнинг лирик қаҳрамони» ифодаси қўлланганга, у айнан бир шеърий асардаги лирик субъект назарда тутилаётган бўлади.
Кенг маънодаги лирик қаҳрамон шоирнинг бутун ижодига доир бўлади ва унинг ижодидаги лирик субъектлар – тематик лирик қаҳрамонлар умумлашмасидан юзага келади. Илмий муомалада «шоирнинг лирик қаҳрамони» ифодаси моҳиятида айнан шу кенг маънодаги лирик қаҳрамон тушунилади. Шоир Мирзо Кенжабек шеъриятини таҳлил этишда ана шу тор ва кенг қамровли лирик қаҳрамон орқали масалага ёндашамиз.
Мирзо Кенжабекнинг лирик қаҳрамони. Лирик қаҳрамон – шоирнинг шеърларда яширинган бадиий қиёфаси. Шоирнинг бадиий тафаккури юксалгани сари лирик қаҳрамон ҳам сайқалланиб боради. Кўп шоирларда бу жараён босқичма-босқич, эволюцион тарзда юз беради. Бироқ Мирзо Кенжабек шеъриятига хос шиддат ва кескин оҳанглар унинг лирик қаҳрамони тадрижида ҳам ўзини кўрсатган. Бу шеъриятда лирик қаҳрамоннинг уч хил қиёфаси яққол ажралиб туради. Мавзу ва кайфиятга қаралса, бошқа-бошқа шоирлар яратгандек уларни. Лекин самимият ва жўшқин руҳ уларни бир тизгинга солиб туради. Устоз шоир ўзаро суҳбатлардан бирида «Мен руҳсиз шеър ёзмадим» дегани – чин иқрор эди. Юқорида айтилган лирик қаҳрамоннинг уч қиёфасини алоҳида-алоҳида ўрганиш шоирнинг кескин бурилишларга бой ижодий дунёсига киришга ёрдам беради. Бу қиёфалар шоир ижодининг уч даврида пайдо бўлди дея оламиз.
Мирзо Кенжабекнинг илк ижодий чиқишлари дунёга, одамларга бўлган тийиқсиз ҳайрат изҳорлари эди. Инсоннинг юксак туйғуларини баралла куйлаш, унинг нуқсонларидан очиқ изтироб бу даврда шоирнинг лирик қаҳрамонини ларзага солган. Адабиёт майдонига кириб келган 70 йилларнинг охиридан 80 йиллар ўрталаригача бўлган бу давр шоир ижодининг ҲАЙРАТ даври эди. Адиб ўзининг илк китоби ҳақида шундай ёзади: «1982 йилда «Мактубларим» номли илк китобим чиқди. Албатта, у маҳалдаги ҳаяжонларнинг тавсифи йўқ. Номи асли «Адашган мактублар» эди, «Ёш гвардия» нашриёти кенгашида китоб номига эътироз бўлиб, «Мактубларим» бўлиб қолди. Чунки шўро даврида мактуб адашмаслиги керак экан. «Адашган»нинг маъноси шу эдики, мактуб йўлланган шахс ошиқ кутган шахс эмас, балки маънан бошқа одам бўлиб чиқиши мумкин. «Мен адашиб сенга ёзибман, сен У эмас экансан» деган мазмундадир…»[4].
«Мактубларим» китобидан ўрин олган «Катта танаффуслар», «Оралиқдаги манзаралар» каби асарлар ўзбек шеъриятидаги ноёб ҳодисалардир. «Броун ҳаракати», «Қорбобо», «Ўзбекистон», «Сурхон боғларида» каби шеърларда эса шоирнинг ҳеч кимга ўхшамаган лирик нигоҳи балқиб туради.
Ижодкорнинг кейинги шеърий китоби «Қуёшга қараган уй» 1983 йилда нашр этилиб, ундаги «Таскин», «Тилак», «Рубоб», «Ўқ» каби шеърлар, айниқса, машҳур бўлди. Китоб чоп этилган даврда шоир мавзу ва услуб жиҳатидан кўплаб шеърий тажрибаларга қўл уради. Шоирнинг лирик қаҳрамонидаги Ҳайрат ижтимоий руҳ касб эта бошлайди. Шахс тақдиридаги эврилишлар, инсонлик қиёфасининг ўзгариши шоирнинг диққат марказида бўлади. «Бизлар йўқотмадик рубобимизни, // Бизлар куйимизни йўқотдик холос», «Сенинг вужудингда отилган ўқ бор, // Менинг вужудимда отилажак ўқ» каби тазодий мисралар хаёлкаш инсоннинг ҳаёт ҳақиқатлари билан юзма-юз келиши, улар қаршисида ҳайратда қолиши 80 йиллар бошида Мирзо Кенжабек шеъриятининг бош хусусияти эди. Бу даврда шоир ижодида услубий жиҳатдан воқебанд хусусиятли, сарбаст вазнли шеърлар салмоғи ошди. Шу билан бирга ижодкорнинг ҳайратлари ҳадди аълосига ета борди. Бу ҳайратлар адо бўлмасдек туюларди. Айни кайфият 1986 йилда чоп этилган «Муножот» китобида ҳам давом этди. Шунингдек, бу китобда миллат ва Ватан мавзуси асосий ўринга чиқа борди. Шоир жаҳон адабиёти хазинасидан баҳра ола бошлаганини «Муножот»даги таржималар ҳам исботлайди. Бу китобда Мирзо Кенжабекнинг шоир сифатидаги йўлини қатъий белгилаб олгани кўринади.
80 йиллар ўрталаридан жамиятда бошланган ижтимоий-сиёсий талотумларга шоир ўзини борича бахшида қилди. Мирзо Кенжабек ижодининг бу даврига «қурбонликка сўйдим истеъдодимни» деб баҳо беради. Унинг бу аҳдини тушунгич замонлар келишига умид қилади. Кураш миллат эрки, ҳурлиги, инсонларнинг ҳақ-ҳуқуқлари учун, зулмга «бас» дейиш учун бўлса, ўзини миллат тақдирига масъул деб билган ҳар бир уйғоқ зиёли бу йўлда истеъдодини ҳам қурбон қилишга тайёр курашчига айланади. 80 йиллар ўртаси – 90 йиллар бошигача бўлган бу муддат Мирзо Кенжабек ижодининг КУРАШ давридир.
1988 йилда шоирнинг «Шарқ тили» номли китоби «Ёш Гвардия» нашриётида нашрдан чиқади. Тўплам номиёқ ўша давр ўзбек жамияти кун тартибида бўлган тил масаласини ўртага қўяди. Мирзо Кенжабек бу китоб ҳақида шундай хотирлайди: «Атоқли шоир ва адиб Хуршид Даврон нашриёт раҳбари бўлиб турганида «Ҳозирги замон ўзбек шеърияти» рукнини ташкил этди. Китоб ана шу рукнда чоп этилган». Китоб «Шарқ тили» шеъри билан бошланиб, Орол фожиасига бағишланган «Осмон кўзгуси» манзумаси билан якунланган.
Шоирнинг 5-китоби – «Баҳорим еллари» 1991 йили Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриётида таниқли шоир Муҳаммад Юсуф муҳаррирлигида чоп этилган. Бу китоб шоир ижодининг сайланмаси бўлиши билан бирга, мустақиллик учун кураш давридаги энг ёрқин лирик шеърларни ўзида жамлаган. Уларнинг аксарияти ижтимоий руҳ бадииятнинг юксак мезонларига жавоб бериши, ижтимоийлик том маънода лирик кайфият билан йўғрилгани билан аҳамиятли. «Баҳорим еллари»дан ўрин олган қатор шеърлар муаллифнинг жасорати ва маҳорати жиҳатдан ўз қадрини йўқотмаган. Давр тўфонлари оралаб ундирилган у ниҳоллар бугун ҳам ўзбек шеъриятининг баланд дарахтлари қаторидан ўрин олган, десак, янглиш бўлмас. Чунки қайта қуриш даврларида ёзилган аксар шеърлар публицистик кайфиятдан лирика томон ўта олмай қолиб кетган. Улар ўша давр учун ёзилиб, замон муаммолари унутилгач, йўқликка ғарқ бўлди. Йўқ бўлмаганлари эгасининг поэтик маҳоратини савол остига қўярлик даражада. Бироқ Мирзо Кенжабекнинг ўша давр оғриқларига бағишланган шеърларини бугун ҳам такрор ўқиб, ҳозирги замон учун ёзилгандек, дейсиз. Чунки шоир ижтимоий дардни ҳам ўз дарди деб қабул қилади. У дард учун майдонларга чиқади, у дард учун «истеъдодини қурбонликка сўяди». Шунинг учун ҳам «Баҳорим еллари»дан ўрин олган «Шоирнинг онаси», «Хайрлашув» «Жаҳон ўзбекларига», «Дардчил бола», «Тарихий исмлар», «Абдулла Набиев нидоси» (Ниқоб сарлавҳа, асли зулмга учраган Қўқон йигитларига бағишланган), «Қурултой нотиқларига» ва бошқа шеърларда шоирнинг безовта, шиддатли, жанговар руҳи балқиб туради.
Миллатнинг асрий умидлари ушалди, эрк қўлга киритилди. Кўплаб зиёлилар қаторида Мирзо Кенжабек ҳам халқ ва давлат хизматида бўлди. Давлатнинг олий идораларидаги кураш майдонлардаги курашдан кўра қалтисроқ эди. Идора бир шахс иродасига бўйсуниб боргани сари у ердаги ҳурфикрлилар четга чиқиб бораверади. Ана шу четлашишлар Мирзо Кенжабек ижодидаги, бутун маънавий дунёсидаги инқилобга дебоча ясади, дейиш мумкин. Бу давр ҳақида адиб шундай хотирлайди: «Ўтмишимга назар ташласам, фахрлангулик, юпангулик бир ҳолни кўрмайман. То Қуръони карим маъноларидан баҳра олгунимча, то «Саҳиҳи Бухорий»нинг илк ўзбекча нашрига муҳаррир бўлгунимча, то азиз Пири комилимни топгунимча, деярли бутун вақтим жаҳолат ва нодонлик гирдобида ўтгандек туюлади». Халқдан четлашиш Ҳаққа томон четлашишга айланди. Шоир мумтоз адабиётдаги салафлари каби тасаввуф диёрига қадам қўйиши унинг ижодидаги ҳақиқий МУҲАББАТ даврини бошлаб берди. Хожагон-Нақшбандия тариқатининг пир-у муршиди шайх Маҳмуд Асъад Жўшон ҳазратлари даргоҳида адиб Мирзо Кенжабек шакл оламидан юз буриб, моҳият олами сирлари билан ошно бўлди. Мажоз шеърияти Ҳақ шеъриятига айланди. Энди аввалги ҳайратлар ва курашлар фақат муҳаббат учун хизмат қила бошлади. Шу маънода Мирзо Кенжабек ўзбек адабиётида юз йиллардан бери узилиб қолган силсилани қайта тиклади, дея оламиз. Яссавий, Румий, Навоий, Машраб, Сўфи Оллоёр, Ҳувайдо, Ҳазиний каби сўфий шоирлар каби сўзи ва шахси тариқатга дохил бўлган бир мутасаввиф шоир янги ўзбек адабиёти учун зарурат эди. Чунки биз замонавий ўзбек шеъриятида тасаввуфий оҳанглар ҳақида гапирганда фақат лирик матндан келиб чиқиб, фикр билдирамиз, одатда. Бироқ сўфий шеъриятнинг энг оддий шарти – сўз тасаввуфга оид бўлмоғи учун сўз эгаси тасаввуф кишиси бўлиши керак. Шоирнинг бу даврига оид шеърлари «Хушхабар», «Ҳаёт садолари» каби китоблардан ўрин олди.
«Баҳорим еллари»дан «Хушхабар»гача 17 йиллик масофа бор. Адиб бу оралиқда таржима ва китобат билан машғул бўлди. Бу даврда яратилган шеърлар икки тоифага бўлиш мумкин: маърифий-дидактик ва лирик-тасаввуфий шеърлар. Шундай қилиб, шоир ижодининг МУҲАББАТ даври мажоз оламидан ҳақиқий ишқ сари юзланиш давридир. «Ибодат», «Беркиниш», «Ҳиндистон сигирлари», «Дунё сизникидир», «Муҳаббат», «Мавлоно», «Холиқо», «Ҳали ўлмай туриб дўстлар…», «Ҳасби ҳол (Нафсга маломат)» каби шеърлар шу йилларда ёзилди ва алоҳида тадқиқни талаб қилади. Чунки улар замонавий ўзбек тасаввуфий шеърияти намуналари сифатида муҳим ўринга эга, деб ҳисоблаймиз.
Юқорида айтилган уч даврда шоирнинг ҳаётий ва ижодий «мен»ида, лирик кечинмаларида, поэтик тафаккурида ўзгаришлар яққол сезилади. Бу ўзгаришлар шахсдаги руҳий инқилобларнинг натижаси, мевасидир. Охир-оқибатда муаллиф ижодининг ҲАЙРАТ, КУРАШ, МУҲАББАТ даври лирик қаҳрамонлари бирлашиб, Мирзо Кенжабек шеъриятининг яхлит қиёфасини шакллантиради.
[1] Иззат Султон, Адабиёт назарияси, 2005. 174-б.
[2] Қуронов, 385-б.
[3] Ўша асар, 385-б
[4] Мирзо Кенжабек, Шеърият ва руҳият.
Manba: oyina.uz
Bu sheʼriyatga duch kelganimga, eslab koʻrsam, 12 yildan oshibdi. Ungacha Oripov-u Vohidovlar xatm boʻlgan, Rauf Parfi anglab-anglanmay konspekt qilingan, Usmon Azim-u Shavkat Rahmonlar bilan gʻoyibona yuzlashib yurilgan edi…
MIRZO KENJABEK SHE’RIYATINING UCH DAVRI
Suhrob ZIYO
Bu sheʼriyatga duch kelganimga, eslab koʻrsam, 12 yildan oshibdi. Ungacha Oripov-u Vohidovlar xatm boʻlgan, Rauf Parfi anglab-anglanmay konspekt qilingan, Usmon Azim-u Shavkat Rahmonlar bilan gʻoyibona yuzlashib yurilgan edi. Qishloq boshidagi kollej atalmish binoning panjarali devoridan oshib tushib, boradiganim “repetitor”dagi uch ustozim sabab, “Adabiyot” darsligidagi ikki sheʼrning soʻnggi misralari yodimga qadalib qolgandi:
…Oʻzbek koʻpdir Yerning yuzida ammo
Olamda boshqa hech Oʻzbekiston yoʻq…
…Men shundayin oʻyin oʻylab topaman,
Qoralar yuradi, faqat qoralar…
Bu shoir, tarjimon, jurnalist, mutasavvif olim, shayx Mirzo Kenjabek bilan ilk tanishuv edi. Keyinchalik bildimki, ijodkorning ijodiy quvvati keng sarhadlarga ega. Sof lirikadan chin maʼrifiy bitiklargacha boʻlgan sheʼriyat, jahon adabiyotidan Islomning muqaddas manbalarigacha boʻlgan tarjimalar, joʻshqin siyosiy maqolalardan millat va insoniyat tafakkuriga doxil risolalargacha choʻziladi bu sarhadlar… Adibning ulkan maʼrifiy ijodi, tarjimalari, millat va din yoʻlidagi xizmatlarining barchasi har qancha eʼtirofga loyiq. Biroq kamina uchun Mirzo Kenjabekning lirik sheʼriyati allaqanday sirli, jozibali va koʻngilga yaqin boʻlib qolaveradi. Negadir, ustoz shoirning lirik sheʼriyati adabiyotshunoslar eʼtiboridan chetda qolib ketayotir. Shu bois ustoz Mirzo Kenjabekning joʻshqin, hayotiy sheʼriyatiga nazar tashlash orqali bu kemtiklikni toʻldirishni niyat qildik.
Adabiy tahlilda muallif shaxsidan uning asarlariga kirib borish usuli keng uchraydi. Ammo, biz shoirning lirik qahramonini maxsus formulalar asosida tahlil qilish orqali uning ijodi, demakki, shaxsiyatining ham qirralarini ochishga urinib koʻrdik.
Lirik qahramon. Bir shoir sheʼriyatiga nazar tashlash uchun uning lirik qahramonini tavsiflash va tahlil qilish zarur. Ayrim adabiyotshunoslar lirik qahramonni bir sheʼrga oid tushuncha sifatida taʼriflasa, boshqalar uni shoir ijodidagi lirik subyektlar umumlashmasidan paydo boʻlganini aytadi. Akademik Izzat Sulton lirik qahramonga quyidagicha taʼrif beradi: “Lirik qahramon – lirik asarda kechinmalari tasvirlanayotgan kishi, shoirning umumjamiyat uchun qimmatli his va fikrlarini tashuvchi shaxsdir. U shoir shaxsi bilan estetik idealning omixtasidir”.[1] Olimning fikrini “shoir shaxsi + estetik ideal = lirik qahramon” deb oladigan boʻlsak, juda joʻn izoh boʻlib qoladi. Izzat Sultonning mazkur taʼrifi shoirning butun ijodiga emas, aniq bir asar doirasida berilgan taʼrif hisoblanadi. Mazkur taʼrif lirik qahramonning xususiyatlarini oʻzida nisbatan aniqroq aks ettirgan. Uning kechinmalar ifodachisi hamda shoirning fikrlarini tashuvchi obraz ekani, shoir shaxsi ishtirokida paydo boʻlishi inkor etib boʻlmas aksioma hisoblanadi.
Ayrim asardagi lirik subyekt ham, shoirning butun ijodidagi lirik obraz ham lirik qahramon deyilsa, bu atamaning maʼno qamroviga aniqlik kiritishga ehtiyoj paydo boʻladi. Lirik qahramon bir asar doirasida boʻlishini inkor etmaymiz, ammo mutlaq fikr sifatida ham qabul qilmaymiz.
Estetik idealni nasriy asar misolida oladigan boʻlsak, bir adibning turli asarlaridagi obrazlarning ijobiy xususiyatlar umumlashmasidan shakllanishi ayon. Lirik asarda estetik idealni belgilash uchun shoirning lirik qahramonini aniqlash kifoya qiladi. Lirik qahramon va estetik idealning bir narsa deb daʼvo qilolmaymiz. Biroq ular bir-biriga juda yaqin tushunchalar ekani aniq. Lirik kechinma poetik tafakkur natijasida lirik qahramonga yetib borishi haqida bildirilgan fikrlarni inobatga olsak, estetik idealni lirik qahramon paydo boʻlishidan oldin qoʻygandan koʻra, uni lirik qahramondan keyin maydonga chiqishi mantiqan toʻgʻri boʻladi. Yaʼni, shoirning lirik qahramoni orqali “uning estetik ideali kim?” degan savolga javob berish mumkin. “Uning lirik qahramoni kim?” deganda esa estetik ideal orqali toʻliq javob olish qiyin. Chunki estetik ideal yigʻma tushuncha, uni aniqlash uchun lirik qahramonga murojaat qilish kerak. Shunday qilib, estetik ideal va lirik qahramon munosabatini qisqacha shunday taʼriflaymiz: sheʼrdagi lirik subyektda shoir idealining zarralari aks etadi. Uning butun ijodidagi lirik subyektlar birlashib lirik qahramonni yuzaga keltiradi. Lirik qahramon orqali ifodalangan yuksak gʻoyalar umumlashmasi orqali muallifning estetik ideali maydonga chiqadi. Adabiyotshunos D.Quronov lirik qahramon va lirik subyekt oʻrtasidagi farqni izohlar ekan, “lirik subyekt umumiy tushuncha boʻlsa, lirik “men”, ijroviy lirika qahramoni, lirik personaj uning xususiy koʻrinishlaridir”[2], deydi. Olim lirik qahramonni bu guruhga kiritmaydi. Bu atama ayrim asardagi lirik subyektga emas, bir shoirning butun lirik ijodi (yoki sheʼriy turkumi) doirasidagi subyektga nisbatan qoʻllanilishini taʼkidlaydi. Olimning quyidagi fikrlari esa alohida yondashuv talab qiladi: “Shunga qaramay qulayligi yo quloqqa yaqinligi sabablimi, lirik qahramon istilohini umuman lirik subyekt maʼnosida qoʻllash hozirda koʻproq ommalashdi”.[3]
Bizningcha, bu borada ilmiy muomaladagi talqinni inkor etmasdan uni tizimlashtirib olish maqsadga muvofiq. Lirik asarda muallifning subyektiv ishtiroki borligi aniq ekan, uni muomalada lirik subyekt deyiladimi, lirik qahramon deyiladimi, mohiyat oʻzgarmaydi. Shoirning butun ijodida lirik subyektlar jamlanmasi lirik qahramon istilohi ostida birlashishini ham inkor etib boʻlmaydi.
Shunday ekan, quyidagicha talqinni taklif qilamiz:
Lirik qahramon atamasi qamroviga koʻra ikki turga boʻlinadi: tor va keng maʼnodagi lirik qahramon. Tor maʼnodagi lirik qahramon bir asardagi lirik subyektni ifodalab keladi. D.Quronov lirik asar kompozitsiyasi haqida gapirganda lirik syujet oʻrniga tematik kompozitsiya istilohini qoʻllaydi. Shu maʼnoda bir sheʼr doirasidagi lirik qahramon uchun “tematik lirik qahramon” yoki ilmiy muomaladagi kabi “sheʼrning lirik qahramoni” istilohini qabul qilish mumkin. Demak, ilmiy tahlillarda “sheʼrning lirik qahramoni” ifodasi qoʻllanganga, u aynan bir sheʼriy asardagi lirik subyekt nazarda tutilayotgan boʻladi.
Keng maʼnodagi lirik qahramon shoirning butun ijodiga doir boʻladi va uning ijodidagi lirik subyektlar – tematik lirik qahramonlar umumlashmasidan yuzaga
keladi. Ilmiy muomalada “shoirning lirik qahramoni” ifodasi mohiyatida aynan shu keng maʼnodagi lirik qahramon tushuniladi. Shoir Mirzo Kenjabek sheʼriyatini tahlil etishda ana shu tor va keng qamrovli lirik qahramon orqali masalaga yondashamiz.
Mirzo Kenjabekning lirik qahramoni. Lirik qahramon – shoirning sheʼrlarda yashiringan badiiy qiyofasi. Shoirning badiiy tafakkuri yuksalgani sari lirik qahramon ham sayqallanib boradi. Koʻp shoirlarda bu jarayon bosqichma-bosqich, evolutsion tarzda yuz beradi. Biroq Mirzo Kenjabek sheʼriyatiga xos shiddat va keskin ohanglar uning lirik qahramoni tadrijida ham oʻzini koʻrsatgan. Bu sheʼriyatda lirik qahramonning uch xil qiyofasi yaqqol ajralib turadi. Mavzu va kayfiyatga qaralsa, boshqa-boshqa shoirlar yaratgandek ularni. Lekin samimiyat va joʻshqin ruh ularni bir tizginga solib turadi. Ustoz shoir oʻzaro suhbatlardan birida “Men ruhsiz sheʼr yozmadim” degani – chin iqror edi. Yuqorida aytilgan lirik qahramonning uch qiyofasini alohida-alohida oʻrganish shoirning keskin burilishlarga boy ijodiy dunyosiga kirishga yordam beradi. Bu qiyofalar shoir ijodining uch davrida paydo boʻldi deya olamiz.
Mirzo Kenjabekning ilk ijodiy chiqishlari dunyoga, odamlarga boʻlgan tiyiqsiz hayrat izhorlari edi. Insonning yuksak tuygʻularini baralla kuylash, uning nuqsonlaridan ochiq iztirob bu davrda shoirning lirik qahramonini larzaga solgan. Adabiyot maydoniga kirib kelgan 70-yillarning oxiridan 80-yillar oʻrtalarigacha boʻlgan bu davr shoir ijodining HAYRAT davri edi. Adib oʻzining ilk kitobi haqida shunday yozadi: “1982 yilda “Maktublarim” nomli ilk kitobim chiqdi. Albatta, u mahaldagi hayajonlarning tavsifi yoʻq. Nomi asli “Adashgan maktublar” edi, “Yosh gvardiya” nashriyoti kengashida kitob nomiga eʼtiroz boʻlib, “Maktublarim” boʻlib qoldi. Chunki shoʻro davrida maktub adashmasligi kerak ekan. “Adashgan”ning maʼnosi shu ediki, maktub yoʻllangan shaxs oshiq kutgan shaxs emas, balki maʼnan boshqa odam boʻlib chiqishi mumkin. “Men adashib senga yozibman, sen U emas ekansan” degan mazmundadir…”[4].
“Maktublarim” kitobidan oʻrin olgan “Katta tanaffuslar”, “Oraliqdagi manzaralar” kabi asarlar oʻzbek sheʼriyatidagi noyob hodisalardir. “Broun harakati”, “Qorbobo”, “Oʻzbekiston”, “Surxon bogʻlarida” kabi sheʼrlarda esa shoirning hech kimga oʻxshamagan lirik nigohi balqib turadi.
Ijodkorning keyingi sheʼriy kitobi “Quyoshga qaragan uy” 1983-yilda nashr etilib, undagi “Taskin”, “Tilak”, “Rubob”, “Oʻq” kabi sheʼrlar, ayniqsa, mashhur boʻldi. Kitob chop etilgan davrda shoir mavzu va uslub jihatidan koʻplab sheʼriy tajribalarga qoʻl uradi. Shoirning lirik qahramonidagi Hayrat ijtimoiy ruh kasb eta boshlaydi. Shaxs taqdiridagi evrilishlar, insonlik qiyofasining oʻzgarishi shoirning diqqat markazida boʻladi. “Bizlar yoʻqotmadik rubobimizni, // Bizlar kuyimizni yoʻqotdik xolos”, “Sening vujudingda otilgan oʻq bor, // Mening vujudimda otilajak oʻq” kabi tazodiy misralar xayolkash insonning hayot haqiqatlari bilan yuzma-yuz kelishi, ular qarshisida hayratda qolishi 80-yillar boshida Mirzo Kenjabek sheʼriyatining bosh xususiyati edi. Bu davrda shoir ijodida uslubiy jihatdan voqeband xususiyatli, sarbast vaznli sheʼrlar salmogʻi oshdi. Shu bilan birga ijodkorning hayratlari haddi aʼlosiga yeta bordi. Bu hayratlar ado boʻlmasdek tuyulardi. Ayni kayfiyat 1986-yilda chop etilgan “Munojot” kitobida ham davom etdi. Shuningdek, bu kitobda millat va Vatan mavzusi asosiy oʻringa chiqa bordi. Shoir jahon adabiyoti xazinasidan bahra ola boshlaganini “Munojot”dagi tarjimalar ham isbotlaydi. Bu kitobda Mirzo Kenjabekning shoir sifatidagi yoʻlini qatʼiy belgilab olgani koʻrinadi.
80-yillar oʻrtalaridan jamiyatda boshlangan ijtimoiy-siyosiy talotumlarga shoir oʻzini boricha baxshida qildi. Mirzo Kenjabek ijodining bu davriga “qurbonlikka soʻydim isteʼdodimni” deb baho beradi. Uning bu ahdini tushungich zamonlar kelishiga umid qiladi. Kurash millat erki, hurligi, insonlarning haq-huquqlari uchun, zulmga “bas” deyish uchun boʻlsa, oʻzini millat taqdiriga masʼul deb bilgan har bir uygʻoq ziyoli bu yoʻlda isteʼdodini ham qurbon qilishga tayyor kurashchiga aylanadi. 80-yillar oʻrtasi – 90-yillar boshigacha boʻlgan bu muddat Mirzo Kenjabek ijodining KURASH davridir.
1988-yilda shoirning “Sharq tili” nomli kitobi “Yosh Gvardiya” nashriyotida nashrdan chiqadi. Toʻplam nomiyoq oʻsha davr oʻzbek jamiyati kun tartibida boʻlgan til masalasini oʻrtaga qoʻyadi. Mirzo Kenjabek bu kitob haqida shunday xotirlaydi: “Atoqli shoir va adib Xurshid Davron nashriyot rahbari boʻlib turganida “Hozirgi zamon oʻzbek sheʼriyati” ruknini tashkil etdi. Kitob ana shu ruknda chop etilgan”. Kitob “Sharq tili” sheʼri bilan boshlanib, Orol fojiasiga bagʻishlangan “Osmon koʻzgusi” manzumasi bilan yakunlangan.
Shoirning 5-kitobi – “Bahorim yellari” 1991-yili Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida taniqli shoir Muhammad Yusuf muharrirligida chop etilgan. Bu kitob shoir ijodining saylanmasi boʻlishi bilan birga, mustaqillik uchun kurash davridagi eng yorqin lirik sheʼrlarni oʻzida jamlagan. Ularning aksariyati ijtimoiy ruh badiiyatning yuksak mezonlariga javob berishi, ijtimoiylik tom maʼnoda lirik kayfiyat bilan yoʻgʻrilgani bilan ahamiyatli. “Bahorim yellari”dan oʻrin olgan qator sheʼrlar muallifning jasorati va mahorati jihatdan oʻz qadrini yoʻqotmagan. Davr toʻfonlari oralab undirilgan u nihollar bugun ham oʻzbek sheʼriyatining baland daraxtlari qatoridan oʻrin olgan, desak, yanglish boʻlmas. Chunki qayta qurish davrlarida yozilgan aksar sheʼrlar publitsistik kayfiyatdan lirika tomon oʻta olmay qolib ketgan. Ular oʻsha davr uchun yozilib, zamon muammolari unutilgach, yoʻqlikka gʻarq boʻldi. Yoʻq boʻlmaganlari egasining poetik mahoratini savol ostiga qoʻyarlik darajada. Biroq Mirzo Kenjabekning oʻsha davr ogʻriqlariga bagʻishlangan sheʼrlarini bugun ham takror oʻqib, hozirgi zamon uchun yozilgandek, deysiz. Chunki shoir ijtimoiy dardni ham oʻz dardi deb qabul qiladi. U dard uchun maydonlarga chiqadi, u dard uchun “isteʼdodini qurbonlikka soʻyadi”. Shuning uchun ham “Bahorim yellari”dan oʻrin olgan “Shoirning onasi”, “Xayrlashuv” “Jahon oʻzbeklariga”, “Dardchil bola”, “Tarixiy ismlar”, “Abdulla Nabiyev nidosi” (Niqob sarlavha, asli zulmga uchragan Qoʻqon yigitlariga bagʻishlangan), “Qurultoy notiqlariga” va boshqa sheʼrlarda shoirning bezovta, shiddatli, jangovar ruhi balqib turadi.
Millatning asriy umidlari ushaldi, erk qoʻlga kiritildi. Koʻplab ziyolilar qatorida Mirzo Kenjabek ham xalq va davlat xizmatida boʻldi. Davlatning oliy idoralaridagi kurash maydonlardagi kurashdan koʻra qaltisroq edi. Idora bir shaxs irodasiga boʻysunib borgani sari u yerdagi hurfikrlilar chetga chiqib boraveradi. Ana shu chetlashishlar Mirzo Kenjabek ijodidagi, butun maʼnaviy dunyosidagi inqilobga debocha yasadi, deyish mumkin. Bu davr haqida adib shunday xotirlaydi: “Oʻtmishimga nazar tashlasam, faxrlangulik, yupangulik bir holni koʻrmayman. To Qurʼoni karim maʼnolaridan bahra olgunimcha, to “Sahihi Buxoriy”ning ilk oʻzbekcha nashriga muharrir boʻlgunimcha, to aziz Piri komilimni topgunimcha, deyarli butun vaqtim jaholat va nodonlik girdobida oʻtgandek tuyuladi”. Xalqdan chetlashish Haqqa tomon chetlashishga aylandi. Shoir mumtoz adabiyotdagi salaflari kabi tasavvuf diyoriga qadam qoʻyishi uning ijodidagi haqiqiy MUHABBAT davrini boshlab berdi. Xojagon-Naqshbandiya tariqatining pir-u murshidi shayx Mahmud Asʼad Joʻshon hazratlari dargohida adib Mirzo Kenjabek shakl olamidan yuz burib, mohiyat olami sirlari bilan oshno boʻldi. Majoz sheʼriyati Haq sheʼriyatiga aylandi. Endi avvalgi hayratlar va kurashlar faqat muhabbat uchun xizmat qila boshladi. Shu maʼnoda Mirzo Kenjabek oʻzbek adabiyotida yuz yillardan beri uzilib qolgan silsilani qayta tikladi, deya olamiz. Yassaviy, Rumiy, Navoiy, Mashrab, Soʻfi Olloyor, Huvaydo, Haziniy kabi soʻfiy shoirlar kabi soʻzi va shaxsi tariqatga doxil boʻlgan bir mutasavvif shoir yangi oʻzbek adabiyoti uchun zarurat edi. Chunki biz zamonaviy oʻzbek sheʼriyatida tasavvufiy ohanglar haqida gapirganda faqat lirik matndan kelib chiqib, fikr bildiramiz, odatda. Biroq soʻfiy sheʼriyatning eng oddiy sharti – soʻz tasavvufga oid boʻlmogʻi uchun soʻz egasi tasavvuf kishisi boʻlishi kerak. Shoirning bu davriga oid sheʼrlari “Xushxabar”, “Hayot sadolari” kabi kitoblardan oʻrin oldi.
“Bahorim yellari”dan “Xushxabar”gacha 17 yillik masofa bor. Adib bu oraliqda tarjima va kitobat bilan mashgʻul boʻldi. Bu davrda yaratilgan sheʼrlar ikki toifaga boʻlish mumkin: maʼrifiy-didaktik va lirik-tasavvufiy sheʼrlar. Shunday qilib, shoir ijodining MUHABBAT davri majoz olamidan haqiqiy ishq sari yuzlanish davridir. “Ibodat”, “Berkinish”, “Hindiston sigirlari”, “Dunyo siznikidir”, “Muhabbat”, “Mavlono”, “Xoliqo”, “Hali oʻlmay turib doʻstlar…”, “Hasbi hol (Nafsga malomat)” kabi sheʼrlar shu yillarda yozildi va alohida tadqiqni talab qiladi. Chunki ular zamonaviy oʻzbek tasavvufiy sheʼriyati namunalari sifatida muhim oʻringa ega, deb hisoblaymiz.
Yuqorida aytilgan uch davrda shoirning hayotiy va ijodiy “men”ida, lirik kechinmalarida, poetik tafakkurida oʻzgarishlar yaqqol seziladi. Bu oʻzgarishlar shaxsdagi ruhiy inqiloblarning natijasi, mevasidir. Oxir-oqibatda muallif ijodining HAYRAT, KURASH, MUHABBAT davri lirik qahramonlari birlashib, Mirzo Kenjabek sheʼriyatining yaxlit qiyofasini shakllantiradi.
Izohlar
[1] Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, 2005. 174-b.
[2] Quronov, 385-b.
[3] Oʻsha asar, 385-b
[4] Mirzo Kenjabek, Sheʼriyat va ruhiyat.
Manba: oyina.uz
